ەلىمىز ارقىلى راديواكتيۆتى ماتەريالدار تاسىمالدايدى
وسىدان بەس جىل بۇرىن 2020 جىلى 6 قاراشادا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ۇكىمەت باسشىلارى تمد ەلدەرى اراسىنداعى راديواكتيۆتى ماتەريالداردى قاۋىپسىز تاسىمالداۋ تۋرالى كەلىسىم جاساستى. پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار الدىمەن وسى ماسەلەگە قاتىستى زاڭدى قارادى. بۇل زاڭ ترانسشەكارالىق راديواكتيۆتى ماتەريالداردى قاۋىپسىز تاسىمالداۋ كەزىندە تۋىندايتىن نەگىزسىز كىدىرىستەردى بولدىرماۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق كەلىسىم يادرولىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپ توندىرمەيتىندەي راديواكتيۆتى ماتەريالداردى تاسىمالداۋعا قويىلاتىن ۇلتتىق تالاپتاردى وڭتايلاندىرۋدى كوزدەيدى.
«قارالعان كەلىسىم تمد ەلدەرى اراسىندا بەيبىت ماقساتتا پايدالانىلاتىن راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ تاسىمالدانۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ ءۇشىن جاسالعان. قۇجاتتا تاسىمالداۋ كەزىندە حالىقتى جانە قورشاعان ورتانى زياندى اسەردەن قورعاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار قاراستىرىلىپ وتىر. سونداي-اق اپاتتىق جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى دە رەتتەلگەن. جالپى, زاڭ تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
راديواكتيۆتى ماتەريالداردى ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وسى مەملەكەتتەردىڭ زاڭنامالارىنا سايكەس ەكسپورت, ترانزيت مەملەكەتىنىڭ, سونداي-اق مەجەلى مەملەكەتتىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى بەرەتىن رۇقسات قۇجاتتارى بولۋعا ءتيىس.
ايتا كەتسەك, اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگىنىڭ دەرەگىنە سايكەس ەلىمىزدىڭ اۋماعى ارقىلى راديواكتيۆتى ماتەريالدار نەگىزىنەن وزبەكستاننان قىتايعا, كانادا, اقش, رۋمىنيا, رەسەي, ارگەنتينا, ءۇندىستان مەن ۋكراينا ەلدەرىنە تاسىمالدانادى. ماسەلەن, 2021 جىلى – 6, 2022 جىلى – 21, 2023 جىلى – 15, وتكەن جىلى – 3, ال وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 10 راديواكتيۆتى ماتەريال ترانزيت ارقىلى تاسىمالدانعان.
جالپى, بۇل كەلىسىم – تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق راسىمدەرىن ماگاتە-ءنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك نورمالارىمەن ۇيلەستىرۋگە باعىتتالعان قۇقىقتىق قۇجات. سول ارقىلى راديواكتيۆتى ماتەريالدار ترانسشەكارالىق اۋماقتاردا تەمىرجول, اۆتوموبيل, تەڭىز, اۋە كولىگىمەن قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى تاسىمالدانباق.
اتالعان ماتەريالدار حالىقارالىق شارتتارعا, سونداي-اق كەلىسىمگە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ زاڭنامالارىنا سايكەس راديواكتيۆتى ماتەريالداردى ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋعا ارنالعان شارت (كەلىسىمشارت) نەگىزىندە تاسىمالدانادى. بۇل رەتتە جۇك جونەلتۋشىنىڭ, سول ەلدىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتىڭ, ترانزيت پەن مەجەلى مەملەكەتتىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى بەرەتىن رۇقسات قۇجاتتارى بولۋى قاجەت.
سەناتور سۇيىندىك الداشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق سالدارى جوق, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن شىعىن شىقپايدى.
سەنات اتالعان ماسەلەنى «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردە راديواكتيۆتى ماتەريالداردى ترانسشەكارالىق تاسىمالداۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ مەن كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس ماقۇلدادى.
تۇرىكمەنستانمەن قىلمىسپەن كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىق نىعايدى
سونىمەن قاتار سەنات دەپۋتاتتارى ەلىمىزبەن تۇرىكمەنستان اراسىنداعى قىلمىسپەن كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى قارادى. اتالعان كەلىسىم وتكەن جىلدىڭ 10 قازانىندا اشحاباد قالاسىندا جاسالعان. قۇجات ەكى ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتىپ, تەرروريزم مەن ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى ءىس-شارالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار بۇل كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ ەكى ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى, تۇتاستاي العاندا, ەكىجاقتى قاتىناستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل زاڭ ەلدەرىمىزدىڭ قىلمىسقا قارسى بىرلەسكەن ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى. كەلىسىمدە ۇيىمداسقان قىلمىس, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم, ەسىرتكىنىڭ اينالىمى, زاڭسىز كوشى-قون مەن ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس ماسەلەسى بار. سونداي-اق وزگە دە ماڭىزدى باعىتتار بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگاندار اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. الداعى ۋاقىتتا زاڭ اتالعان ماڭىزدى باعىتتار بويىنشا ەلىمىز بەن تۇرىكمەنستاننىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى سەنات توراعاسى.
بۇل كەلىسىم ۇيىمداسقان قىلمىسكەرلىك, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم, ولاردى قارجىلاندىرۋ, ەسىرتكى, قارۋ-جاراق, كوشى-قون, ادام ساۋداسىنا بايلانىستى قىلمىستارمەن قاتار, سىبايلاس جەمقورلىق, ەكونوميكالىق جانە كيبەرقىلمىستاردىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ, جولىن كەسۋ, اشۋ, تەرگەپ-تەكسەرۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق كەلىسىم جەدەل ءارى كريميناليستيكالىق اقپارات الماسۋدى, مامانداردىڭ تاجىريبە الماسۋ باعىتىن, قىلمىسقا قارسى كۇرەس ماسەلەسىمەن اينالىساتىن قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ سۇراۋ سالۋلارىن ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇعان قوسا كادرلاردى وقىتۋ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى نورمالار بار. زاڭدا الىنعان اقپاراتتى جاريا ەتپەۋ تۋرالى ەرەجەلەر مەن باسقا دا ەرەكشە شارتتار بەلگىلەنگەن.
سەناتور مۇرات قادىربەك قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان مەملەكەتىشىلىك جانە ترانسۇلتتىق قىلمىسكەرلىككە ءتيىمدى قارسى تۇرۋ ءۇشىن قۇجاتتا كوزدەلگەن قىلمىستار بويىنشا عانا ەمەس, سونداي-اق ەكىجاقتى كeلiciم مەن باسقا دا قىلمىستارعا قارسى كۇرەستە ءوزارا ءىس-قيمىلدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الاتىنىن اتاپ ءوتتى.
وسىلايشا, سەنات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن تۇرىكمەنستان ۇكىمەتى اراسىنداعى قىلمىسكەرلىككە قارسى كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى ماقۇلدادى.
جالپى, ەلىمىز بەن تۇرىكمەنستان اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار 1992 جىلى ورناتىلىپ, سول كەزدەن باستاپ دوستىق پەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۇراقتى تۇردە دامىپ كەلەدى. ەكى ەل ەكونوميكا, مادەنيەت جانە ءبىلىم سالالارىندا بەلسەندى قارىم-قاتىناس جاساپ كەلەدى.
ايتا كەتسەك, ەلىمىز قازىرگە دەيىن بولگاريا, ماجارستان, يتاليا, قىتاي, ساۋد ارابياسى, تۇركيا, وزبەكستان, فرانتسيا, ءباا مەن باسقا دا مەملەكەتتەردى قوسا العاندا, جيىرمادان اسا ەلمەن وسىنداي كەلىسىم جاساسقان.
