كونستيتۋتسيا – بىرلىك كوزى, ادام قۇقىقتارىنىڭ كەپىلى جانە جالپى مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ مىزعىماس تىرەگى. اتا زاڭنىڭ مەرەيتويى ەلىمىزدەگى ماڭىزدى ساياسي وقيعا – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى.
مەملەكەت باسشىسى ەل ءۇشىن جاڭا باعدارلاردى بەلگىلەي كەلە, «زاڭ جانە ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ دامۋدىڭ باستى قاعيداتى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. شىن مانىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ومىرىندە «زاڭ جانە ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. زاڭ – تەڭدىك پەن ادىلەتتىڭ كەپىلى بولسا, ال ءتارتىپ تۇراقتىلىق پەن بولجامدىلىقتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ءوزارا بايلانىستى ەلەمەنتتەردى قامتيدى.
ادىلەتتى قوعام قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىكتى نىعايتۋ, ەڭ باستىسى مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى قۇندىلىعى – ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان جاڭا رەفورمالاردىڭ نەگىزگى تەمىرقازىعى.
ادىلەت مينيسترلىگى مەملەكەتتىڭ نورما شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولا وتىرىپ, قۇقىق ۇستەمدىگىن بەكەمدەپ, «ادامعا باعدارلانعان» زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامدىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى جۇمىس اياسىندا جانە «زاڭ جانە ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلگەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر جوبالارىنىڭ قۇقىقتىق ساراپتاماسىن قامتاماسىز ەتۋ شەڭبەرىندە: زاڭ مەن سوت الدىندا ءبارى تەڭ ەكەندىگى (كونستيتۋتسيانىڭ 14-بابى); اركىمنىڭ كونستيتۋتسيا مەن زاڭناما نورمالارىن ساقتاۋعا, باسقا دا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە دەگەن مىندەتتىلىگى (كونستيتۋتسيانىڭ 34-بابى); زاڭنامانى ساقتاۋ ماقساتىنا قاجەتتى شامادا عانا قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى شەكتەۋ (كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابى) كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارىن ەسكەرەدى.
كونستيتۋتسيانىڭ باسقا دا نەگىزگى ەرەجەلەرىمەن قاتار, وسى اتالعان ىرگەلى قاعيداتتار دا جوعارى ماڭىزعا يە. بۇل – قۇقىقتىق ساراپتاما جۇرگىزىلگەن كەزدە قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرى بىردەي قۇقىقتىق جاعدايدا بولۋعا ءتيىس, ال ولاردىڭ اراسىنداعى كەز كەلگەن ايىرماشىلىق وبەكتيۆتى ءارى اقىلعا قونىمدى نەگىزدەمەگە يە بولۋى قاجەت ەكەنىن بىلدىرەدى. ياعني بەلگىلى ءبىر نورمالاردى ەنگىزگەن كەزدە قۇقىقتىق مونيتورينگ ناتيجەلەرى, سونداي-اق قانداي دا ءبىر قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنىڭ قالاي قالىپتاسقانى, قۇقىقتىق قاتىناستار سۋبەكتىلەرى مىنەز-قۇلقىنىڭ ناقتى قابىلدانعان ەرەجەلەرگە ءىس جۇزىندە بەيىمدەلەتىنى ەسكەرىلەدى.
بۇل, سايىپ كەلگەندە, كەز كەلگەن قابىلدانعان زاڭ ەرەجەسى قۇقىقتىق تۇرعىدان ايقىن بولۋعا ءتيىس ەكەنىن بىلدىرەدى. ياعني زاڭ ەرەجەلەرى تۇسىنىكتى دە ايقىن تۇجىرىمدالۋعا ءتيىس ءارى بولجامدى بولۋى جانە پروپورتسيونالدىلىق قاعيداتتارعا سايكەس كەلۋگە ءتيىس.
وسى تۇرعىدان, 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جاڭادان قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق سوت ەرەكشە ءرول اتقارادى. ول ءوزىنىڭ بارلىق شەشىمىندە ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋدىڭ قاجەتتى كونتۋرىن انىقتايدى. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى ناقتى ىستەردى قاراۋ ناتيجەسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ قاعيداتتارىنا سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, زاڭنامانى, سونداي-اق قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن دە باستى باعدار بولىپ وتىر.
تيىسىنشە, قۇقىقتىق ساراپتاما بارىسىندا نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارعا قايشى كەلەتىن باستامالاردىڭ ودان ءارى قارالۋىنا جول بەرىلمەيدى. سونىمەن قاتار ءتارتىپ يدەياسىنا سايكەس كەلمەيتىن قولدانىستاعى زاڭناماداعى ارتىق, قايتالاناتىن نەمەسە قاراما-قايشى نورمالاردى جويۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ادىلەت مينيسترلىگىنە ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ تەتىگىنىڭ ءتيىمدى ەلەمەنتى رەتىندە قىزمەت ەتەتىن ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى جۇمىستى ۇيلەستىرۋ جۇكتەلگەن.
ەلىمىز 2025 جىلى بۇۇ-دا قۇقىق قورعاۋ كۇن ءتارتىبى بويىنشا وتكەن وتىرىستا ەسەپتەردى ويداعىداي قورعادى. ءوزىنىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن, ونىڭ ىشىندە امبەباپ مەرزىمدى شولۋدى, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنى دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
حالىقارالىق باستامالار مەن ىشكى قايتا قۇرۋلار زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ءبىرتۇتاس جۇيەنى قۇرايدى. «زاڭ جانە ءتارتىپ» – ابستراكتىلى يدەولوگيا ەمەس, ءاربىر ادام كۇندەلىكتى ومىردە قۇقىقتىق كومەككە, ءادىل سوت شەشىمىنە قول جەتكىزۋدە نەمەسە ءوز مۇلكىن كەپىلدەندىرىلگەن قورعاۋدا, سونداي-اق اشىق اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ كەزىندە سەزىنۋگە ءتيىس زاڭدىلىق.
قۇقىق قورعاۋدىڭ ءداستۇرلى تەتىگى زاماناۋي جاڭا شەشىمدەردى تالاپ ەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى اۋقىمدى تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىن جۇزەگە اسىرۋدى العا قويدى. بۇگىندە تسيفرلاندىرۋ تەك تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ ەمەس, زاڭدىلىق پەن اشىقتىقتى نىعايتۋدىڭ قۇرالى رەتىندە دە قولدانىلىپ, ازاماتتاردىڭ بيلىك وكىلدەرىنە دەگەن جاڭا دەڭگەيدەگى سەنىمىن قالىپتاستىرىپ وتىر. ادىلەت ورگاندارى ءوز قىزمەتىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا تسيفرلىق شەشىمدەردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزىپ كەلەدى.
تسيفرلاندىرۋ كوپتەگەن قىزمەتتى ەلەكتروندىق فورماتقا كوشىرۋ ارقىلى جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ازاماتتار مەملەكەتتىك ورگاندارعا وزدەرى بارماي-اق كوپتەگەن قىزمەتتى تاۋلىك بويى قاشىقتان رەسىمدەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. مۇنداي تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋگە ازاماتتاردىڭ ادىلەت ورگاندارىنا تۇسكەن شاعىمدارىنىڭ كوپتىگى سەبەپ بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا شاعىمداردىڭ بولماۋى – جاڭا ەنگىزىلگەن شەشىمدەردىڭ تيىمدىلىگىنىڭ كورسەتكىشى.
جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كاسىبي قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تاراپتارى كابينەتىن» ەنگىزۋ ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل جۇيە سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, تەرىس پايدالانۋ مەن «كولەڭكەلى» سحەمالار قاۋپىن ازايتادى. ەندى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تاراپتارى سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ناقتى جانە جوسپارلانعان ارەكەتتەرىن ونلاين رەجىمدە قاداعالاپ, ونىڭ ارەكەتتەرىنە نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنە كەلىسپەگەن جاعدايدا دەر كەزىندە ارەكەت ەتە الادى.
ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ اكىمشىلىك ايىپپۇلدارى 20 اەك-تەن اسپايتىن بورىشكەرلەرگە «وڭايلاتىلعان تارتىپپەن» ورىنداۋ تەتىگى ىسكە قوسىلدى. مۇنداي ءتارتىپ روبوت-سوت ورىنداۋشى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ, سوت ورىنداۋشىسىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن اقى تولەۋدى بولدىرمايدى جانە ازاماتتارعا شامامەن 1,9 ملرد تەڭگە ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
بيىل نوتاريۋستاردىڭ كاسىبي بىرلەستىگى جۇرگىزىپ جاتقان «ە-نوتاريات» جۇيەسىن تسيفرلىق رەفورمالاۋ نوتاريۋستار اتقارۋشىلىق جازبا جاساعان كەزدە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىن دە قوزعادى. ەندى بورىشكەر «تاراپتاردىڭ جەكە كابينەتى» ارقىلى ونلاين رەجىمدە اتقارۋشىلىق جازباعا قارسىلىق بىلدىرە الادى نەمەسە قارىزى بار ەكەنىن مويىنداي الادى. قازىردىڭ وزىندە 1 ميلليوننان اسا ازامات اتقارۋشىلىق جازبا جاسالعانى تۋرالى حابارلاما الىپ, دەر كەزىندە ونلاين-قارسىلىق بىلدىرە الدى.
ەلەكتروندىق فورماتتا نوتارياتتىق قىزمەتتەر كورسەتۋ جوباسى دا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى. الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىنەن بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ ارقىلى ونلاين سەنىمحات (م ۇلىكتىك قۇقىقتارعا بايلانىستى سەنىمحاتتاردان باسقا), نەكەدە بولماۋى تۋرالى ءوتىنىش جانە جۇبايىنىڭ كەلىسىمىن رەسىمدەۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى.
بۇدان بولەك, ازاماتتارعا زاڭگەرلىك كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن «تسيفرلىق كومەكشى» ەنگىزىلدى. ازاماتتار جالپىعا قولجەتىمدى «ادىلەت» (adilet.zan.kz) پلاتفورماسىندا ونلاين جانە تەگىن قۇقىقتىق كەڭەس الا الادى.
اۆتورلار مەن وزگە دە قۇقىق يەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. وسىعان بايلانىستى اۆتورلىق قۇقىقتاردى ۇجىمدىق نەگىزدە باسقارۋعا ارنالعان بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما دايىندالىپ جاتىر. بۇل پلاتفورمادا اۆتورلار مەن وزگە دە قۇقىق يەلەرى ءوز تۋىندىلارىنىڭ پايدالانىلۋىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا ونلاين فورماتتا باقىلاپ وتىرا الادى.
بۇل – كەشەندى جۇمىستىڭ باستاماسى عانا: قولدانىستاعى تسيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ فۋنكتسيالارى كەڭەيتىلىپ, جاڭا تسيفرلىق جوبالار ءبىر مەزگىلدە ازىرلەنىپ جاتىر. ادىلەت ورگاندارىنىڭ تسيفرلاندىرىلۋى الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە. ويتكەنى ول ادامي فاكتوردىڭ ىقپالىن ازايتادى جانە ۇدەرىستەردىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگى قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداسىنىڭ كۇندەلىكتى ومىردە ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىنا شىنايى دالەل ىسپەتتەس.
بۇگىنگى يۋستيتسيا – اشىقتىق پەن يننوۆاتسيالار, قۇقىقتىق داستۇرلەر مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ توعىسۋى. وسى ورايدا 30 قىركۇيەكتە اتاپ وتىلەتىن ادىلەت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى كۇنى ەرەكشە مانگە يە. بۇل كۇندى بۇكىل كاسىبي زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ مەرەكەسى دەۋگە بولادى. ول – ءاربىر ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ بولىگى جانە زاڭ مەن ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتىپ جۇرگەن ەل زاڭگەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ كۇنى. ولاردىڭ ەڭبەگى ءاردايىم كوزگە ەلەنبەسە دە, ءدال وسى ماماندار مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە قوعامنىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا اتسالىسادى.
بۇگىندە تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جاعدايىندا زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ مىندەتى – قۇقىقتىق جۇيەنى ساقتاۋ مەن دامىتۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادىلدىك پەن ءاربىر ادامدى قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلگەن جاڭا يدەيالار, تەحنولوگيالار مەن قۇندىلىقتاردىڭ دانەكەرى بولۋ.
ەرلان سارسەمباەۆ,
ادىلەت ءمينيسترى
