سۋرەتتى تۇسىرگەن – جۇماباي مۇسابەكوۆ
س.التىنباي ۇلى 1967 جىلى باقاناس ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن «باقاناس» اسىل تۇقىمدى قوي كەڭشارىندا اعا شوپان بولىپ باستايدى. كەيىن دەگەرەس وڭىرىندە دە ەڭبەك ەتتى. ەكى جىلدان سوڭ الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ستۋدەنت اتانادى. ديپلومدىق جۇمىسىن «دەگەرەس», «ەدىلباي» قوي تۇقىمدارىنىڭ ءونىمدى قاسيەتتەرىن زەرتتەۋگە ارناپ, ونى تابىستى قورعايدى. 1974 جىلى جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان سوڭ تۋعان جەرىنە ورالىپ, «باقاناس» كەڭشارىنا قاراستى قۇلانباسى اۋىلىنداعى №1 فەرماعا زووتەحنيك بولىپ ورنالاسادى.
ستۋدەنت كەزىندە پانفيلوۆ پەن قوشمامبەت اۋىلدارىندا قۇرىلىس جاساقتارىندا ەڭبەك ەتىپ, تۇرعىن ۇيلەر سالۋعا اتسالىسقان. تورعاي دالاسىندا مەحانيكالىق جاساق قۇرامىندا ءجۇرىپ, كومباين جۇرگىزۋدى دە مەڭگەرەدى. كەڭەستىك ءداۋىر تالابىنا ساي, قىزمەتتىك ءوسۋ ءۇشىن پارتياعا ءوتۋ ماڭىزدى. ىسكەرلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن بايقاعان پارتيا ۇيىمى ونى كەڭشار كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. بۇل قىزمەتتە ءجۇرىپ اۋىل كولەمىندە مادەني, سپورتتىق شارالاردى ۇيىمداستىرىپ, مەرەكەلەردىڭ مازمۇندى وتۋىنە ىقپال ەتتى.
– اكەم التىنباي ساتباەۆ 1900 جىلى وسى وڭىردەگى ۇرپاقباي قونىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سوتسياليزم ءداۋىرىنىڭ تالاي كەزەڭىن باستان وتكەرىپ, 84 جاسقا كەلىپ ومىردەن وزعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى, ەل يگىلىگى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن جان. 1942 جىلى وتان قورعاۋعا اتتانىپ, ۆولحوۆ مايدانىندا شايقاسادى. كەيىن لەنينگراد قورعانىسىنا قاتىسىپ, سوعىستى بەرليندە جەڭىس ساتىمەن اياقتايدى. ەلگە امان ورالعان سوڭ, اۋىر سوعىستىڭ زاردابىنان ەڭسەسى تۇسكەن اۋىلدى قايتا تۇلەتۋگە كۇش سالادى. اقكۇشىك اسانوۆپەن بىرگە شەلەك ءوڭىرىن ارالاپ, ەلگە ورالماعان اۋىلداستارىن جيناپ, باقباقتى اۋىلىنىڭ قايتادان كوركەيۋىنە سەبەپشى بولدى, – دەيدى قازىنالى قاريا.
سول اۋىلداعى ساياباققا جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي التىنباي ساتباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل باستاما كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, بۇگىندە «التىنباي ساتباەۆ ساياباعى» اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالعان.
جاس مامان رەتىندە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ, شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ نازارىنان تىس قالمادى. ونىڭ ىسكەرلىگى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ۇجىم اراسىنداعى بەدەلى جوعارى باعالانادى. ناتيجەسىندە, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن اسىل تۇقىمدى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى ورتالىعى سانالاتىن قۇلانباسى اۋىلىنداعى №1 فەرماعا مەڭگەرۋشى بولىپ تاعايىندالادى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, «باقاناس» قوي كەڭشارى اۋدان كولەمىندەگى اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە ماماندانعان بىرەگەي شارۋاشىلىق بولعان. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى زاۋىتتار ترەسىنە قارايتىن, الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى تۇراقتى تۇردە عىلىمي باقىلاۋ جاساپ, زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرعان نىساننىڭ ءبىرى. مۇندا وسىرىلگەن «دەگەرەس» تۇقىمدى قويلار گرۋزيا, موڭعوليا, وزگە دە ەلدەرگە ەكسپورتتالىپ, شەتەلدىك شارۋاشىلىقتاردىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى. ماسكەۋدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەسىندە بۇل تۇقىم جىل سايىن التىن مەدال الىپ, كەڭەس وداعى دەڭگەيىندە تانىلدى. وسىنىڭ بارلىعىن-دا ساپارعالي اقساقالدىڭ ۇلەسى بار.
1965 جىل بالقاش وڭىرىندە جاڭا كەزەڭ باستالعان ۋاقىت بولدى. سول جىلى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن اقدالا ءماسسيۆىن يگەرۋ ءىسى قولعا الىنىپ, اۋدان اۋماعىندا ون جاڭا كۇرىش شارۋاشىلىعىن قۇرۋ مىندەتى قويىلدى. وسى ماقساتتا باقاناس كەڭشارىنىڭ ىلە وزەنى بويىنداعى شۇرايلى جايىلىمدارى مەن شابىندىق جەرلەرى, سونداي-اق قۇدىقتارى جاڭا كۇرىش سوۆحوزدارىنىڭ ەنشىسىنە بەرىلدى. ناتيجەسىندە, باقاناس كەڭشارىنىڭ تىنىسى تارىلىپ, قۇلانباسى جوتاسى مەن جۋانقۇم ءوڭىرىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىنە قاراي ىعىسۋعا تۋرا كەلدى. بۇرىن جازعى جايلاۋ مەن قىسقى قىستاۋدىڭ اراسى الىس بولسا, ەندى نەبارى ون شاقىرىم شاماسىندا عانا قالدى.
– جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ تارىلۋى مال ازىعىن دايىنداۋدا قيىندىق تۋعىزدى. مامىر ايى تۋا سالىسىمەن ۇجىم قۇلانباسى مەن مالايسارى جوتالارىنىڭ راڭ ءشوبىن شاۋىپ, قىسقا قاجەتتى مال ازىعىن جيناۋعا كىرىسەتىن. جەتپەي قالعان ءشوپتى كورشىلەس كۇرىش شارۋاشىلىقتارىنىڭ اۋماعىنان دايىنداۋعا تۋرا كەلدى. 3 600 گەكتار القاپقا ارپا ەگىلدى. فەرماداعى 26 مىڭ قوي قىسى-جازى سۋدى اۆتوتسيستەرنامەن تاسىپ ىشۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇل بۇكىل شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزگى اۋىرتپالىعى ەدى, ويتكەنى جالپى ءونىمنىڭ 70%-ى وسى فەرمادان وندىرىلەتىن. وسىنداي قيىن, شەشىمى كۇردەلى جاعدايدا ۇجىمدى باسقارۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك بولاتىن. قويدى قولدان ۇرىقتاندىرۋ, ءتول الۋ, جەرتولەلەر تۇرعىزۋ, قىرقۋ مەن قوزى ءبولۋ سىندى ناۋقاندىق جۇمىستاردىڭ ءبارى فەرما مەڭگەرۋشىسىنىڭ يىعىنا ارتىلدى, – دەيدى قاريا سول زاماندى ەسكە ءتۇسىرىپ.
فەرمادا قوي قىرقۋ, قوزى الۋ, بورداقىلاۋ, ەتكە وتكىزۋ جوسپارلارى ارتىعىمەن ورىندالادى. «دەگەرەس» اسىل تۇقىمدى قويلارىنىڭ ساپاسى بۇكىلوداق دەڭگەيىندە تانىلىپ, ناتيجەسىندە, ساپارعالي التىنباي ۇلىنا «كەڭەستىك سوتسياليستىك اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇزدىگى» اتاعى بەرىلەدى.
– مەن دە الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ زووينجەنەر فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ەڭبەك جولىمدى 1979 جىلى وسى فەرمادا باستادىم. ون ەكى كومسومول جاستان قۇرالعان «اراي» جاستار قوي بورداقىلاۋ كەشەنىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ, 4 مىڭ ىسەك قويدى بورداقىلاپ, كوكتەمدە ارقايسىسىنان ورتا ەسەپپەن 51 كەلىدەن ەت وتكىزدىك. سول كەزەڭ مەنىڭ ناعىز ءومىر مەكتەبىم بولدى. العاشىندا كىشى زووتەحنيك, كەيىن اعا زووتەحنيك رەتىندە ساپەكەڭنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ءۇش جىل ەڭبەك ەتىپ, تاجىريبە مەن تəربيە تۇرعىسىنان كوپ ءتالىم الدىم, – دەيدى قوعام قايراتكەرى تىنىشباي دوسىمبەكوۆ.
1987 جىلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن «قاروي» كەڭشارىنىڭ باس زووتەحنيگى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل كەڭشار ىلە وزەنىنىڭ بويىنداعى, «سانتا-گەرترۋدا», قازاقتىڭ اقباس, قالماق تۇقىمدى ءىرى قاراسىن وسىرەتىن, سونىمەن قاتار قوي شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىساتىن ىرگەلى ۇجىم ەدى. باس زووتەحنيك قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, ەڭبەككەرلەردىڭ زور سەنىمىنە يە بولادى. كەڭشار جۇمىسشىلارى ونى ءبىراۋىزدان شارۋاشىلىق ۇجىمىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلايدى. مۇندا دا وزىنە ءتان ىسكەرلىك پەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ۇجىم ابىرويىن اسقاقتاتتى.
1990 جىلى «باقباقتى» كەڭشارىنا باس زووتەحنيك بولىپ اۋىسىپ, ءىرى قارا مالىن بورداقىلاۋ كەشەنىن ىسكە قوسىپ, مەملەكەتكە ساپالى ەت جەتكىزۋ ءىسىن جولعا قويدى. وسى جىلدارى كەڭشار ەكونوميكاسى ايتارلىقتاي ورلەپ, تابىسى ەسەلەپ ارتتى. ساپارعالي التىنباي ۇلى قاي جەردە ەڭبەك ەتسە دە, ۇجىمدى ۇيىستىرىپ, ەلدىڭ سەنىمىنە كىرىپ, جۇرتتىڭ ءۇمىتىن اقتاي ءبىلدى.
بۇگىندە جارى ءدىلداش كەزدىكبايقىزى ەكەۋى باقىتتى عۇمىر كەشىپ جاتىر. ەرلى-زايىپتىلار ءۇش ۇل مەن ەكى قىز تاربيەلەپ ءوسىرىپ, بارلىعىنىڭ بويىنا ۇلاعات پەن ىزەتتىڭ ءدانىن سەپتى. ۇل-قىزدارى جوعارى ءبىلىم الىپ, ەل دامۋىنا ءوز سالالارىندا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. نەمەرەلەرىن دە اتانىڭ اق جولىنا, ەڭبەك پەن ادالدىققا باۋلىپ وتىر.
زەينەت جاسىنا جەتكەنىمەن بەلسەندى ءومىر سالتىنان قول ۇزگەن جوق. «اكە كورگەن وق جونار» دەگەندەي, جەكە قوجالىق قۇرىپ, جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندە-ءتىپ كەلەدى. اتبەگىلىك ونەرىن شەبەر مەڭگەرگەن ساپارعالي التىنباي ۇلىنىڭ سايگ ۇلىكتەرى تالاي الامان بايگەلەردە توپ جارىپ ءجۇر.
جەتىسۋ وبلىسى
