سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
سالتاناتتى راسىمنەن كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى ءبىر-بىرىنە ەكى ەلدىڭ رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن تانىستىردى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ساپارىنا كورشى ەل حالقى ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. اۋا رايىنىڭ اشىق تا, جىلى بولۋىن جەرگىلىكتى جۇرت جاقسىلىققا بالادى. ساپارعا دايىندىق رەتىندە تاشكەنتتىڭ كوشەلەرى مەن بيىك عيماراتتارى قازاقستان مەن وزبەكستان تۋىمەن بەزەندىرىلگەن, ال LED-ەكراندارعا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ سۋرەتتەرى قويىلدى. وزبەكستاندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ساپارى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى ساياسي جانە پراكتيكالىق قادامى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. بۇرىننان كەلىسىلگەن باستامالاردى جانداندىرۋ, ولارعا ناقتى مازمۇن بەرۋ جانە ەكى تاراپ دايىنداعان قۇجاتتار توپتاماسىنا قول قويۋ ماقساتىنداعى ساپار ساياسي ەرىكتى ناقتى ەكونوميكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق ناتيجەلەرگە اينالدىرۋعا ىڭعايلى الاڭ رەتىندە قابىلدانىپ جاتىر. ساراپشىلار تاشكەنتتە بۇل ساپار جاي عانا حاتتامالىق ءىس-شارا ەمەس, ەكى ەلدىڭ ايماقتىق كۇن ءتارتىبى شەڭبەرىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا جەتۋ جولىنداعى قادام ەكەنىن ايتادى.
كەيىنگى جىلدارى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس نىعايا تۇسكەنى ءمالىم. ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ بەيرەسمي جانە جۇمىس كەزدەسۋلەرى شەشىمدەر قابىلداۋدى جەدەلدەتۋگە ىقپال ەتەدى. قازاقستان مەن وزبەكستان ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى بەلسەندى دامىتىپ, سونىمەن قاتار تمد, شىۇ, تدۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرى رەتىندە جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنەدى. ەكى ەل اراسىندا ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني بايلانىستار قارقىنى ەلەۋلى. مىسالى, جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەس قۇرىلدى, 2022 جىلى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى, پارلامەنتتەر اراسىندا تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جولعا قويىلىپ, كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ ءجۇر. شەكارادان پاسپورتسىز ءوتۋ تەتىگىن ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر, وسىلايشا ازاماتتار كورشى ەلدىڭ اۋماعىنا جەكە كۋالىك ارقىلى كىرە الادى.
ورتالىق ازيا ەلدەرى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە, ءوزارا ساۋدانى 20 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋعا جانە «Made in Central Asia» بىرىڭعاي ايماقتىق برەندىن ىسكە قوسۋعا كەلىستى. بۇل شەشىمدەر تاشكەنتتە وتكەن ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن ازەربايجاننىڭ ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا مينيسترلەرىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا تالقىلانعان ەدى. 2017 جىلدان 2024 جىلعا دەيىن ايماق مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا ساۋداسى ەكى ەسەگە ۇلعايىپ, 11 ملرد دوللارعا جەتتى. ال 20 ملرد مەجەسىنە جەتۋ ءۇشىن وزبەكستان كەدەندىك راسىمدەردى بىرىزدەندىرۋ, تسيفرلىق قۇجات اينالىمىن ەنگىزۋ, رۇقسات قۇجاتتارىن تانۋ, سونداي-اق ء«بىر تەرەزە» جۇيەسىن كەڭەيتۋ سىندى ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋدى ۇسىنادى. ناقتى قادامداردىڭ اراسىندا وندىرۋشىلەردىڭ ورتاق ەلەكتروندىق كاتالوگىن قۇرۋ جانە ساۋدا ۆەدومستۆولارى مەن پالاتالارىنىڭ تسيفرلىق پلاتفورمالارىن ينتەگراتسيالاۋ بار. مۇنداي شارالار بيزنەسكە سەرىكتەستەردى تىكەلەي تابۋعا, شىعىنداردى ازايتۋعا, دەلدالداردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وزبەكستان سونداي-اق كەلەر جىلى سامارقاندتا ورتالىق ازيا مەن ازەربايجاننىڭ ينۆەستيتسيالىق فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىندى. وندا جاڭا «Made in Central Asia» برەندى تانىستىرىلادى. قازاقستان تاراپى بۇل باستامانى قولدادى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ «ساتىپ ال-سات» سحەماسىنان «ينۆەستيتسيالا-ءوندىر-سات» مودەلىنە كوشۋگە شاقىردى. اتاپ ايتقاندا, وزبەكستانمەن ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانى دامىتۋ باعدارلاماسىنا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر, ونى بۇكىل ايماق پەن ازەربايجانعا كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى بار.
«Talap» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, ەكى مەملەكەت تە وتكەن جىلى ەكونوميكانىڭ سەنىمدى ءوسىمىن كورسەتتى, الايدا قازاقستان بۇرىننان ءىرى ەكونوميكا بازاسىندا سالىستىرمالى ءوسۋ قارقىنىن قامتاماسىز ەتە الدى. بۇگىندە ەكى ەل اراسىندا جالپى قۇنى 220 ملن دوللاردان اساتىن 13 بىرلەسكەن جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. مۇنان بولەك قازاقستان مەن وزبەكستان بولاشاقتا 1,7 ملرد دوللار بولاتىن 80-گە جۋىق جوبانى قولعا الماق. ولار نەگىزىنەن ونەركاسىپ, كولىك تاسىمالى, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ساۋدا سالالارىن قامتيدى.
كورشىلەس ەلمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناعان 1992 جىلدان بەرى دە ارىپتەستىك نىعايا ءتۇستى. بۇگىندە «ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى», «ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى», «وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى», «مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋ تۋرالى» مەملەكەتارالىق قۇقىقتىق قۇجاتتار – قولدانىستا. قازاقستان مەن وزبەكستان باسشىلارىنىڭ ساپارلارى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر جۇيەلى وتكىزىلەدى. وزبەكستاندىق ساياساتتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاق-وزبەك ەكونوميكالىق قاتىناسى جاڭا كەزەڭگە قادام باسقان. اسىرەسە 2027 جىلى قازاق-وزبەك شەكاراسىندا اشىلاتىن 100 گەكتار ارنايى يندۋستريالىق ايماق قوسىمشا مۇمكىندىك بەرمەك. بۇگىندە ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن جوبالارى جاندانىپ, قازاقستاندا وزبەك كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن «ساران» يندۋستريالىق ايماعىندا تۇرمىستىق تەحنيكا شىعارۋعا ارنالعان زاۋىت, قوستانايدا كولىك زاۋىتى, تۇركىستان وبلىسىندا توقىما فابريكاسى ىسكە قوسىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساپارىندا تسيفرلاندىرۋ, IT تەحنولوگيانى كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزۋ ماسەلەلەرى دە نازاردا بولماق. قازاقستان يننوۆاتسيالار مەن IT-گە جاڭا ءوسۋ نۇكتەلەرى رەتىندە باسىمدىق بەرەدى. ەلدە «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسى جۇزەگە استى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلەكتروندىق ۇكىمەت (ەGov تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ ەنگىزىلگەندەردىڭ ءبىرى), ءبىلىم بەرۋدەگى, دەنساۋلىق ساقتاۋداعى ونلاين-سەرۆيستەر دامىعان. IT-سەكتورعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ايماقتاعى ەڭ ءىرى تەحنولوگيالىق ورتالىق سانالاتىن Astana Hub تەحنوپاركى جۇمىس ىستەيدى. IT-سالادا قۇرىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى 28 مىڭنان استى. ءىرى تەحنولوگيالىق فورۋمدار, مىسالى, Digital Bridge وتكىزىلەدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيانىڭ ايماقتىق IT-حابى ءيميدجىن بەكىتەدى. ساراپشىلار وزبەكستاندا دا IT-سالا ءوسىپ جاتقانىن, تاشكەنتتە IT-Park قۇرىلىپ, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ ەكسپورتى ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرى ەنگىزىلىپ جاتقانىن ايتادى. قازىر IT-Park Uzbekistan 1 600-دەن اسا كومپانيانى بىرىكتىرىپ, IT-قىزمەتتەر ەكسپورتىن 344 ملن دوللارعا دەيىن ۇلعايتتى. 2030 جىلعا قاراي كورسەتكىشتى 5 ملرد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋعا بەيىل. بىلتىر وزبەكستاننىڭ IT-يندۋسترياسى ءۇشىن بەتبۇرىس جىلى بولدى. «Uzum» كومپانياسىنىڭ نارىقتىق باعاسى 1 ملرد دوللاردان اسىپ, العاشقى وزبەك «يۋنيكورنى» رەتىندە تاريحقا ەندى. ەلدەگى تسيفرلىق قىزمەتتەردىڭ ۇلەسى 80%-دى ەڭسەرگەن.
ساپار باعدارلاماسىنا سايكەس بۇگىن, ياعني 15 قاراشادا ەكى ەل پرەزيدەنتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى. سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ توراعالىعىمەن قازاقستان-وزبەكستان جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسى وتەدى.
وسى ورايدا ايتا كەتەلىك, بىلتىر تامىزدا وتكەن قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكا, كولىك-ترانزيت, سۋ شارۋاشىلىعى جانە ەنەرگەتيكا, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋدىڭ باسىم باعىتتارى تالقىلانعان ەدى. كەڭەس وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى, ماشينا جاساۋ, ەنەرگەتيكا, كوممۋنيكاتسيا, تسيفرلاندىرۋ سەكىلدى كەلەشەگى زور سالالارداعى ىنتىماقتاستىق الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ ماڭىزدى ەكەنىن, بۇل رەتتە قازاق-وزبەك شەكاراسىنداعى «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپ كووپەراتسياسى ورتالىعىن تەزىرەك ىسكە قوسۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعى – تەك ءوندىرىس ورنى ەمەس, سونىمەن قاتار ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق بولاشاعىن ايقىندايتىن جانە جاڭا ەكونوميكالىق ءداۋىردىڭ باستاماسى بولار ستراتەگيالىق پلاتفورما. بۇل جوبانىڭ ماقساتى ءوڭىردىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرىپ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كوتەرۋ.
«ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعى ءوڭىر ەلدەرى اراسىندا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ءىرى پلاتفورما بولماق. 2027 جىلعا قاراي مۇندا 60-تان اسا ءىرى وندىرىستىك جوبانىڭ ىسكە قوسىلۋى كۇتىلىپ, شامامەن 13 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ جوسپارلانعان. قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ شەكاراسىندا ىسكە قوسىلاتىن ورتالىق «اتامەكەن» جانە «گۇلستان» باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى ماڭىندا ورنالاسادى. 100 گەكتار اۋماقتا ءىرى كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى. جابىق كەشەندە ءوندىرىس جانە كوتەرمە ساۋداعا لايىقتى جاعداي جاسالادى. ينۆەستورلار ءۇشىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر دە قاراستىرىلادى. وزبەكستان – ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى. ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمىن الداعى بەس جىلدا 10 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن.
16 قاراشادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تاشكەنتتە وتەتىن ورتالىق ازيا جانە ازەربايجان مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ VII كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىنە قاتىسادى. ساياساتتانۋشىلار كەزدەسۋ بارىسىندا, اسىرەسە, قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا ۇزاقمەرزىمدى شەشىمدەر ازىرلەنۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. گيدرولوگيالىق ۇدەرىستەردى قاداعالاۋعا ارنالعان بiرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارى, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى تالقىلانادى. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى, سۋ اعىنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بiرىڭعاي ادiستەمە جانە مونيتورينگ جۇيەسi دە نازاردان تىس قالمايتىنى بەلگىلى.
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ VI كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى بىلتىر تامىزدا استانادا ۇيىمداستىرىلدى. 2018 جىلى استانادا تۇساۋى كەسىلگەن العاشقى كەزدەسۋدەن بەرى بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ناتيجەسىندە بۇل جيىننىڭ دامۋىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. بۇعان ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ بويىنشا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانعان بۇرىنعى سامميتتەردىڭ قورىتىندىلارى ايقىن دالەل.
