فوتو: اشىق دەرەككوز
فارماتسەۆتيكاداعى وتاندىق ءوءندىرىستىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋعا قاتىستى ءىرى جوبا-جوسپارلار پاندەميا تۇسىندا ناقتىلانا باستادى. ونىڭ العاشقى ءارى ءساتتى قادامى رەتىندە ساناۋلى ايدا عالىمدار زەرتتەپ, وندىرىسكە ەنگىزگەن QazVac ۆاكتسيناسىن ايتۋعا بولادى. ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى جەدەل شىعارعان ەلدەردىڭ العى شەبىندە تۇردىق. ەكپەنى 6 ميلليونعا جۋىق وتانداسىمىز سالدىرىپ, ءوزىنىڭ عانا ەمەس, جاقىندارىنىڭ ساۋلىعىنا كەپىل بولدى. ءدال سول اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنءىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى جولداۋىن جاريالاپ, «بىزدەگى ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتىڭ 17 پايىزى عانا – وتاندىق ءونىم. 2025 جىلى ونى 50 پايىزعا جەتكىزۋ قاجەت», دەگەن ەدى. سودان بەرىگە دەيىن ەلىمىزدە الەمدە الدىڭعى قاتارلى فارماتسەۆتيكا الىپتارى باس قوسىپ, كەلىسىمدەر جاسالدى. ناتيجەسىندە ءىرىكومپانيالار ەلدە زاۋىت سالۋعا قىزىعاتىنىن بايقاتسا, سايكەسىنشە ەل ۇكىمەتى ەكىجاقتى ءتيىمدى كەلىسىمگە اركەز اشىق ەكەنىن ءبىلدىردى. ياعني, قۇرىلىس بارىسىندا قانداي دا ءبىر قيىندىقتار, قايشىلىقتار تۋىنداماسىنا كەپىل بولىپ وتىر.
كوپ كەشىكپەي دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2029 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسىن ازىرلەدى. قۇجاتتا ساتىپ الۋ ءۇدەرىستەرىنەن باستاپ, باعانى رەتتەۋ, تسيفرلاندىرۋ, شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋ سەكىلدى نەگىزگى مىندەتتەر قامتىلعان. بۇل قادام – فارماتسەۆتيكا كاسىپورىندارىن جەدەل دامىتۋعا, كادرلىق الەۋەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ءارى وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە تۇرتكى بولادى. وسىنىڭ ەسەسىنە 2029 جىلعا قاراي جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ ۇلەءسىن 50%-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. پرەزيدەنت كەشەگى «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا دا فارماتسەۆتيكا ءونءدىرءىسىن ىلگەرىلەتۋدى تاپسىرىپ, «فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرگەن ءجون. وزىمىزدە جاسالاتىن ءدارى-دارمەكتىڭ ءتۇرى مەن سانىن كوبەيتۋ – ستراتەگيالىق مىندەت. بۇعان اسىرەسە پاندەميا كەزىندە ابدەن كوزىمىز جەتتى», دەدى. ءيا, فارماتسەۆتيكا وندىرىسىنە بۇرىن اسا ءمان بەرە قويماعان ەل ءۇشىن بىرەر جىلدا تاۋار كولەمىن 50 پايىزعا ۇلعايتۋ مۇمكىن ەمەس. ال, 2029 جىلعا دەيىن ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى ناتيجەگە جەتۋگە بولادى.
ناقتى ساندارعا توقتالساق, ەلىمىزدە قازىر 210 تاۋار ءوندىرۋشى تىركەلگەن. ونىڭ 43-ءى دارىلىك زاتتار شىعارادى. بىلتىردىڭ وزىندە سول وندىرۋشىلەردىڭ ارقاسىندا ءونىم كولەمى 21,8%-عا ۇلعايىپ, 175,8 ملرد تەڭگەنى قۇراپتى. ينۆەستيتسيا كولەمى دە 2 ەسە ارتىپ(91,3 ملن اقش دوللارى), ەكسپورت كولەمى 32,9%-عا كوبەيگەن. وسىعان قوسا, وتاندىق 34 تاۋار ءوندىرۋشىمەن 151,4 ملرد تەڭگە سوماسىنا 10 جىلدى قامتيتىن ۇزاق مەرزىمدى شارت جاسالعان. ناتيجەسىندە وسى ارالىقتا فارماتسەۆتيكالىق ءونىمنىڭ 2 466 ءتۇرى ەلدە شىعادى. بۇدان وزگە, Pfizer (اقش), Hoffmann-La Roche (شۆەيتساريا), AstraZeneca AB ( ۇلىبريتانيا (بريتان-شۆەد)) كومپانياسىمەن 6 تۇپنۇسقا دارىلىك زاتتى جەتكىزۋگە 3 ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارت جاسالىپ قويعان. سونداي-اق كەلەشەكتە يندۋستريالىق جانە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار شەڭبەرىندە دارىلىك زاتتاردى وندىرۋشىلەر ءۇءشىن قولايلى جاعداي جاسالماق. بۇگىندە 398,2 ملرد تەڭگە سوماسىنا 9 ينۆەستيتسيالىق جوبا قارالىپ جاتىر. ارينە اتالعان جوبالاردىڭ قالاي ىسكە اساتىنى كەلەشەكتىڭ ەنشىسىندە. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن سۇراپ بىلگەنىمىز, فارماتسەۆتيكا نارىعى كولەمىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 10-13%-دى قۇراپ وتىر ەكەن.
تاقىرىپقا قاتىستى ساۋالداردى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى فاتيما سماعۇلوۆاعا قويىپ, جاۋاپ الدىق.
«مەملەكەتتىك باسشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە 2029 جىلعا قاراي ىشكى نارىقتاعى دارىلىك زاتتاردىڭ ۇلەسىن 50%-عا جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى. وسى ماقساتتا فارماتسەۆتيكا سالاسىن دامىتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا كەشەندى شارالار ىسكە اسىپ كەلەدى. سانداردى سويلەتسەك, 2024 جىلدىڭ سوڭىندا ەلدە 207 فارماتسەۆتيكا كاسىپورىنى تىركەلگەن. ونىڭ 43-ءى دارىلىك زاتتار وندىرىسىنە, 164-ءى مەديتسينالىق بۇيىمدار شىعارۋعا ماماندانعان. سول جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دارىلىك نارىقتىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگى شامامەن 85%-دى قۇرادى. وسىلايشا, قازاقستان فارماتسەۆتيكا نارىعىنداعى وتاندىق ءوندىرىس ۇلەسى 15,1%-دى قۇرادى. بۇل وتاندىق وندىرۋشىلەر پورتفەلىنىڭ تومەن رەنتابەلدى جانە نەگىزىنەن دجەنەريكالىق پرەپاراتتارمەن ۇسىنىلعانىن كورسەتەدى», دەيدى ساراپشى.
وتاندىق ءوندىرىستىڭ بىلتىرعى ۇلەسىن قاپەرگە الىپ, سالادا ىلەرىلەۋ بايقالمايدى دەپ شورت كەسىپ بايلام جاساۋعا بولمايدى. سەبەبى ءىرى كومپانيالارمەن كەيىنگى جىلدارى جاسالعان كەلىسىمشارتتار الدا ىسكە اسادى. ونىڭ بىرقاتارىن جوعارىدا ايتتىق. تولىقتىرساق, Pfizer, Roche جانە AstraZeneca سىندى الەمدىك فارماتسەۆتيكا الىپتارمەن دە 3 ۇزاق مەرزىمدى شارت جاسالعان. اتالعان كومپانيالار شارتتىق ءوندىرىس تاپسىرىس بەرۋشىلەرى رەتىندە ءبىزدىڭ ەلدە ءوز ونىمدەرىن شىعارىپ, جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. 2009 جىلدان 2025 جىلعا دەيىن بىرىڭعاي ديستريبيۋتور «سق-فارماتسيا» كومپانياسىندا وتاندىق دارىلىك زاتتاردىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ وسكەنى بايقالادى. ەگەر 2009 جىلى كومپانيا ءبىر عانا ۇزاق مەرزىمدى شارت جاساسقان بولسا, 2010 جىلى – ەكى شارت, ال قازىر 32 وتاندىق تاۋار وندىرۋشىمەن 2 255 اتاۋ بويىنشا (ونىڭ ىشىندە 444 دارىلىك زات جانە 1 593 مەديتسينالىق بۇيىم) 87 ۇزاق مەرزىمدى شارت جاسالعان. ونىڭ 40-ى دارىلىك زاتتار بويىنشا جانە 47-ءسى مەديتسينالىق بۇيىمدار بويىنشا شارتتار ەكەن.
نەگىزى بىرىڭعاي ديستريبيۋتوردىڭ, ياعني سق-فارماتسيا» كومپانياسىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – مەملەكەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە حالىقتى دارىلىك زاتتارمەن جانە مەديتسينالىق بۇيىمدارمەن ۋاقتىلى ءارى قولجەتىمدى قامتاماسىز ەتۋ سانالادى. بىرىڭعاي ديستريبيۋتوردىڭ تىزىمىنە سوزىلمالى جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلاردى, ونىڭ ىشىندە قانت ديابەتى, ارتەريالىق گيپەرتەنزيا, تۋبەركۋلەز جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە ارنالعان پرەپاراتتار كىرەدى. وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋ جانە ساتىپ الۋ راسىمدەرىن جەتىلدىرۋ ارقىلى بىرىڭعاي ديستريبيۋتور حالىقتى ءدارى-دارمەكپەن تۇراقتى قامتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ء ساتى تۇسكەن سوڭفارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى فاتيما سماعۇلوۆاعا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسىن 50 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن ءىس جۇزىندە بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن كەشىكتىرمەي ورىنداۋ مۇمكىن بە, دەگەن ساۋال قويدىق.
«بۇگىندە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جانە تۇپنۇسقالىق پاتەنتتەلگەن دارىلىك زاتتاردى شارتتىق ءوندىرىس تاسىلىمەن شىعاراتىن تاپسىرىس بەرۋشىلەرمەن ۇزاق مەرزىمدى شارتتار جاساۋ كوزدەلگەن. 2009 جىلدان باستاپ ۇزاق مەرزىمدى شارتتاردى بىرىڭعاي ديستريبيۋتور جۇزەگە اسىرادى. ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا شەتەلدىك فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق دامىپ كەلەدى. ەاەو شەڭبەرىندە فارماتسەۆتيكالىق قىزمەتتى, دارىلىك زاتتاردىڭ جانە مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىمداردىڭ اينالىمىن, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى ىنتالاندىرۋ كوزدەلگەن. سول سەكىلدى ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ, سالانى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ, دارىلىك زاتتاردى تاڭبالاۋ, قاداعالاۋدى جانە وتاندىق دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىم وندىرۋشىلەردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدى رەتتەيتىن زاڭنامانى ىرىقتاندىرۋ مىندەتى قويىلعان. فارماتسەۆتيكا سالاسىندا تاعى ءبىر جاڭا مەحانيزم ەنگىزىلىپ جاتىر. ەندى بىرقاتار پرەفەرەنتسيالارى بار ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان, قوسىلعان قۇن سالىعى (ندس) جانە يمپورتتالاتىن جابدىققا كەدەندىك باج سالىعىنان بوساتۋ سىندى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. سونداي-اق ينفراقۇرىلىمدى مەملەكەتتىك قولداۋ, جەر ۋچاسكەلەرىنە تەندەرسىز قول جەتكىزۋ سىندى مۇمكىندىكتەر بار»دەيدى فاتيما سماعۇلوۆا.
ساراپشىنىڭ پىكىرىن باسشىلىققا الساق, مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن جوسپاردى 2029 جىلدان كەشىكتىرمەي ورىنداپ, وتاندىق ءدارى-دارمەك ءوندىرىسىن 50% پايىزعا ۇلعايتۋعا الەۋەت جەتەدى. ول ءۇشىن مينيسترلىك بەكىتكەن جوسپاردان اۋىتقىماۋ قاجەت. بىلسەڭىزدەر, فارماتسەۆتيكادا «Big pharma» دەگەن ۇعىم بار. بۇل – الەمدەگى فارماتسەۆتيكا الىپتارىنىڭ بەيرەسمي اتاۋى. بىزگە كەرەگى, سول كومپانيالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, وزىق تاجىريبەسىن وزىمىزگە ەنگىزۋ. مۇنى جاقسى بىلەتىن ەل ۇكىمەتى شەتەلدىڭ الپاۋىتتارىمەن ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتاردى قازىردەن باستاپ كەتتى.
