«ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى»

ناعىز تاريح – ادامنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرىندە. قازىرگى ءبىز مالدانىپ جۇرگەن ارحيۆتىك دەرەكتەر مۇنىڭ قاسىندا تۇككە تۇرمايدى. ويتكەنى ولاردىڭ ءبارى سۋبەكتيۆتىك ­جو­ل­­­مەن جازىلعان. ادامنىڭ ءناسىل-تەگىن­دەگى گەنەتيكالىق دەرەكتەر الەمنىڭ ەش­قانداي ارحيۆ قورىندا جوق. ويتكەنى ول ادامنىڭ وزىندە عانا ساقتالدى. ولگەن سوڭ سۇيەگىندە, تىرىسىندە ءبىر تال شا­شىن­دا, ءبىر تامشى قانىندا ساقتالادى. اتا-بابالارىمىزدىڭ كەسەنە-زيراتتى قۇر­مەت­تەۋ سەبەبىنىڭ سىرى دا سودان دەپ بىلەمىز.

الدىڭعى قاتارلى عالىمدار قو­عام­­دىق قۇبىلىستاردى زەرتتەۋدە انترو­پولوگيالىق مەتودولوگيانى بۇ­رىن­نان بەرى قولدانادى. وسى ءادىسناما بويىن­شا زەرتتەۋ نىساناسى – ادام, ونىڭ تاعدىرى, ءومىرى, تابيعي اجىراماس قۇقىق­تارى. بۇل ءادىس ءينديۆيدتىڭ (تۇلعانىڭ) ۇلەسىنە تۇسكەن بارلىق قاسىرەتتى, ونىڭ ىشىندە ادام مەن ازاماتقا قاتىستى ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىندى وبەكتيۆتى تۇردە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

2020 جىلى 24 قاراشادا پرەزيدەنت جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەم­لە­­كەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, تاريحي ادى­­­لەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, ياعني قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارى مەن زار­داپ شەك­كەندەردى قۇقىقتىق, ساياسي, مو­رال­دىق, ت.ب. تۇرعى­دان تولىق اقتاۋ مىن­­دە­تىن العا قويىپ, قى­­رۋار جۇ­مىست­ار­دى ات­قاردى. وسى كوميس­سيا ­ەلى­مىزدە ءبىرىن­شى رەت فۋندامەنتال­دىق, انترو­پو­لو­گيا­لىق ادىسنامامەن زەرت­تەۋدى باستادى. بولشەۆيكتىك-كوممۋنيس­تىك بيلىكتىڭ ءاربىر قازاققا (قازاقستان ­ازاماتىنا) قان­داي تراگەديا اكەلگەنىن, تابيعي ۇلت­تىق قۇقىقتارىن تالاي بۇزعانىن, ۇزاق ۋاقىت بويى قانداي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقانىن كەشەندى زەرتتەۋدى ماقسات ەتىپ ەلەۋلى ناتيجەگە جەتتى.

2021 جىلى 31 مامىردا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ­ەسكە الۋ كۇنىنە بايلانىستى پرەزيدەنت ­قاسىم-جومارت توقاەۆ: «كوميسسيا سولا­قاي ساياساتتان جاپا شەككەن قازاقستان­­دىق­تارعا قاتىستى تاريحي ادىلدىكتى قال­پى­نا كەلتىرۋگە ءتيىس. بۇل – مەملەكەتتىڭ عانا مىندەتى ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ پارىزى. تاريحتان تاعىلىم الىپ, مۇنداي تاۋقىمەت ەشقاشان قايتالانباۋى ءۇشىن ءبارىن جاسايمىز», دەپ ونەگەلى جولدى ايقىنداپ بەردى.

2020–2023 جىلدارى مەملەكەتتىك كوميس­سيانىڭ توراعاسى بولىپ قىرىم­بەك كوشەرباەۆ پەن ەرلان قاريننىڭ باس­شىلىعىمەن كوپ دەڭگەيلى, اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى.

وسى كوميسسيا, ەڭ الدىمەن, ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىنگە قاتىستى ارحيۆ دەرەكتەرگە بىلىكتى زەرتتەۋشىلەردىڭ قولىن جەتكىزىپ, تىڭ دەرەكتەردى عىلىمي زەرتتەۋ نىساناسىنا اينالدىرا بىلگەنى ءبىزدى قۋانتادى.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان مەم­لەكەتتىك كوميسسيا ماتەريالدارى 72 توم­دىق جيناق بولىپ شىقتى. مەملەكەت كوميس­سيا 300 مىڭنان اسا قۇرباننىڭ جانە زارداپ شەككەننىڭ اقتالۋىنا نەگىز جاسادى. «Egemen Qazaqstan», «كازاح­ستانسكايا پراۆدا» جانە باسقا باسىلىمدار, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەملەكەتتىك كوميس­سيادا بەلسەندى جۇمىس ىستەگەن عا­لىمدار, كەڭەس زامانىندا وبەكتيۆتى زەرتتەلمەگەن, بۇرمالانعان ۋاقيعالار­دى, «تۇجىرىمداردى» جاڭا ادىسناما­مەن, عىلىمي حالىقارالىق ستاندارتپەن زەردە­لەنگەنىن جازدى. دەگەنمەن ءالى دە زەرتتەلەتىن ماسەلە كوپ.

جۇرتشىلىق پەن عالىمداردىڭ مۇد­دەسى مەن نيەتىنىڭ ارقاسىندا ەل ۇكى­مەتى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قورى­­­تىن­دىلارىن, قۇرباندار مەن كوم­مۋ­نيستىك رەجىمنىڭ ساياساتى مەن ەكس­پەري­مەنتتەرىنەن زارداپ شەككەندەردىڭ جاڭا ساناتتارىن/كىشى ساناتتارىن ودان ءارى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋ ءۇشىن 3 جىلعا جوبالىق نىسانالى قارجى ءبولدى. بۇل – وتە ماڭىزدى. بىراق ءدال قازىر عالىمدار, جوعارى وقۋ ورىندارى, عىلىمي مەكەمەلەر وسى زەرتتەۋگە قانشالىقتى دايىن؟ راس, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن زارداپ شەككەندەردى تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جان-جاقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان جوبالىق كەڭسەنىڭ زاماناۋي ادىستەمەلەرى, ۇلكەن دەرەكتى جانە عىلىمي الەۋەتى بار.

زاڭگەر-عالىم سابىر قاسىموۆ جەتەك­شىلىك ەتەتىن جوبالىق كەڭسە العاش رەت حالىققا قارسى «قازاقستانداعى كىشى قازان» باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋ ماقساتىن, سەبەپتەرىن, كۇشپەن ىسكە اسىرۋدىڭ سالدارىن ىرگەلى, كەشەندى زەرت­تەۋدى جوسپارلاپ وتىر. عالىمدار وسى باعدارلاما اياسىندا اسا ەلەۋلى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى ساياسي ناۋقانداردى انىقتاپ, زەرتتەپ كەلەدى. ولاردىڭ ءبىرى – سان مىڭ, ميلليونداعان وتانداسىمىز­دىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەن وراسان زور مەملەكەتتىك ناۋقان. ون مىڭداعان, ءجۇز مىڭداعان ادامنىڭ قيىلعان ءومىرى. ال زارداپ شەگىپ, قورلىق كورگەن, جازىقسىز تۇرمەگە قامالىپ, ازاپ شەككەندەردىڭ, ەلدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعانداردىڭ سانى قانشاما!

ءبىز زارداپ شەككەندەر مەن قۇربان­داردىڭ, اشتىقتان قىرىلعانداردىڭ سانىن مۇمكىندىگىنشە تولىق انىقتاۋعا ءتيىسپىز. ءار ناۋقاندى جەكە عىلىمي زەرتتەۋ توپتارى زەرتتەۋگە ءتيىس. مۇنى انتروپولوگيا عىلىمى تۇرعىسىنان دا زەرتتەۋ اسا ماڭىزدى. بۇل قازاق حالقىنىڭ بيولوگيالىق تاريحى ءۇشىن قاجەت.

بىزدىڭشە, ادامي قۇندىلىقتى جو­عارى قوياتىن ادال جانە جاۋاپتى عالىم­دار, جوبالىق كەڭسە جۇمىسىنا ايانباي كومەكتەسۋى كەرەك. بۇل – عىلىم بو­لا­­شاعى. بولشەۆيكتەر مەن كەڭەستىك پار­تيا جالعاندىعىن, كەزىندەگى جاساندى كەدەر­گىلەردى اشكەرەلەمەي, بىزدە قوعام­دىق عىلىمدى جاڭارتا المايمىز, ونى حالىق­ارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋدى كەشەۋىلدەتەمىز.

بىراق مەملەكەتتىك كوميسسيا جوبا­لىق كەڭسەسىنىڭ كۇش-جىگەرى وسىنداي وراسان زور جۇمىستى ورىنداۋعا جەتە مە؟ عىلىم جانە ءبىلىم باسشىلارى وسى پروب­لەمانى ويلاي ما؟ الەمدە «قازاق ترا­گەدياسىنىڭ» سەبەپتەرى مەن ءمان-جايىن ۇمىتۋ ءۇشىن بۇرىنعى كوممۋنيستىك بيلىك قاساقانا جاپقان ءارحيۆتى تولىق زەرتتەي الامىز با؟ وسى ىرگەلى جۇمىسقا مۇددەلى عالىمداردىڭ ەركىن عىلىممەن اينالىسۋىن قالاي ىنتالاندىرامىز؟ ۇلتتىق تراگەديامىزدى ىرگەلى زەرتتەيتىن ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىن نەمەسە ينستيتۋتىن اشۋ جوسپارى ورىندالا ما؟

ف.گولوششەكين تۇسىنداعى (1925–1933 جىلدار) بولشەۆيكتەردىڭ ءوزى «قازاق­ستانداعى كىشى قازان» دەپ اتاعان سۇمدىق الاپات قاسىرەت تولىق, جۇيەلى زەرتتەلۋى كەرەك. بۇل – ءار قازاق اۋلەتىنىڭ باسىنان وتكەن تراگەديا. ونى تۇگەندەمەسەك, ۇلتتىق سانامىز وسپەيدى. ء«ولى ريزا بول­ماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قازاق دۇنيە­تانىمى وسى اقيقاتتى مەڭزەيدى.

مەنىڭ انام 1933 جىلى اشارشى­لىقتان ءولدى. ءۇش جاستان ەندى اسقان بالامىن, ولگەن شەشەمنىڭ كەۋدەسىن ەمىپ جاتقان جەرىمنەن تۋىستارىم قۇتقا­رىپ الىپ قالعان عوي. اكەم تاماق ىزدەپ رەسەي­گە كەتكەن, ول قايتا ورالعانشا شە­شەم مىنا ازاپتى جالعاننان سولاي وزعان. ومىردە پارتيادا بولماعان اداممىن. پارتياعا قالاي كىرەمىن؟ مەنىڭ كوبى بۇگىندە باقيلىق بولىپ كەتكەن دوستارىم: «ورەكە, سەن ەندى پروفەسسور بولدىڭ, دوكتورسىڭ, عالىمسىڭ, پارتياعا كىرمەيسىڭ بە؟», دەپ سۇرايتىن. مەن ولاردان: «سەنىڭ شەشەڭ بار ما؟» دەيمىن. ولار: «بار» دەيدى. «ەندەشە, سەن شەشەڭدى اشتان ءولتىر, سوسىن پارتياعا كىر, – دەيمىن ولارعا. – تۋعان انامدى, حالقىمنىڭ 3 ملن-نان استامىن قاساقانا اشتىقپەن قىرىپ تاستاعان جۇيەگە قالاي قىزمەت ەتەمىن؟» دەيمىن.

اتالارىم ورتاشا اۋقاتتى ادامدار ەكەن. قورعان مەن تۇمەن, چەليابى مەن ترويتسكى سالىنباي تۇرعاندا سول جەرلەر جاز جايلاۋى, قىس قىستاۋى بولىپتى. توبىلدىڭ شەبى تارتىلعان كەزدە رەسەي ۇكىمەتى ءبىزدىڭ جەردى باسىپ الىپ, اتالارىمدى ءوز جەرىنە جولاتپاعان.

ءوزىمنىڭ قازاق ەكەنىمدى بەس جاسىمدا ءبىلدىم. رەسەيدىڭ ىشكەرى ولكەسىنەن كەلگەندەر قازاقتاردى «قىرعىز» دەپ ايتاتىن. لەنيننىڭ ءوزى اۆتونوميا بەرىپ تۇرىپ, ەل اتاۋىن «قىرعىز اسسر» دەپ بەكىتتى. ءبىزدىڭ ۇلتتى قورلاعانى سونداي, «قازاق» دەۋگە قيمادى. اۋىلىمىز – توبىل­دىڭ جاعاسىندا, وزەننەن نەبارى 200–300 مەتر­دەي جەر. بالا كەزىمىزدە سۋدا جاقسى جۇز­دىك. ەنى 15–20 مەتر بولاتىن وزەندى كەسىپ وتۋ­گە ابدەن ماشىقتاندىق. ءجۇزىپ شىعىپ, ­ارعى بەتتەگى قۇمدا جاتىپ كۇنگە قىزدىرى­نىپ الاتىن ەدىك.

ءبىر كۇنى 5–6 بالا توبىلدىڭ رەسەي جاعىندا قۇمدا ويناپ وتىر ەدىك, توعاي­دىڭ اراسىنان شىعا كەلگەن ەكى جۋان­جۇدىرىق ءبىزدى ۇستاپ الىپ «وي, كيرگيزيونكي» دەپ, وزەننىڭ يىرىمىنە قاراي لاق­تىرىپ جىبەردى. بۇل تۇس ۇلكەن قا­يىق­­تىڭ ءوزىن اينالدىرا الاتىن ۇلى ءيىرىم ەدى. اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى ايتىپ تا, كورسەتىپ تە ۇيرەتكەن, ونداي يىرىمگە تۇسكەن ساتتە سۋ بەتىنە قايتا شىعۋعا ۇمتىلماۋ قاجەت. قالقىپ ءيىرىم بەتىنە شىعۋ – ءومىرىڭدى تاۋەكەل ەتۋمەن بىردەي. وندايدا سۋدىڭ تۇبىنە دەيىن سۇڭگىپ, سودان باسقا باعىتقا ۇمتىلىپ بارىپ شىقپاسا ءبارى بەكەر. ءبىز سويتتىك تە, يىرىمنەن امان قالدىق. 5 جاستاعى بالامىن, ءبىر اجالدان قالعانىمدى جانە ۇلتىمدى «قىرعىز» دەپ بۇرمالاپ ايتاتىنىن سوندا ەستىدىم. الايدا اتا-انام قۇلاعىما قۇيعان ۇلتىم قازاق ەكەنىن ىشكى جان دۇنيەمدە, سانامدا ءسابي كۇنىمنەن جاتتالىپ ەدى.

قورلىقتى سوعىس كەزىندە كوردىك. قار­نىمىز اش, كيىمىمىز توزعان, 12–13 جاستاعى ءبىزدى اياماستان قارا جۇمىسقا جەكتى. وزەننىڭ ارعى بەتىندە دەرەۆنيا ديىرمەنىنە استىقتى تاسىپ اپارىپ تارتقىزاتىنبىز. ول كەزدە ارباعا وتىرعىزبايتىن, اربا سوڭىندا جاياۋ كەلە جاتىپ تا ۇيىقتايتىنبىز. كەيىن ادەتتەنىپ الدىق. 16–17 ساعات جۇمىس ىستە­گەن­دە دىڭكەمىز قۇرىپ, ءال-دارمەنىمىز قال­ماي­تىن. سونداي ۋاقىتتى باستان كەشتىك قوي...

سوعىستان كەيىن 1947 جىلى جەتى جىل­دىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ, مەندىقاراداعى پەد­ۋچيليششەگە قابىلداندىم. ونى 1950 جىلى اياقتاپ, الماتىداعى ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم. ونى 1955 جىلى ءبىتىردىم. ءبىر جىل مۇعا­لىم بولدىم. ­1956 جىلى عىلىم اكادە­مياسىنىڭ تاريح, ­ارحەولوگيا جانە ەتنو­گرافيا ينستيتۋ­تىنا كىشى عىلى­مي قىزمەتكەر بولىپ كىرىپ, انتروپولوگيا باعىتىنا دايىندالدىم. 1958 جىلى ينستيتۋت اتىنان انتروپولوگيا بويىنشا ءۇش اي تاعىلىمدامادان ءوتتىم. سول جىلى كۇز ايىندا كەڭەس وداعى اكا­دەمياسىنىڭ ەتنوگرافيا ينستي­تۋتىن­داعى فيزيكالىق انتروپولوگيا مامان­دىعىنان اسپيرانتۋراعا ءبىر ورىن بەرىلىپ, وعان جاقسى باعامەن ەمتيحان تاپسىردىم. بىراق ماسكەۋدەگى ينستيتۋت باسشىلىعى ماعان: «قازاقستاندا ديسسەرتاتسياڭا قاجەتتى بايىرعى قازاق سۇيەكتەرى جوق», دەپ. بۇل جايعا الماتىداعى ينستيتۋت قارسى بولدى. سول كەزدە ماسكەۋدە رەسپۋب­ليكالىق عىلىم اكادەمياسى پرەزي­دەنتتەرىنىڭ جينالىسى ءوتىپ, اكادەميك ق.ساتباەۆ سوعان كەلگەن ەكەن. ەندى ماسكەۋ قوناقۇيىندە قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتىنە ءوتىنىش ايتۋىما تۋرا كەلدى. قانەكەڭ قابىلدادى. بارلىق ءمان-جايدى ايتتىم. سودان كەيىن ول: «سەن ەكسپەديتسياعا دايىندالا بەر. 3–4 كۇندە بەرەمىز», دەپ پرەزيدەنتتەن حابار كەلدى. ول ماعان 12 مىڭ ءرۋبلدى 3 ايعا بولگەن. ول كەزدە بۇل اقشا 4 «موسكۆيچتىڭ» قۇنى ەدى. ءسويتىپ, ق.ساتباەۆتىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا العاش رەت انتروپولوگيا عىلىمىنا جول اشىلىپ, قازاق حالقىنىڭ 5 مىڭ جىلدىق بيولوگيالىق تاريحىنا جازىلۋىنا جول اشىلدى...

مەن قازاق سۇيەكتەرىن 1933 جىلى اشتان ولگەندەردىڭ يەسىز قويعان مولالارىنان باستادىم. 1958 جىلى وتكەننىڭ سۇيەگىن جيناۋعا سەمەي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ اۋدانىنان كىرىستىم. ويتكەنى بۇل ولكەدە اشتىق جىلدارى يەسىز كومىلگەن ادام كوپ ەكەن. كەلەسى كەزەكتە اتاقتى قوياندى جارمەڭكەسى وتكەن قاراسور كولىن اينالدىرا سۇيەك جينادىق. بۇلار دا اشتان ولگەندەر ەكەن. وسىلاي 300 ادامنىڭ سۇيەگى جينالدى.

«قازاقستانداعى كىشى قازان» قاسىرەتى قۇرباندارىنىڭ سانىن ءدال انىقتاۋ ما­ڭىزدى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن 1930–1933 جىلدارى اشتىق قۇرباندارىنىڭ سانىن ارقيلى جازىپ ءجۇرمىز. بۇل – عىلىم ءۇشىن ۇيات جاعداي.

جالپى, تاريح عىلىمى ماتەماتيكا سياقتى ناقتىلىقتى سۇيەدى. انشەيىن دولبار, بولجام دەگەن دۇنيە وعان جات. سوندىقتان دا «قازاقستانداعى كىشى قازان» تراگەدياسى جۇيەلى, ىرگەلى زەرتتەلۋگە ءتيىس.

كوممۋنيستىك توتاليتارلىق رەجىم كە­زىندە بۇنداي قاسىرەت وداقتاس رەسپۋبليكالار ىشىندە تەك ۋكراينادا بولدى. ال الەم دەڭگەيىندە مۇنداي وقيعالار كەزدەستى. وسكەن-ونگەن ەلدەر سونداي تراگەديانى جان-جاقتى زەتتەپ, قورىتىندى شىعاردى. بۇل بۇگىنگىلەردىڭ شامىنا تيمەۋى كەرەك. تاريح الدىندا ءار بۋىن وزىنە جاۋاپ بەرەدى.

اشتان ولگەندەردىڭ كومىلگەن جەر­لە­رى­نە بەلگى قويۋ قاجەت. تاريحىمىزداعى ءار­­بىر تراگەديانى ەسكە الاتىن ەسكەرت­­كىش كەرەك. بۇل كەلەر ۇرپاقتى ويلانۋعا, ­تول­­­عا­نۋعا تاربيەلەيدى. ەڭ بولماسا, جۇر­گەن جەر­­لەرىنىڭ تاريحىن ءبىلىپ جۇرەدى, ەسىندە قالادى.

كوممۋنيستىك بيلىك ادامدى عانا ەمەس, عىلىمدى دا قۋدالادى. انتروپولوگيا عى­لىمىنىڭ باعى جانبادى. ماعان ەڭ كوپ كومەك كورسەتىپ, عىلىمي كەڭەس بەرگەن رەسەيلىك انتروپولوگ عالىمدار – گەورگي دەبەتس, ياكوۆ روگينسكي, ۆيكتور بۋناك. جارىقتىقتار ءومىر بويى قۋعىن-سۇرگىننەن كوز اشپادى, تۇرمەنىڭ دە ءدامىن تاتتى.

توتاليتارلىق جۇيەنىڭ زارداپتارىن زەرتتەۋگە تاريحشىلارمەن قاتار عىلىمي سوتسيولوگ, مادەنيەتتانۋشى, پسيحولوگ, انتروپولوگ, فيلوسوف, زاڭگەر عالىمدار دا بەلسەندى قاتىسۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا انتروپولوگياعا قاتىستى ءدارىس وقىتىلمايدى. عىلىم ءۇشىن بۇل – ۇلكەن كەمىستىك. سان رەت ايتىلىپ, سان رەت جازىلسا دا جاۋاپتىلار بۇعان ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ وتىر.

1920–1950 جىلدارى قاسىرەت, سونىڭ ىشىندە «قازاقستانداعى كىشى قازان» زۇلماتىن تولىققاندى, جۇيەلى زەرتتەلگەندە عانا تاريحي سانا تازارىپ, ۇلتتىق سانا وسەدى. سول ارقىلى ءبىز وتكەننەن ساباق الىپ, دەموكراتيالىق قوعامدى دامىتامىز. بۇل – حالىقتىڭ قۇقى مەن مۇددەسىن بىلدىرەتىن جانە ورىندايتىن مەملەكەتتىڭ باستى شارتى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋعا ادىلەتتى قازاقستاندا مۇمكىندىك تولىعىمەن بار دەپ سەنەمىن.

ورازاق سماعۇلوۆ,

انتروپولوگ, ۇعا اكادەميگى