كۇنشىعىس پەن كۇنباتىسقا قارايمىز. جاپونيادا «مەملەكەتتىڭ نەگىزى قالانعان كۇن» – كونە تۇرىك قاعاندارىمەن زامانداس يمپەراتورىنىڭ 660 جىلى تۇڭعىش تاققا وتىرعان ۋاقىتى. قىتايدا «قحر-دىڭ قۇرىلعان كۇنى» – وسىدان 76 جىل بۇرىن ماو تسزەدۋن ەلىن كوممۋنيستىك ارناعا بۇرعان كەز. الەم ۇلگى العان فرانتسياداعى «رەسپۋبليكا كۇنى» – 1789 جىلى ءتاستۇيىن باستيليا قورعانىن باعىندىرىپ, رەسپۋبليكا جاريالاعان شاعى. گيوتە جۇرتىندا ەلدىكتى ايقىندايتىن ەڭ ۇلىق مەيرام «گەرمان بىرلىگى كۇنى» – ءبىر ۇلتتى قاق بولگەن بەرلين قابىرعاسى قۇلاتىلىپ, ىنتىماققا قادام جاسالعان ءسات, ياعني 1990 جىلدىڭ 3 قازانى.
بايقاساڭىزدار, رەسپۋبليكا كۇنىنە قاتىستى ءار ەلدىڭ ۇستانىمى, ارمان-تىلەگى, جوسپار-جوباسى ارقيلى. بىراق بارىنە ورتاق سيپات بار: ول – جاڭارۋدى ءھام الداعى قاعيداتتى جولدى انىقتاۋ.
ءبىز ساق پەن عۇننان باستالاتىن ارعى-بەرگى تۇرىك قاعاناتتارىندا, ۇلىق ۇلىس پەن قازاق حاندىعىندا, الاش اۆتونومياسى مەن تۇركىستان مۇحتارياتىندا ەلدىك ۇستانىم بەرىك بولعانىن ۇمىتپايمىز. 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان قازاق ەلىنىڭ «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياسىن» جوعالتقاندى قالپىنا كەلتىرگەن, ۇزىلگەندى جالعاعان قۇجات دەپ قابىلدايمىز. وسىندا «قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشiن جاۋاپكەرشiلiكتi ۇعىنا وتىرىپ, iزگiلiكتi دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەتتi قۇرۋعا بەل بايلانعانى» تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.
«كسرو تارقامايدى, جاڭارادى» دەپ وتىرعان شاقتا ازىرلەنگەن ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ «حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتiسi بولۋعا, سىرتقى ساياساتتى ءوز مۇددەسiنە ساي بەلگiلەۋگە... بۇۇ قىزمەتiنە قاتىسۋعا قۇقى بار» دەگەن تۇجىرىمى قوعامدى رۋحتاندىردى. سونداي-اق وسى قۇجاتتاعى رەسپۋبليكانىڭ «جوعارعى كەڭەسى مەن پرەزيدەنتىنە باعىناتىن جانە سولاردىڭ باقىلاۋىندا بولاتىن ءوز iشكi اسكەرلەرiن, مەملەكەت قاۋiپسiزدiگi جانە ىشكi iستەر ورگاندارىن ۇستاۋعا قۇقى بار» دەگەن تەگەۋرىن دە ەلەڭ ەتكىزدى. ارينە, مۇنداعى سول كەزەڭگە ءتان ساياسي-قۇقىق تەرمينولوگيا مەن ءستيلدى بايىپتاپ وقۋ ماڭىزدى.
ءسوز ءمانىن, ۇعىم-لۇعاتتى زەردەلەي الاتىن ادامداردىڭ ءجونى بولەك, ال بىلايعى جۇرتقا سول كەڭەستىك «رەسپۋبليكا» (كىشى ءارىپتى) مەن ازاتتىق تاڭىنداعى «رەسپۋبليكانىڭ» (ۇلكەن ءارىپتى) ايىرما-پارقىن قالاي تۇسىندىرەمىز؟ ءيا, مۇنىڭ دا ءتالىمدى ءمانى بار. ماسەلە ۇلكەن نە كىشى ارىپپەن جازىلۋىندا ەمەس. مىسالى, اعىلشىن مەن تۋىسقان تۇرىك تىلىندە زات ەسىمنىڭ ءبارى اعىل-تەگىل باس ارىپپەن جازىلا بەرەدى...
ءبىرىنشى تۇسىنىك كەڭەستىك (بولشەۆيكتىك) كوزبوياۋشىلىق تۋرالى. قازىر شەتتەن تاۋەلسىزدىككە تاس اتقاندار ءبوسىپ جۇرگەندەي, «لەنين ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردى قۇرىپ, وداقتىڭ استىنا جارىلعىش زات تاستاپ كەتتى» ەمەس, ساياسي باسشىلىق «رەسپۋبليكا» سوزىمەن الەمدى دە, جەرگىلىكتى حالىقتى دا الداۋسىراتىپ قويدى. ء«ار ۇلت ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋگە قۇقىلى» دەگەندەي. مۇنىڭ جالعاسى – 40-جىلدارى كەي رەسپۋبليكانى ءفورمالدى تۇردە بۇۇ-عا كىرگىزۋ دەر ەدىك. سوندىقتان كەڭەستىك رەسپۋبليكانىڭ تاريحي ءرولىن تومەندەتپەي, بۇل شىندىقتى دا ەسكە سالعان ءجون.
ەكىنشى تۇسىنىك تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اتاۋى تۋرالى. ءبىز ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداعان جوعارعى كەڭەس (پارلامەنت) پەن ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن باعالايمىز. بۇل شاقتاعى تىلدىك-دەموگرافيالىق احۋال دا, كوپ دەپۋتاتتىڭ وقىعان-توقىعان ورتاسى دا بەلگىلى. ماسەلەن, ويلى ازاماتتار ءالى كۇنگە مىنا پىكىردى ايتادى: «سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەس كۇن تارتىبىنە «رەسپۋبليكا اتاۋىن وزگەرتۋدى» ەمەس, «ەسكىرگەن كەڭەستىك ساياسي تەرميندەردى (سوۆەتتىك سوتسياليستىك) الىپ تاستاۋدى» قويسا, ءبارى ورايىمەن شەشىلەر ەدى...». دەربەستىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى دەپۋتات, مارقۇم مۇرات اۋەزوۆ كەيىن: ء«بىز رەسپۋبليكا سوزىنە ەكپىن تۇسىردىك. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى/ رەسپۋبليكا كازاحستان» قانداي اسقاق ەستىلەدى!» دەپ تۇسىندىرگەنى جادىمىزدا. باس ءارىپ وسىلاي العا شىقتى (لينگۆيستيكا تىلىمەن ايتساق, ەرەكشەلەۋ ءۇشىن).
مالايزيا كۇنى جاريالانعاندا (بۇل ەلدە دە تاۋەلسىزدىك كۇنى مەن فەدەراتسيا /رەسپۋبليكا/ كۇنى ەكى بولەك) بولاشاق ايگىلى پرەمەر-مينيستر ماحاتكير موحاماد 32 جاستا وسى ەلدەگى جەتەكشى پارتيانىڭ قاتارداعى مۇشەسى ءارى كاسىبىنە بىلەك سىبانا كىرىسكەن دارىگەر ەكەن. جەرلەستەرى قۋانىشتان تەڭكولەگىن (ۇلت باس كيىمى) اسپانعا اتىپ جاتقاندا, كەلەشەكتەگى جيىرما جىلدان استام پرەمەر-مينيسترلىك جولىن, ەلىنىڭ كۇرت داميتىنىن قۇداي ساناسىنا سالدى ما ەكەن, ايتەۋىر: «ەم-دوم جاساردا ناۋقاسپەن سويلەسىپ, جاعدايىن بىلەم, سوعان ساي كومەكتەسەم. ساياساتشى دا وسىلاي ىستەۋى قاجەت» دەپتى...
قازىر ەلىمىزدە ادىلەتتىلىك اياسىندا ءجۇرىپ جاتقان ساياسي رەفورمالار مەملەكەت پەن قوعام اعزاسىنداعى دەرتتى ەمدەۋگە باعىتتالعانىنان كوپشىلىك حاباردار. ۇلىق مەرەكە دە ەلدىك ىستەن ەسەپ الادى. الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان: «ساياسات ءىسى بىرلىكپەن ورنىنا بارادى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك.
