كىم تاپسا, سول يگەرەدى
ماجىلىسمەن ەدىل ءجاڭبىرشيننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا گەولوگيالىق بارلاۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋ دەڭگەيى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە از. ماسەلەن, ەلىمىزدە 1 شارشى شاقىرىمدى زەرتتەۋگە نەبارى 7 اقش دوللارى جۇمسالسا, اقش-تا – 87 دوللار, اۆستراليادا – 167 دوللار, ال كانادادا 200-دەي دوللار جۇمسالادى.
ء«بىز بيزنەستى ىنتالاندىرىپ, گەولوگياعا ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋ ءۇشىن زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزدىك. باستى ماقسات – گەولوگيالىق جانە گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەرگە قارجى تارتۋ, ەلدىڭ مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىن كەڭەيتۋ. قازاقستاندا 15 شوگىندى باسسەين بار, سونىڭ بەسەۋى وتە جاقسى زەرتتەلگەن. بۇل – كاسپي ماڭى, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, وڭتۇستىك تورعاي (قۇمكول ماڭى, قىزىلوردا), سونداي-اق بوزاششى مەن ءۇستىرت وڭىرلەرى. جالپى 2012 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ بولجامدى رەسۋرسى 22,7 ميلليارد توننا شارتتى وتىن (مۇناي, گاز, كومىر جانە باسقالار) دەپ ەسەپتەلگەن. الايدا 2012 جىلى گەولوگيا كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن جۇرگىزىلگەن قايتا ەسەپتەۋ ناتيجەسىندە بۇل كورسەتكىش 76 ميلليارد توننا شارتتى وتىنعا دەيىن ءوستى. ونىڭ 70 ميللياردى – جاقسى زەرتتەلگەن بەس شوگىندى باسسەيندە بولسا, 6 ميللياردى ءالى از زەرتتەلگەن شوگىندى اۋماقتاردا ورنالاسقان», دەيدى ول.
دەپۋتاتتار, ەڭ الدىمەن, زاڭ جوباسىنا «از زەرتتەلگەن اۋماق» دەگەن تۇسىنىك ەنگىزىپ وتىر. مۇنداي اۋماقتارعا بۇرىن زەرتتەلمەگەن نەمەسە از زەرتتەلگەن ۋچاسكەلەر كىرەدى. ولار: شۋ-سارىسۋ, بالقاش, سولتۇستىك تورعاي, سولتۇستىك قازاقستان, زايسان ءوڭىرى جانە باسقا دا ەلدىڭ شىعىسى, ورتالىعى جانە وڭتۇستىگىندەگى ۋچاسكەلەر.
سونداي-اق, وسى «از زەرتتەلگەن اۋماقتا» ءوز قارجىسىنا گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ينۆەستورعا ونى ءارى قاراي بارلاۋ جانە يگەرۋ قۇقىعى بەرىلمەك.
«قازىر قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا ەگەر ينۆەستور گەولوگيالىق زەرتتەۋ كەزىندە جاڭا كەن ورنىن انىقتاسا, ول ۋچاسكەنىڭ ەسەبىن جاسايدى, مەملەكەتتىك قازبا بايلىق جونىندەگى كوميسسيا ونى قاراپ, بەكىتەدى جانە مەملەكەت بالانسىنا قويىلادى. مەملەكەت ونى اۋكتسيونعا شىعارادى. اۋكتسيونعا كەز كەلگەن تۇلعا قاتىسىپ, ونى بارلاۋعا جانە يگەرۋگە مۇمكىندىك الادى. ال ءوز اقشاسىنا گەولوگيالىق زەرتتەۋ جاساپ, قازبا بايلىقتى تاپقان ينۆەستور ول ۋچاسكەنى ۇتىپ الۋىنا كەپىلدىك جوق. بۇل ارينە ينۆەستورلار ءۇشىن ءتيىمسىز ەدى, سەبەبى ولار تاۋەكەل ەتىپ, قاراجات سالىپ زەرتتەگەنىمەن, ناتيجەسىن كورۋى ەكى تالاي. ەندى ءبىز زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, كەن ورنىن تاپقان ينۆەستورعا باسىمدىق بەرەمىز. ينۆەستور از زەرتتەلگەن اۋماقتا گەولوگيالىق ىزدەۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, پايدالى قازبانىڭ قۇرىلىمىن تاپسا, ول الگى ۋچاسكەنى ءارى قاراي بارلاپ, يگەرۋ قۇقىعىنا زاڭ جۇزىندە كەپىلدىك الادى. ياعني, كىم تاپسا – سول يگەرەدى. بۇل ينۆەستورلارعا موتيۆاتسيا, ال گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى», دەپ سانايدى جاڭبىرشين.
ەگەر ينۆەستور ءوزى اشقان كەن ورنىن بارلاۋدان جانە يگەرۋدەن باس تارتسا, ۋچاسكەنى مەملەكەتكە قايتارا الادى.
بۇل رەتتە وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تەڭ مۇمكىندىك بەرىلەدى. اۋكتسيون ارقىلى از زەرتتەلگەن ۋچاسكەنى كىم السا, ۋچاسكەنى زەرتتەۋ جانە يگەرۋ قۇقىعىن دا سول الادى. بارلىق ءوتىنىم ەلەكتروندى پورتال ارقىلى قابىلدانادى.
سونىمەن قاتار, سپەكۋلياتسيا مەن مونوپولياعا دا جول بەرىلمەيدى. زاڭ جوباسىندا از زەرتتەلگەن اۋماقتى ءبىر ينۆەستورعا ماكسيمۋم 500 بلوكقا دەيىن بەرۋ كوزدەلگەن. ءار بلوك شامامەن 2,2 شارشى كم, ياعني جالپى اۋدانى 1100 شارشى كم جەردى قامتۋى مۇمكىن. ينۆەستور العان اۋماقتىڭ كەمىندە 30 پايىز بولىگىنە مىندەتتى تۇردە 2D سەيسميكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋى ءتيىس. بۇل تەك قاعاز جۇزىندە ەمەس, ناقتى فيزيكالىق جۇمىس جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت.
ەگەر زەرتتەۋلەر بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا جۇرگىزىلمەسە, مەملەكەت ۋچاسكەنى قايتارىپ الادى. ينۆەستورعا جۇمىس باستاۋ ءۇشىن ءۇش پليۋس ءۇش جىل ۋاقىت بەرىلەدى. وسى كەزەڭدە پايدالى قازبا تابىلسا, ونى ارى قاراي بارلاپ, يگەرۋ قۇقىعى بەرىلەدى.
ءىرى كەن ورنىنىڭ كەمىندە 50 پايىزى – مەملەكەتتىكى
زاڭ جوباسىن ازىرلەگەن دەپۋتاتتار ۇلتتىق بايلىقتىڭ جەكە ينۆەستورلاردىڭ قولىنا تولىعىمەن ءوتىپ كەتپەۋىنە دە باسا نازار اۋدارعان. گەولوگيالىق زەرتتەۋگە كىرىسكەن جەكە ينۆەستور ءىرى مۇناي نە گاز كەن ورنىن تاپسا, تىكەلەي كەلىسسوزدەر ارقىلى كەن ورنىنىڭ كەمىندە 50 پايىزى ۇلتتىق كومپانياعا بەرىلەدى. بۇل جەردە ءىرى كەن ورنى دەگەنىمىز مۇناي بويىنشا – 100 ملن توننا, ال گاز بويىنشا 50 ملرد تەكشە مەتر قورى بار ۋچاسكە. وسىلايشا مەملەكەت ستراتەگيالىق رەسۋرستاردى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاماق.
«ەگەر زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ءىرى كەن ورنى تابىلسا, وندا مەملەكەت تىكەلەي كەلىسسوزدەر ارقىلى كەمىندە 50% ۇلەستى ۇلتتىق كومپانياعا, مىسالى قازمۇنايگاز نەمەسە قازاقگازعا بەرەدى. ياعني مۇنداي جاعدايدا اۋكتسيون وتكىزىلمەيدى, ۇلەس ۇكىمەتپەن تىكەلەي كەلىسسوزدەر ارقىلى بولىنەدى. قالعان بولىگى سول كەن ورنىن تاپقان ينۆەستورعا قالادى. بۇل – مەملەكەتتىڭ جانە حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان شەشىم», دەپ ءتۇسىندىردى جاڭبىرشين.
بۇدان بولەك, ۇلتتىق كومپانيا جەكە ينۆەستوردىڭ گەولوگيالىق زەرتتەۋگە جۇمساعان شىعىنىنىڭ ءوز ۇلەسىنە سايكەس بولىگىن وتەيدى. ياعني, ينۆەستور سالعان قاراجاتى ءۇشىن ءادىل وتەماقى الادى.
رەزەرۆكە الىنعان ۋچاسكەلەردىڭ تاعدىرى
ەدىل جاڭبىرشين زاڭ جوباسىندا ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى دا بىرقاتار وزگەرىس كوزدەلگەنىن اتاپ ءوتتى. دالىرەك ايتقاندا, ۇلتتىق كومپانيالارعا رەزەرۆتەگى ۋچاسكەلەردى يگەرۋگە ءۇش جىل عانا ۋاقىت بەرىلەدى. ەگەر جۇمىس باستالماسا, ولار باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلەدى.
«بۇرىن ۇلتتىق كومپانيالار كوپتەگەن ۋچاسكەنى رەزەرۆكە الىپ, يگەرمەي ۇستايتىن. بۇل باسەكەلەستىكتى تەجەپ, جاڭا ينۆەستورلاردىڭ كەلۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. ەندى جاڭا تالاپ بويىنشا ەگەر ۇلتتىق كومپانيا تىكەلەي كەلىسسوزدەر نەگىزىندە ءۇش جىل قاتارىنان رەزەرۆتەگى ۋچاسكە بويىنشا بارلاۋ نەمەسە ءوندىرۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاساماسا, قۇزىرەتتى ورگان ونى باسكەلەستىك ورتاعا شىعارىپ, باسقا ينۆەستورلاردىڭ الۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى. بۇل جەردەگى ماقسات — مونوپوليانى شەكتەۋ, نارىقتا باسەكەنى ارتتىرۋ جانە جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ ارقىلى رەسۋرستىق بازامىزدى مولايتۋ. قازىر وسىنداي رەزەرۆتەلگەن ون شاقتى ۋچاسكە ۇلتتىق كومپانيالاردا بار», دەيدى دەپۋتات.
«قازاتومونەركاسىپكە» ۋراندى بارلاۋعا باسىم قۇقىق بەرىلەدى
زاڭ جوباسىندا ۋراندى بارلاۋ, وڭدەۋ جانە يگەرۋدە باسىمدىقتى ۇلتتىق كومپانيا – «قازاتومونەركاسىپكە» بەرۋ كوزدەلگەن.
«قازىر الەمدە ۋرانعا سۇرانىس ءوسىپ جاتىر. كومىرتەك بەيتاراپتىعىنا كوشۋ ماقساتىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن قايتا دامىتۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر. سوندىقتان قازاقستان ۋران قورلارىن زەرتتەپ, جاڭا كەن ورىندارىن تابۋدى جالعاستىرۋى ءتيىس. بولاشاقتا ۋران تابىلىپ جاتسا نەمەسە ۋراندى ىزدەيتىن بولساق, باسىمدىقتى ۇلتتىق كومپانياعا بەرەمىز. سەبەبى ول ستراتەگيالىق رەسۋرس. ماسەلەن, از زەرتتەلەتىن اۋماقتان ۋران تابىلسا, ونى ءارى قاراي بارلاۋ جانە يگەرۋ قۇقىعى قازاتومونەركاسىپكە وتەدى», دەپ مالىمدەدى ماجىلىسمەن.
قازاقستاندا ۋراندى تولىق وڭدەۋ وتە ماڭىزدى باعىت. سوندىقتان زاڭ وسى باعىتتاعى وندىرىستەردى دامىتۋعا ىنتالاندىراتىن نورمالاردى قامتيدى. بۇل – ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ماڭىزدى قادام. بولاشاقتا ۋرانمەن ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ باستى ماقسات بولسا دا, قازاقستان ۋراندى سىرتقى نارىققا ەكسپورتتاۋدى جالعاستىرا بەرەدى, سەبەبى قورىمىز ۇلكەن», دەيدى جاڭبىرشين.
ماقسات – گەولوگيالىق بارلاۋعا 1 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتۋ
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكسىنە كومىرسۋتەكتەر مەن ۋران سالاسىنداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى وسى اپتادا ءماجىلىس قابىرعاسىندا ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالادى.
«زاڭ جوباسى گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىندا اشىقتىقتى ارتتىرۋعا, باسەكەلەستىكتى دامىتۋعا, ۇلتتىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زەرتتەلمەگەن اۋماقتاردان قۇندى گەولوگيالىق اقپارات الامىز جانە ورتا مەرزىمدە شامامەن 1 ملرد اقش دوللارى مولشەرىندە ينۆەستيتسيا تارتامىز دەگەن بولجام بار», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن جاڭبىرشين.
