تسيفرلىق ورتاعا قۇقىقتىق مارتەبە بەرەتىن كودەكس
كۇن ءتارتىبىنىڭ العاشقى ماسەلەسى بويىنشا ءماجىلىس الدىمەن تسيفرلىق كودەكس جوباسى مەن ەكى بىردەي ىلەسپە زاڭ جوبالارىن تالقىلاپ, ءبىرىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. قۇجاتتاردى ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا تانىستىردى.
جاڭا تسيفرلىق كودەكس تسيفرلىق ورتاعا قۇقىقتىق مارتەبە بەرىپ, دەرەكتەر مەن پلاتفورمالاردى اينالىمعا ەنگىزۋگە ارنالعان. وسىلايشا, قابىلدانعان كودەكسكە سايكەس تسيفرلىق دەرەكتەر, جۇيەلەر, رەسۋرستار مەن ينفراقۇرىلىم قۇقىق وبەكتىسى بولىپ تانىلادى.
– تسيفرلىق دەرەكتەر اينالىمىنىڭ قۇقىقتىق رەجىمى ەنگىزىلەدى. جازبالار تۇرىندەگى تسيفرلىق دەرەكتەر العاش رەت قۇقىق وبەكتىسى رەتىندە تانىلعالى وتىر. بۇل دەگەنىمىز, دەرەكتەر ەكونوميكالىق قۇندىلىققا يە بولىپ, ازاماتتىق نەگىزدەگى اينالىمعا قاتىسا الادى, – دەدى دەپۋتات.
كودەكس جوباسى وسى كۇيىندە قابىلدانسا, ەلىمىزدە eGov سياقتى مەملەكەتتىك تسيفرلىق جۇيە مەن حالىققا ەلەكتروندىق نەگىزدە قىزمەت كورسەتەتىن پلاتفورمالارعا «ۇلتتىق وبەكت» مارتەبەسى بەرىلۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزەگىندە اتالعان تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ جەكەمەنشىككە, باسقا ەلگە ساتىلىپ كەتۋىنەن, يەلىگىنە ءوتىپ كەتۋدەن قورعايدى.
سونداي-اق كودەكس جوباسىندا قولدانىستاعى ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى زاڭ تىلىندە ءۇش توپقا ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – ەلەكتروندىق قۇجاتتار. وعان تەك ەتسق قويىلعان قۇجاتتار جاتادى جانە قاعاز نۇسقامەن تەڭەستىرىلەدى. ەكىنشىسى – تسيفرلىق قۇجاتتار. بۇل مەملەكەتتىك بازالاردان اۆتوماتتى تۇردە جۇكتەۋگە بولاتىن, كورسەتىلگەن ساتىندە تۇپنۇسقا بولىپ سانالاتىن ءتۇرلى انىقتامالاردىڭ قۇقىقتىق اتاۋى دەۋگە بولادى. ءۇشىنشىسى – تسيفرلىق مالىمەتتەر. جسن ارقىلى ءىىم بازاسىنان الىنعان ازامات تۋرالى دەرەك, نە بولماسا جىلجىمايتىن م ۇلىك رەەسترىندەگى جازبالار وسى تسيفرلىق مالىمەتتەرگە جاتقىزىلماق. باسقاشا ايتساق, رەسمي دەرەككوزدەردەن الىنعان زاڭدى ءمانى بار اقپاراتتار وسى ساناتقا جاتقىزىلادى.
ەكاتەرينا سمىشلياەۆا بۇل وزگەرىستەر ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ تسيفرلىق ورتادا قولتاڭبا قويۋ, دەرەك ۇسىنۋ جانە قۇجات الماسۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتىپ, قۇقىقتار مەن مىندەتتەردى ناقتىلاي تۇسەتىنىن ايتتى.
سونداي-اق زاڭناماعا «تسيفرلىق دەلدال» ۇعىمى دا ەنگىزىلۋى مۇمكىن. بۇل ۇعىمداردى زاڭناماعا ەنگىزۋ ارقىلى Yandex Go, Glovo, Chocofood سياقتى ەڭبەك پلاتفورمالارىنىڭ, Kaspi, Wildberries, Ozon سياقتى ماركەتپلەيستەردىڭ, booking, krisha.kz قىزمەت اگرەگاتورلارىنىڭ, مەملەكەتتىك تسيفرلىق سەرۆيستەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن جۇمىس ءتارتىبىن ناقتى بەلگىلەۋگە جول اشادى.
زاڭ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمىنان كەيىن بولعان تالقىلاۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ ۇلت بولاشاعىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلە كوتەردى.
دەپۋتات مەكتەپتەردە سمارتفون قولدانۋعا قاتىستى مەملەكەتتىك ۇستانىم توڭىرەگىندە دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, وسى باعىتتاعى سۇراعىن ءتيىستى مينيسترلىككە باعىتتادى.
– ۇلىبريتانيا, نيدەرلاند جانە الەمنىڭ 40%-دان اسا ەلدەرى مەكتەپتەردە سمارتفون قولدانۋعا رەسمي تۇردە تىيىم سالعان. ءبىزدىڭ ەلدە دە NIS, بيل, «دارىن» سىندى الدىڭعى قاتارلى بىرقاتار مەكتەپ ساباق كەزىندە سمارتفون قولدانۋعا شەكتەۋ قويدى. ناتيجەسى – وتە جاقسى. وڭ اسەرى بايقالدى, بالالار بەلسەندىرەك, ءبىر-بىرىمەن ءجيى تىلدەسەدى, ساباق كەزىندە الاڭداۋشىلىق ازايدى.
الايدا ەلدەگى كوپتەگەن مەكتەپتە جاعداي وزگەشە. مۇعالىمدەر جانجالدان قورقادى, ال وقۋشىلار ساباق پەن ءۇزىلىس كەزىندە TikTok-تا ساعاتتاپ وتىرادى. تسيفرلىق دامۋ جانە وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىكتەرى بۇل ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە شەشۋ ءۇشىن قانداي ۇسىنىستارى بار, – دەدى دەپۋتات ا.ايماعامبەتوۆ.
سۇراققا جاساندى ينتەللەكت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى دميتري مۋن جاۋاپ بەردى. ول الەم بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە تىركەلۋىن جاپپاي تىيىم سالۋ ارقىلى ەمەس, ولار تۇتىناتىن مازمۇندى ەكشەپ ۇسىنۋ ارقىلى رەتتەپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– الەۋمەتتىك جەلىلەردە اتا-انانىڭ باقىلاۋىنسىز تىركەلۋگە قاتىستى ايتساق, قازىر الەم كەرىسىنشە الەۋمەتتىك جەلىگە قول جەتكىزۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ۇسىنۋ جاعىنا جىلجىپ جاتىر. بىراق بەلگىلى ءبىر جاس شەكتەۋلەرى, مازمۇندى ەكشەپ ۇسىنۋ تاجىريبەسى بار. بالالاردىڭ زامان اعىمىنان, تەحنولوگيادان كەنجە قالماي دامۋىنا دا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. سوندىقتان بىزدە دە وسىنداي ۇلگىدە جۇمىس جۇرگىزىلەدى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.
وسى رەتتە تسيفرلىق كودەكس اياسىندا مەكتەپتە سمارتفون قولدانۋعا تىيىم سالۋ كوزدەلمەگەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. كەرىسىنشە, د.مۋن مينيسترلىكتىڭ ۇستانىمى جاس ۇرپاقتى زامان اعىمىنان قالدىرماي, جۇمىستا ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىن, جاساندى ينتەللەكتىنى دۇرىس پايدالانۋدى ۇيرەتۋ ەكەنىن ايتتى.
قوعامدى قۇلدىراتاتىن ناسيحاتقا جول بەرىلمەيدى
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ارحيۆ ءىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى ەكىنشى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلدانعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا تانىستىرعان دەپۋتات ەلنۇر بەيسەمباەۆ وسى ۋاقىت ىشىندە بۇل قۇجات جان-جاقتى پىسىقتالىپ, ماڭىزدى جاڭا نورمالارمەن تولىقتىرىلعانىن جەتكىزدى.
ەڭ باستىسى, «Amanat» پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنداعى باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە مادەنيەت, ارحيۆ جانە كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى جالاقىسى ارتتىرىلاتىن بولدى. ياعني جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ارقىلى جالاقىعا قوسىمشا 25 پايىز اقى تولەنبەك. سونداي-اق ەلىمىزدە العاش رەت مەملەكەتتىك ارحيۆتەرگە «ۇلتتىق» مارتەبەسى بەرىلەدى. وسى باسىمدىق ارقىلى دا ۇلتتىق ارحيۆتەردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقىنى ەسەپتەۋ كەزىندە 1,75 ەسەلىك ۇستەمە كوەففيتسيەنت قولدانىلادى.
جالپى وتىرىستا كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا ارنالعان جاڭا زاڭ جوباسى دا ماقۇلداندى. زاڭ جوباسى «كاسىپكەرلىك كودەكس» پەن «مادەنيەت تۋرالى», «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى كوزدەيدى. بۇل وزگەرىستەر شىعارماشىلىق سالانى كەشەندى تۇردە دامىتۋعا, قۇقىقتىق نەگىزىن ايقىنداۋعا جانە مەملەكەتتىك قولداۋدى جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار تومەنگى پالاتا دەپۋتاتتارى سەناتتان قايتىپ كەلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, وتباسى جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرمەن كەلىسىپ, فونوگراممانى پايدالانۋدى شەكتەيتىن زاڭدى قابىلدادى.
ال لگبت-نى ناسيحاتتاۋدى تىيىم سالۋ بويىنشا نورمانىڭ اۆتورى رەتىندە دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين ءسوز سۇرادى. دەپۋتات بۇل ماسەلەنىڭ بەس جىلدان بەرى قىزۋ تالقىلانىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, ماجىلىستە مىنبەرىنەن قانشاما رەت دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانىپ, ماسەلە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالقىلانعانىنا توقتالدى.
– بۇل قاسيەتسىز توپ قاسيەتتى كيىز ۇيىمىزدە تايراڭداپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى اياققا تاپتادى. ۇلتتىق فولكلورىمىزدا گوموسەكسۋاليزم بار دەپ تۇتاس حالىققا جالا جاپتى. ءتىپتى مەكتەپتەرگە بارىپ, اشىق ءارى زاڭسىز ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى. ەڭ سوراقىسى, ولار الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جىنىس مۇشەلەرىن, سەكسۋالدىق قارىم-قاتىناستارىن اشىق جاريالاپ قانا قويماي, قوعامدى ازعىندىققا ۇندەپ, كەڭ اۋقىمدا ناسيحاتتاۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىر, – دەگەن ە.جاڭبىرشين بۇگىنگە دەيىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جويۋعا باعىتتالعان اسىرەفەمينيستىك, لگبت قاۋىمداستىعى ارنايى, جوسپارلى تۇردە شەتەلدەن ميلليونداعان دوللارمەن قارجىلاندىرىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق ول لگبت-نى ناسيحاتتاۋدى زاڭمەن شەكتەۋ بويىنشا قابىلداپ جاتقان نورمالار كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمدار مەن بەلسەندىلەر ايتىپ جۇرگەندەي ەشقانداي ادام قۇقىعىن شەكتەۋگە باعىتتالماعانىن جەتكىزدى.
– كەرىسىنشە, بۇل نورمالار ءداستۇرلى وتباسىلىق ينستيتۋتتى بۇزۋدان جانە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى بۇلدىرگى يدەولوگيالاردان قورعاپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى ساقتاۋعا, حالقىمىزدىڭ رۋحاني يممۋنيتەتىن نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى رەتتە ءبىر ماسەلەنى ەسكەرتكىم كەلەدى. بۇل – ء«وز ەرەجەڭمەن وزگەنىڭ ۇيىنە بارما» دەگەن الەم حالقىنا ءتان قاعيدات. دەربەس مەملەكەتتىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋعا, ەڭ باستىسى ونىڭ ۇلتتىق زاڭدارىنا قىسىم كورسەتۋگە ەشقانداي ۇيىمنىڭ قۇقىعى جوق, – دەگەن ە.جاڭبىرشين ارىپتەستەرىن ۇلتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان نورمالاردىڭ ەنگىزىلۋىن بارىنشا قولداۋعا شاقىردى.
بۇدان بولەك, ءماجىلىس پايدالى قازبا كەنىشىن بارلاۋعا ءوتىنىش بەرۋ ءتارتىبىن وڭتايلاندىراتىن زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. قۇجاتتى تانىستىرعان ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يران شارحاننىڭ ايتۋىنشا, كەن بار دەپ بولجانعان ۋچاسكەنى بارلاۋعا ءوتىنىم بەرۋ ۇدەرىسى قىسقارتىلماق. قازىر ء«بىرىنشى ءوتىنىم» قاعيداتى بار بولعانىمەن, زەرتتەۋ رۇقساتىن بەرۋ ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسادى. سونداي-اق ول زاڭ جوباسى قاتتى پايدالى قازبانى تاجىريبە ءۇشىن وندىرەمىز دەگەن سىلتاۋمەن جاسىرىن يگەرۋگە تىيىم سالاتىنىن ايتتى.
