ەل فيزيكتەرىنىڭ الەمدىك جەتىستىكتەرى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ەلدىڭ عىلىمعا نەگىز­دەلگەن ەكونوميكاسىن قۇرۋ ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدەگى دامىعان عىلىم قاجەت. سوڭعى ونجىلدىقتاردا بەل­گىلى قيىن­دىقتارعا قاراماستان, قازاقستاندا دامىعان عىلىمنىڭ كەيبىر باعىتتارى شىن مانىندە الەمدىك دەڭگەيدە دامىپ كەلە جات­قانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇعان عى­لىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلعان جۇ­مىس – «پلازمانىڭ كۆانتتىق جانە كوللەكتيۆتىك قاسيەتتەرى: جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ تەوريالىق نەگىز­دەرىمەن» (اۆتورلارى: عابدۋللين م.ت., جۇماعۇلوۆا ك.ن., دوسبولاەۆ م.ق., قودانوۆا س.ق., قوجامقۇلوۆ ت.ءا., رامازانوۆ ت.س.) تانىسۋ كەزىندە تاعى دا ءبىر رەت كوز جەتكىزدىك. بۇل جۇمىس ماتەريانىڭ ءتورتىنشى كۇيى – پلازمانى زەرتتەۋگە ارنالعان. كوپ­تەگەن وقىرماندارعا, بالكىم, بۇل ءسوز تانىس بولار, ول ءبىزدىڭ كۇندە­لىكتى ومىرگە پلازمالىق تەلەديدارلار, پلازمالىق ەكراندار جانە ت.ب. كەلۋىمەن ەنگىزىلدى. الايدا, عالامنىڭ بارلىق زاتتارى­نىڭ 99,9%-ى پلازما كۇيىن­دەگى زات ەكەنىن, جۇلدىزدار مەن جۇل­دىزارالىق گاز دا پلازمادان قۇرا­لاتىنىن كوپتەگەن ادام بىلە بەرمەيدى. پلازما قۇرامى شەكسىز الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى, مىسالى, ەلەكترون-يوندى پلازما, ۇلكەن قاتتى بولشەكتەرمەن توزاڭدى پلازما, سونداي-اق كۆارك-گليۋوندى پلازما. سوڭعىسى, يوندار جانە ەلەكتروندارعا زاريادى ۇقساس كۆارك­تەر, انتيكۆاركتەر جانە گليۋونداردان تۇرادى. شامامەن, بۇكىل عالام ۇلكەن جارىلىستان كەيىن العاشقى ساتتەردە (شامامەن 10-11 سەكۋند) كۆارك-گليۋوندى پلازما كۇيدە بولعان. قازىرگى كەزدە كۆارك-گليۋوندى پلازما وتە جوعارى ەنەرگياعا يە بولشەكتەردىڭ سوقتىعىسۋ كەزىندە قىسقا ۋاقىتتا پايدا بولۋى مۇمكىن, ول جەنەۆادا 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جاسا­لىنعان ۇلكەن ادروندى كوللايدەردە ەكسپەريمەنتتى تۇردە راستالدى. ءسوزسىز, كۆارك-گليۋوندى پلازمانى زەرتتەۋ بۇكىل عالامدى تانۋعا كومەكتەسەدى. الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا پلازما قاسيەتتەرىن زەرتتەۋدە جوعارى قىزىعۋشىلىقتىڭ بولۋى ونىڭ ماڭىزدى پراكتيكالىق قولدانبالارىنىڭ بولۋىمەن بايلانىس­تى. كوپتەگەن قازىرگى زامانعى جوعارى تەحنولوگيالار پلازمالى بولىپ تابىلادى (چيپتەر ءوندىرىسى, نانوتەحنولوگيا, جاڭا ماتەريالدار, بيوتەحنولوگيالار جانە ت.ب.). جالپى, قازىرگى قوعامنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – ەنەرگەتيكا ماسەلەسى دەۋگە بولادى. قازىردىڭ وزىندە ادامزات بالاسى قازبالى وتىنداردىڭ سارقىلۋ ماسەلەسىمەن جانە قولدانىستاعى ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەر جۇمىسىنا قاتاڭ ەكولوگيالىق تالاپتاردىڭ قويىلۋىمەن كەزدەسىپ وتىر. وسىعان وراي, سوڭعى ونجىلدىقتا تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا دامۋىنا بايلانىستى جانارمايى سۋتەگى-پلازماسى بولىپ تابىلاتىن ۇلتارالىق جانە ۇلتتىق جوبالار پايدا بولا باستادى (مىسالى, ITER, NIF جانە باسقالار). سۋ مولەكۋلالارىندا سۋتەگى كەزدەسەتىندىكتەن, ءىس جۇزىندە سۋتەگى شەكسىز رەسۋرس بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىدا اۆتورلارمەن ءجۇر­گىزىلگەن زەرتتەۋلەر نەگىزىندە جاساق­تالىنعان ناقتى پلازمالىق تەحنولوگيالار ۇلكەن قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. مىسالى, شام ىشىندەگى گاز رازريادتى پلازماعا نانو-ولشەمدى توزاڭدى بولشەكتەر ەنگىزۋ ارقىلى ۇنەمدى شام ەنەرگياسىنىڭ ينتەنسيۆتىلىگىنىڭ قارقىندىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا ءتاسىل ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, بۇل جۇمىستا پلازمالىق ورتادا سەپاراتسيالاۋ ارقىلى مونوديسپەرستى بولشەكتەردى وندىرەتىن جاڭا ءادىس كورسەتىلگەن. مونوديسپەرستى بولشەك­تەر, ياعني گەومەتريالىق ءپىشىنى مەن مولشەرى بىركەلكى بولشەكتەر ءوندىرىستىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا, مەديتسينا, نانوتەحنولوگيا, ەنەرگەتيكا جانە ت.ب. كەڭىنەن پايدالانىلادى. سونداي-اق, اۆتورلار پلانەتاارالىق ۇشۋ ءۇشىن ماڭىزدى گاز فازالى يادرولىق رەاكتورلاردى قۇراستىرۋمەن بايلانىستى ۋران پلازماسىنىڭ تەرموديناميكالىق قاسيەتتەرىن جانە قۇرىلىمىن تالداۋ ءۇشىن كەشەندى تەحنولوگيا ۇسىنۋدا. تەرمويادرولىق سينتەزدىڭ ينەرتسيالىق ۇستاپ تۇرۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە جانارمايدىڭ ەنەرگەتيكالىق سيپاتتامالارىن جاقسارتۋ تەحنولوگياسى پراكتيكالىق تۇرعىدان قىزىقتى بولىپ تابىلادى. جالپى العاندا, بۇل جۇمىس تەو­ريالىق جانە ەكسپەريمەنتتىك ادىستەر نەگىزىندە كۆارك-گليۋوندى پلازمادان باستاپ توزاڭدى پلازماعا دەيىن بارلىق كورسەتىلگەن پلازما ءتۇر­لە­رىنىڭ قاسيەتتەرى زەرتتەلەتىن ماڭىزدى پراكتيكالىق قولدانىسقا يە ىرگەلى عىلىمي ەڭبەك بولىپ تابىلادى. ناتيجەلەر الەمدىك عىلىمي قوعامداستىقتا لايىقتى مويىنداۋعا يە بولدى جانە اۆتورلاردىڭ وزدەرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردىڭ تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەگى ارىپتەستەرىنىڭ زەرتتەۋلەرى ءۇشىن نەگىز بولدى. اقش, جاپونيا, گەرمانيا, كورەيا, رەسەي ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا اۆتورلارمەن ۇسىنىلعان مودەلدەر نەگىزىندە كۇردەلى قۇرامدى پلازما قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ ءۇشىن ارنايى توپتار جۇمىس ىستەۋدە. مۇنى قازاقستاندىق عالىمدار ءۇشىن, بۇل جۇمىستىڭ اۆتورلارىنىڭ عىلىمي جۇمىستارى ءۇشىن حالىقارالىق سىلتەمەلەردىڭ ەرەكشە مول ەكەندى­گىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. وسى اۆتور­لاردىڭ جۇمىستارىنا Thomson Reuters بازاسىندا 2000-نان استام سىلتەمە جاسالىنعان جانە اۆتورلار حيرشا سىلتەمەسىندە جوعارى يندەكسكە (مىسالى, ت.س. رامازانوۆتا 18-گە تەڭ) يە دەپ ايتۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. وسىنداي الەمدىك دەڭگەيدەگى جۇ­مىس­تاردىڭ بولۋى قازاقستان ەكونو­­ميكاسىنىڭ تۇبەگەيلى جاڭا يننو­ۆاتسيالىق جولعا شىعۋىنا ىقپال ەتەدى دەپ سانايمىز. ءراتباي مىرزاقۇلوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جالپى جانە تەوريالىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. استانا.