– نۇرمامان توكەن ۇلى, مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن ەشقاشان جويعان ەمەس. وسى ورايدا اڭگىمەڭىزدى وڭىردەگى بىرىڭعاي ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا قۇزىرەتتى مەكەمەنىڭ ماقسات-مىندەتىنەن باستاساڭىز.
– ەلىمىزدە ءتىل ساياساتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى اياسىندا جۇرگىزىلەدى. وسى جىلدىڭ 7 اقپانىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا ءتىل ماسەلەسى بويىنشا وبلىستا اتقارىلعان جۇمىس تۋرالى باسقارما باسشىسى دانيار احمەتوۆ بايانداما جاساعان ەدى. اتقارىلعان جۇمىستارعا مينيسترلىك تاراپىنان وڭ باعالانىپ, تاجىريبەمىزدى بارلىق وڭىرگە تاراتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى.
وسىعان بايلانىستى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كوميتەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بيىلعى 24-25 ساۋىردە قوناەۆ قالاسىندا وڭىرلەردەگى تىلدەردى دامىتۋ سالاسىنا جاۋاپتى باسقارما باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتى: وزىق تاجىريبەلەر مەن يننوۆاتسيالار» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تاجىريبە الماسۋ ءىس-شاراسىن وتكىزدىك. سەمينار بارىسىندا ءتىل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى اياسىندا قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە دامىتۋ, ءتىلدى تسيفرلاندىرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, قازاق ءتىلىن وزدىگىنەن وقىپ-ۇيرەنۋگە ارنالعان ءىت-ونىمدەردى ازىرلەۋ, قازاق تىلىندەگى كونتەنتتىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ, قازاق ءتىلىن وقىتۋ, ءتىل زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلاندى ءارى قازاق ءتىلىن تسيفرلاندىرۋعا قاتىستى پلاتفورمالاردىڭ تانىستىرىلىمى
ءوتتى.
سونىمەن قاتار ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋداعى زاڭنامالىق جۇمىستى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە ءتيىستى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا تىلدەردى دامىتۋ سالاسى بويىنشا قوسىمشا فۋنكتسيالار جۇكتەلدى. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيزنەس جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءتىل تۋرالى زاڭنامانىڭ ورىندالۋىنا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قۇزىرەتى بەرىلدى. وسىعان بايلانىستى وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ىلە اۋدانى مەن قوناەۆ, الاتاۋ قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرىنە جانە وعان قاراستى بولىمدەرگە تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ادىستەمەلىك كومەك كورسەتىلدى.
– نارىقتىق قوعامدا قانداي قىزمەت كورسەتۋ سالاسى بولسىن, جارناماسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن كەيبىر كورنەكى اقپاراتتار مەن جارنامالاردىڭ قازاق تىلىندەگى ءماتىنى سىن كوتەرمەيدى نەمەسە تەك ورىس تىلىندە ىلىنەدى. بۇل باعىتتا وبلىستا قانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر؟
– قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ زاڭعا سايكەس قولدانىلۋى – باسقارمانىڭ تۇراقتى باقىلاۋىنداعى ماسەلە. بىراق زاڭعا سايكەس بۇل ماسەلەنى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وزدەرى تىكەلەي شەشە المايدى, قوعامدىق ۇيىمدار, حالىق كومەكتەسۋى كەرەك. بۇل ماسەلە بويىنشا كەز كەلگەن ازامات ءتىل تۋرالى زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇزىلعانىن انىقتاسا, باسقارماعا ءوتىنىش بىلدىرە الادى. كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىشتىڭ نەگىزىندە باسقارما كاسىپكەرلىك يەلەرىن شاقىرىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭىن, «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 75-بابىنا سايكەس اكىمشىلىك ءىس قوزعاي الادى.
بىلتىرعى مامىردان باستاپ باسقارماعا كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ نەگىزىندە 20 كاسىپكەرگە «ەسكەرتۋ» تۇرىندە شارا قولدانىلىپ, حاتتاما تولتىرىلدى. وبلىس بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ زاڭعا سايكەس قولدانىلۋىن زەردەلەۋ جانە تۇرعىنداردى وسى شاراعا ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جىل سايىن ء«تىل تازالىعىن ساقتايىق» اكتسياسىن وتكىزەمىز, بەلسەندى ازاماتتاردى ماراپاتتاۋ ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرامىز.
– وبلىستىڭ بارلىق اۋدان, قالالارىندا ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەي مە؟ وعان كەلۋشىلەر قاتارى قالاي؟ ءوز ەركىمەن ءتىل ۇيرەنۋگە ىنتالى ازاماتتاردىڭ سانى ارتتى ما؟
– وبلىس ورتالىعى قوناەۆ قالاسىندا ء«تىل» وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى جانە اۋدان, قالالاردا ونىڭ 11 فيليالى جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن ورتالىق فيليالدارىنىڭ جەلىسى كەڭەيىپ كەلەدى. 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا ءتىلدى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ قوسىمشا ەكى فيليالى اشىلدى. سونىمەن قاتار 2024 جىلعى 9 قاڭتارداعى پرەزيدەنت جارلىعىمەن جەتىگەن اۋىلى وبلىستىق ماڭىزى بار قالا ساناتىنا جاتقىزىلىپ, الاتاۋ قالاسى بولىپ وزگەرتىلگەنىن بىلەسىز. سوعان وراي اقپان ايىندا ء«تىل» وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ الاتاۋ قالالىق فيليالى اشىلدى.
ورتالىقتاعى جالپى شتاتتىق بىرلىك سانى – 59. ونىڭ ىشىندە 21 قىزمەتكەر وبلىس ورتالىعىندا, ال قالعان 38 قىزمەتكەر اۋداندىق فيليالداردا جۇمىس اتقارادى. فيليالدار جۇمىسقا قاجەتتى وقۋلىقتار مەن زامانعا ساي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن قامتىلىپ جاتىر. وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن وسى جىلى ء«تىل» وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ فيليالدارىنا سوڭعى ۇلگىدەگى 11 ينتەراكتيۆتى پانەل – سمارت تەلەديدارلار ورناتىلدى. بۇل قۇرىلعىلار ءتىل ۇيرەنۋ ۇدەرىسىن, وقىتۋ ساپاسىن ءتيىمدى ەتەدى.
بيىل مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ كۋرسىندا 1 306 ءتىل ۇيرەنۋشى ءدارىس الىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 387-ءسى – ەتنوس وكىلدەرى. اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ كۋرسىندا – 314, ورىس ءتىلى كۋرسىندا 60 تىڭداۋشى ءبىلىم الادى. كۋرس مەرزىمى – 3, 6 اي.
سونىمەن قاتار قازىر ءتىل كۋرستارىن سالالار بويىنشا وقىتۋ مودەلىنە كوشتىك. وتكەن جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىنان باستاپ 170 سوت قىزمەتكەرى, 180 پوليتسيا قىزمەتكەرى 3 ايلىق كۋرستان ءوتتى. وسى جىلى 180 پوليتسيا قىزمەتكەرى ءتارتىپ ساقشىلارىنا ارنالعان كاسىبي قازاق ءتىلىن, 28 يمام ءدىن سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر.
وقىتۋ بارىسىندا كەزدەسەتىن ەڭ باستى قيىندىقتاردىڭ ءبىرى – ۋاقىت تاپشىلىعى. بۇل كەدەرگىنى جويۋ ماقساتىندا ء«تىل» وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىندا ارالاس وقۋ ءتۇرى قولدانىلادى. ءتىل ۇيرەنۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن سۇرانىستارىنا وراي ساباقتار وففلاين جانە ونلاين فورماتتا دا ۇيىمداستىرىلادى. ونلاين فورماتتاعى ساباقتاردىڭ ارتىقشىلىعى, ءموبيلدى قوسىمشالار, قىسقا ۆيدەو-ساباقتار ارقىلى كەز كەلگەن ۋاقىتتا, كەز كەلگەن جەردە ءتىل ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرۋ. بۇگىنگى تاڭدا 283 تىڭداۋشى ونلاين فورماتتا ءتىل ۇيرەنىپ جاتىر. ونلاين وقىتۋ كەزىندە ZOOM, Google Classroom, iSpring, Courses, تاعى دا باسقا پلاتفورمالار قولدانىلادى. قاشىقتان نەمەسە ءوز بەتىنشە ءتىل ۇيرەنەمىن دەۋشىلەرگە ارنالعان TilOquBot اتتى Telegram چات-بوتى ىسكە قوسىلعان. اتالعان چات-بوت مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدى 4 دەڭگەيىنە ارنالعان 100 ساعاتتىق وقۋ باعدارلاماسى مەن مەملەكەتتىك ءتىلدى ءىس جۇرگىزۋ كۋرستارىنىڭ ساباقتارىن قامتيدى. سونداي-اق چات-بوتتىڭ كومەگى ارقىلى وقىتۋ ورتالىعى جوق شالعاي اۋداندارداعى تۇرعىنداردى دا ءتىل كۋرستارىنا تارتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. TilOquBot چات-بوتى 2024 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا 2 382 ءتىل ۇيرەنۋشى (ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر – 830, بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى – 929, جەكە تۇلعا – 623) تىركەلگەن. تىركەلۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى (52%) – الماتى وبلىسىنىڭ شالعاي اۋداندارىندا تۇراتىن تۇرعىندار.
– ەكىنشى جارتىجىلدىقتا قانداستاردى وقىتۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەنسىزدەر...
– ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قانداستاردى مەملەكەتتىك ءتىل كۋرستارىنا تارتۋ, ولارعا ارنايى وقىتۋ باعدارلامالارىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ باسقارماسىنان قانداستارعا قاتىستى رەسمي مالىمەتتەر الىندى. سونىمەن قاتار «دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىندە الماتى وبلىسىندا 1 494 قانداس تىركەلگەنى انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە 402 ايەل, 571 ەر ادام, قالعانى – بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر. ءداستۇرلى جازعى ەڭبەك دەمالىسى كەزەڭىن ەسكەرە وتىرىپ, 11 تامىزدان باستاپ وقىتۋ ماقساتىندا قانداستاردان قۇرالعان توپتار جيناقتالىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ كۋرستارى باستالدى. وقىتۋ ۇدەرىسىنە حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي تاسىلدەر ەنگىزىلىپ, تىڭداۋشىلاردىڭ بەيىمدەلۋىنە ىقپال ەتۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلىك, جۇمىسپەن قامتۋ, نەسيە جانە ت.ب. باعىتتار بويىنشا ماماندار تارتىلىپ, ەلىمىزدەگى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋلارعا قول جەتكىزۋ تارتىبىمەن تانىستىرىلادى.
– ءتىل سالاسىنىڭ ءبىر تارماعى – ونوماستيكا. وبلىستاعى ونوماستيكا جۇمىستارى قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر, جاڭارعان اتاۋلار بار ما؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2024 جىلدىڭ 9 قاڭتارداعى №432 جارلىعىمەن جەتىگەن اۋىلى وبلىستىق ماڭىزى بار قالا ساناتىنا جاتقىزىلىپ, الاتاۋ قالاسى بولىپ وزگەرتىلدى. الماتى وبلىسىنىڭ كەيبىر اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرىن قايتا اتاۋ كەزىندە ءتيىستى اۋماق حالقىنىڭ پىكىرىن ەسكەرىپ, ىلە, كەگەن, تالعار اۋداندارىنداعى بىرقاتار اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ 12 اتاۋى وزگەرتىلدى: ەنەرگەتيچەسكي ا/و – وتەگەن باتىر ا/و, پوكروۆكا اۋىلى – كەنەن ازىرباەۆ اۋىلى, كازتسيك ا/و – اسقار توقپانوۆ ا/و, كازتسيك اۋىلى – اسقار توقپانوۆ اۋىلى, كومسومول اۋىلى – جايناق اۋىلى, چاپاەۆ ا/و – بايكەنت ا/و, چاپاەۆ اۋىلى – بايكەنت اۋىلى, مەجدۋرەچەنسك ا/و – اقساي ا/و, مەجدۋرەچەنسك اۋىلى – اقساي اۋىلى, تالعار اۋدانى – قازال تۋ-4 اۋىلى – جىبەك جولى اۋىلى, كەگەن اۋدانى جالاڭاش ا/و – جالاعاش ا/و, جالاڭاش اۋىلى – جالاعاش اۋىلى.
بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ بويىنشا كەگەن, رايىمبەك اۋداندارىنداعى ساياباقتارعا, قوناەۆ قالاسىنداعى كوشەگە, قاراساي اۋدانى قاسكەلەڭ قالاسىنداعى مەكتەپ-گيمنازياعا جانە ىلە اۋدانى قاينار اۋىلىنداعى №53 ورتا مەكتەپكە بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
كەگەن اۋدانى كەگەن اۋىلىنداعى ونەر مەكتەبىنە زامانبەك نۇرقادىلوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى.
ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قوناەۆ قالاسىندا فرۋنزە كوشەسىنە قايتا اتاۋ بەرىلدى. سونداي-اق ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ شەلەك اۋىلىندا جاڭا دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنە جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ ەسىمى بەرىلدى.
نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي, ىلە اۋدانى وتەگەن باتىر كەنتىندە جاڭادان سالىنعان 400 ورىندىق مادەنيەت ۇيىنە كومپوزيتوردىڭ ەسىمى بەرىلدى.
جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي ەلىمىزدە جالپىۇلتتىق تاريحي ەستەلىكتى ساقتاۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس قولعا الىندى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا 500-دەن اسا كوشەگە سول وڭىرلەردەن شىققان, بۇرىن ەسىمى كوپشىلىككە بەيمالىم بولىپ كەلگەن باتىرلاردىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. اتالعان باستاما اياسىندا الماتى وبلىسىندا دا كەڭ كولەمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, وڭىردە 79 كوشەگە سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل – وبلىستىڭ ەلدىك مۇرانى جاڭعىرتۋعا, جەڭىس جولىندا جانىن پيدا ەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىن ەستە ساقتاۋعا قوسقان سۇبەلى ۇلەسى.
سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەسىمىمەن كوشە اتاۋ – ەل ەسىندە ساقتالعان ەرلىككە دەگەن قۇرمەتتىڭ ايقىن كورىنىسى. الماتى وبلىسىنداعى بۇل شەشىمدەر تاريحي جادىمىزدى جاڭعىرتىپ, ءادىل باعاسىن بەرۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى شارا سانالادى.
وسى رەتتە ايتا كەتۋ كەرەك, مەملەكەت باسشىسى بيىل 14 ناۋرىزدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە ونوماستيكا سالاسىنداعى ماڭىزدى مىندەتتەردى اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت اتاۋسىز قالعان كوشەلەر مەن قايتالاناتىن توپونيمدەردى رەتتەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋىندا ۇلتتىق ناقىشتاعى, تاريحي ءارى ءداستۇرلى اتاۋلارعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەكتىگىن ناقتى جەتكىزدى.
الماتى وبلىسى – حالىق تىعىز ورنالاسقان ءارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ايماقتاردىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا ەلدى مەكەندەردىڭ كەڭەيۋى مەن جاڭا قالالىق اۋدانداردىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىستى وڭىردە اتاۋسىز نەمەسە قايتالاناتىن قۇرامداس بولىكتەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى 2025 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسىنا سايكەس, الماتى وبلىسىندا جالپى سانى 678 كوشە اتاۋ الۋى نەمەسە قايتا اتالۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە 519 كوشە – اتاۋى جوق (75%), ال 159 كوشە قايتالاناتىن اتاۋلار (25%) ساناتىنا جاتادى.
بۇل جۇمىس جان-جاقتى پىسىقتالعان تاسىلمەن جۇرگىزىلىپ وتىر. اتالعان ۇسىنىستاردى تولىققاندى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسى اكىمدىگى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىمەن, سونداي-اق پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى ساياسات بولىمىمەن بىرلەسىپ ناقتى جۇمىس اتقاردى.
الماتى وبلىسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارماسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتىل ساياساتىنا قاتىستى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ جولىندا ايانباي جۇمىس جاسايدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ اياسىندا وسى جىلى باسقارما جانە ء«تىل» وقۋ ادىستەمەلىك ورتالىعى بىرلەسىپ 30-عا جۋىق ءىس-شارا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ۇلبوسىن يسابەك,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى وبلىسى
