سۋرەت: baq.kz
«قازاقستاندا ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ جانە پارتيالىق جۇيەنى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىندا ۇيىمداستىرىلعان جيىنعا ساياساتتانۋشىلار, ساراپشىلار مەن قوعام وكىلدەرى قاتىستى. ولار مۇنداي وزگەرىس ەلىمىز سەكىلدى ۋنيتارلى مەملەكەتكە ءتيىمدى ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتىپ, پارتيالاردىڭ ءرولىن جانە دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى دەپ وتىر. ءارى بيلىك تارماقتارى مەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار اراسىندا الەۋەتتى وكىلەتتىكتەردى قايتا بولۋگە ىقپال ەتەدى.
قاتىسۋشىلار ەلدەگى ساياسي رەفورمالاردىڭ ىقتيمال سالدارى تۋرالى دا ءسوز قوزعادى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى سەرىك ءجۇسىپوۆ ەگەر ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ قۇرامىن تەك پارتيالىق تىزىمدەر ارقىلى جاساقتايتىن بولسا, وندا بۇكىل حالىقتىڭ مۇددەسى تولىق كولەمدە ەسكەرىلە مە دەگەن سۇراق تۋىندايتىنىن اشىپ ايتتى.
– مويىنداۋ كەرەك, قازىرگى ساياسي پارتيالار قوعامداعى بارلىق الەۋمەتتىك توپتاردى تولىق قامتي الماي وتىر. سونىڭ سالدارىنان كەي ازاماتتاردىڭ ءۇنى ەسكەرىلمەي كەلەدى. سوندىقتان پارتيالىق جۇيەنى نىعايتۋ ماقساتىندا كەشەندى ءارى جۇيەلى شارالاردى قاتار جۇرگىزۋ ماڭىزدى. بۇل رەتتە ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا بەلگىلى ءبىر كۆوتالار ەنگىزۋ ۇسىنىلۋى مۇمكىن, ول ءوز كەزەگىندە ايماقتىق وكىلدىكتى ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى. جالپى ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ كەزىندە بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى جاڭاشا قالىپتاستىرۋ قاجەت, – دەدى س.ءجۇسىپوۆ.
ال «قازىرگى قوعامدى زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مەيرام قاجىكەن ءبىر پالاتالى پارلامەنتتە جەكە وكىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بالاما جولىن ۇسىندى. ول ءبىر مانداتتى وكرۋگتەردىڭ ورنىنا ساياسي باسەكەلەستىككە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ازاماتتىق سەكتور وكىلدەرىن تارتۋدى ۇسىندى.
– ازاماتتىق سەكتور مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرى – قوعامداعى ناقتى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ, ايماقتاردىڭ جانە ءتۇرلى مۇددەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جاقسى بىلەدى, سول ورتانىڭ سۇرانىسى مەن پروبلەماسىن جەتە تۇسىنەدى. ولار ءوز اۋديتورياسىنىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىن پارلامەنتتىك دەڭگەيدە اشىق, جۇيەلى ءارى كاسىبي تۇردە جەتكىزۋگە قابىلەتتى. بۇل – ءبىر جاعىنان, پارلامەنتتەگى وكىلدىكتى كەڭەيتىپ, ونىڭ قوعامدىق لەگيتيمدىگىن ارتتىرسا, ەكىنشى جاعىنان, ساياسي ۇدەرىستەرگە جاڭا سەرپىن بەرەدى, – دەدى م.قاجىكەن.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنىڭ دوكتورانتى سابينا ساديەۆا ەلىمىزدە سەناتتىڭ تاراۋى ساياسي جۇيەدەگى جالعىز وزگەرىس رەتىندە قاراستىرىلماۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان كەيىنگى جىلدارى كەشەندى ساياسي جاڭعىرۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ جاتىر.
– بۇل رەفورمانى جەكە قاراستىرۋعا بولمايدى. ەلىمىزدە 2021 جىلدان باستاپ اكىمدەردى تىكەلەي سايلاۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى. سونداي-اق بيلىك پەن پارتيالىق جۇيە اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تا قايتا قۇرىلىپ جاتىر. بۇعان دەيىن باسقارۋشىلىق شەشىمدەر كوبىنە دومينانت پارتيانىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسسا, قازىر مەملەكەت پارتيا مەن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اراجىگىن اجىراتىپ وتىر. بۇرىن بىزگە ءار وڭىردەن جەكە سەناتوردىڭ بولۋى ماڭىزدى سانالسا, قازىر قوعامدا ساياسي كەرى بايلانىستىڭ باسقا دا ارنالارىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بار. مەنىڭشە, باستى نازار سەناتتىڭ تاراتىلۋىنا ەمەس, پارتيالىق جۇيەنىڭ جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋىنە اۋدارىلۋى كەرەك. مۇنداي وزگەرىستەر پارتيالاردى وڭىرلىك فيليالداردى دامىتۋعا, حالىقپەن جاڭا دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرادى. سوندىقتان بۇل رەفورما ۋاقىت تالابىنا ساي دەر ەدىم, – دەدى ساراپشى.
بۇل پىكىردى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامالادين يبراگيموۆ تە قولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك تاجىريبەدە ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جاتقان مىسالدارى كوپ. سونداي-اق ول ماسەلەنى كەڭ كولەمدە ءتۇسىنۋ قاجەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– بۇل رەفورما – تەك ءبىر پالاتانى جويۋ ەمەس, جالپى ءۇش بيلىك تارماعىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا اسەر ەتەتىن جۇيەلى وزگەرىس. بىرىنشىدەن, 180-گە جۋىق مەملەكەتتىڭ 100-دەن استامى ءبىر پالاتالى پارلامەنتپەن جۇمىس ىستەيدى. ولاردا زاڭنامالىق ۇدەرىستى سۇزگىدەن وتكىزەتىن باسقا ينستيتۋتتار بار. ءبىز دە وسى تاجىريبەگە سۇيەنە الامىز. ەكىنشىدەن, زاڭ جوبالارى ەكى پالاتانىڭ اراسىندا ۇزاق تالقىلانىپ, قابىلدانۋى كەشەۋىلدەپ كەلەدى. ۇشىنشىدەن, قوس پالاتالى جۇيە مەملەكەت شىعىنىن ارتتىرادى. بۇگىندە ەكونوميستەردىڭ ءوزى مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگى – ەكى پالاتانىڭ اپپاراتى مەن كوميتەتتەرىن ۇستاۋعا كەتەتىنىن ايتىپ ءجۇر, – دەدى ج.يبراگيموۆ.
وتىرىس قورىتىندىسىندا قاتىسۋشىلار پارلامەنتتىڭ قۇرىلىمى مەن جۇمىس پرينتسيپتەرىنىڭ وزگەرۋىن ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى جانە بۇعان دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردىڭ قيسىندى جالعاسى دەپ باعالادى.
– ەكى پالاتالى پارلامەنت كوبىنە فەدەراتيۆتىك ەلدەردە كەزدەسەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, «بىزگە سەنات قاجەت پە, جوق پا؟» دەگەن سۇراققا ساراپشى رەتىندە ايتارىم – ءبىر جاعىنان, ءبىر پالاتالى پارلامەنت بىزگە ءتيىمدى سياقتى. الايدا ەكىنشى جاعىنان, ەلىمىزدە قوس پالاتالى جۇيە بەلگىلى ءبىر داستۇرگە اينالىپ, قالىپتاسىپ ۇلگەردى. بۇل – ماڭىزدى فاكتور. ەندىگى ماسەلە قوعام قالاي شەشەتىنىنە بايلانىستى. رەفەرەندۋمعا دەيىن ءالى ۋاقىت بار, سوندىقتان بۇل توڭىرەكتە قوعامدىق پىكىر تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرەدى. رەفەرەندۋمنىڭ ءتيىمدى تۇسى دا وسى – ازاماتتاردى ساياسي جانە قوعامدىق تۇرعىدا الەۋمەتتەنۋىنە ىقپالداسۋ, – دەدى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتى عىلىمي-تەوريالىق تالداۋ جانە ادىسنامالىق قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ارمان ەشمۇراتوۆ.
