سۋرەت: massaget.kz
باعدارلاما عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى عىلىم كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن ورىندالدى. جەتەكشى ۇيىم – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى. جوباعا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى قاتىسىپ, تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى باسقارۋ, سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ, جەردىڭ دەگراداتسياسى مەن جايىلىمداردىڭ توزۋىن تەجەۋ, بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ باعىتتارى قامتىلدى. 2023–2025 جىلدارعا جوسپارلانعان باعدارلامانىڭ ناتيجەسىندە 50-دەن استام عىلىمي ماقالا جاريالانىپ, 4 مونوگرافيا جارىق كوردى, 37 قورعاۋ قۇجاتى الىندى. سونىمەن بىرگە 12 PhD دوكتورى مەن 8 ماگيستر دايارلاندى.
زەرتتەۋ بارىسىندا ايماقتىڭ تابيعي-شارۋاشىلىق, ەكولوگيالىق احۋالى كەشەندى تۇردە باعالاندى. سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمى 2050 جىلعا قاراي ازاياتىنى بولجانىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 10 سانتيمەترگە تومەندەپ بارا جاتىر. توپىراقتىڭ اۋىر مەتالدارمەن لاستانۋى, جايىلىمداردىڭ شامادان تىس پايدالانىلۋى, بالىق قورىنىڭ قىسقارۋى انىقتالدى. بيوارتۇرلىلىك بويىنشا 8,7 مىڭنان استام ءتۇردى قامتىعان دەرەكتەر قورى جاسالدى. كليماتتىق وزگەرىستەر ناتيجەسىندە ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋرا 2050 جىلعا قاراي 0,4 – 0,6 گرادۋسقا كوتەرىلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. لاندشافتتىق-ەكولوگيالىق باعالاۋ ناتيجەسىندە ءوڭىردىڭ 90 پايىزى قاناعاتتانارلىق جاعدايدا بولسا, شامامەن 10 پايىزى داعدارىستىق ايماق دەپ تانىلدى.
بيىلعى شىلدە ايىندا جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيالىق جۇمىستاردا عالىمدار سپۋتنيكتىك دەرەكتەردى دالالىق ماتەريالدارمەن سالىستىرۋ نەگىزىندە اقتوبە, باتىس قازاقستان, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ لاندشافتتىق جاعدايىن جان-جاقتى زەرتتەدى. دروندارمەن تۇسىرىلگەن جوعارى دالدىكتەگى اەروفوتوتۇسىرىلىم توپىراق پەن وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ كەڭىستىكتىك قۇرىلىمىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجە-سىندە, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جەرى ەكولوگيالىق تۇرعىدان تۇراقتى ەكەنى انىقتالسا, اقتوبە وبلىسىندا اركەلكى جاعداي بايقالدى. اتىراۋ وبلىسىندا ورتاشا تۇراقتى ايماقتار باسىم بولعانىمەن, ەكولوگيالىق جاعدايى ناشار اۋماقتار دا ايتارلىقتاي ۇلەسكە يە. ەڭ وسال جاعداي ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تىركەلدى, ونىڭ 74 پايىزدان استام جەرى ەكولوگيالىق تۇرعىدا وتە تومەن ساپادا بولىپ باعالاندى.
جۇرگىزىلگەن كەشەندى زەرتتەۋلەر باتىس قازاقستان وڭىرىندەگى تابيعي-شارۋاشىلىق جۇيەلەردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنداعى ايىرماشىلىقتى ايقىن كورسەتتى. اسىرەسە ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وبلىستارىندا ەكوجۇيەلەردىڭ تۇراقتىلىعى ايتارلىقتاي السىرەپ, تابيعي, تەحنوگەندىك فاكتورلاردىڭ ىقپالى كۇردەلەنە تۇسكەن. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعى سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى ايماق رەتىندە ەرەكشەلەندى. بۇل قورىتىندىلار ايماقتاعى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ جانە كليماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋ ءۇشىن ناقتى عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار ازىرلەۋگە جول اشتى. باعدارلاما ناتيجەلەرى ەلىمىزدىڭ جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ ستراتەگياسىنا ساي, ورنىقتى دامۋ ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە ۇلەس قوسۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
ايگۇل توقبەرگەنوۆا,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
