ادامزات تاريحىندا ونەردىڭ قاجەتتىلىگى جايلى سۇراق قايتا-قايتا كوتەرىلىپ وتىرعان. ونەر بىزگە نە ءۇشىن كەرەك؟ ونسىز ءومىر سۇرە الامىز با؟ جاۋاپ اركەز قاراپايىم بولاتىن: «و نە دەگەنىڭىز. ارينە, كەرەك. ونسىز قيىن», دەيدى. ال ودان دا تەرەڭىرەك «نەگە؟» دەگەن سۇراق قويىلعاندا, ويىمىز ون ساققا بولىنەدى. ەرتەرەكتە ونەردى ءبىلىم مەن تاربيەگە قوسالقى قۇرال رەتىندە عانا باعالادى. «جەتكىزۋ ءۇشىن شىندىقتى, وتىرىك قوستىم ازداعان» دەگەن قادىر مىرزا ءالى ولەڭىندەگىدەي, ونەردى ادامگەرشىلىك پەن دانالىققا جەتكىزەر «بال قوسپا» دەپ سانادى. ءتىپتى XVIII عاسىردىڭ سوڭىنداعى اقىندار ونى ءدال وسىلاي سيپاتتاپ, حالىقتى «الداپ قۇتقارۋ» يدەياسىن العا تارتتى.
انتيكالىق داۋىردەن بەرى ونەردى ادام تاربيەسىنىڭ قۇرالى دەپ قاراعاندار از بولماعان. ادەبيەت ساباعىندا ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن وقۋشىلارعا كەيىپكەرلەردى ۇلگى ەتىپ ۇسىنامىز: «بىرەۋى – باتىر, ويشىل, ەلىن سۇيگەن تۇلعا. بۇعان ەلىكتەۋگە بولادى. ال ەكىنشىسى – تەرىس جولعا تۇسكەن بەيشارا. بۇعان ۇقساماڭدار». ونەردىڭ وسىنداي پەداگوگيكالىق قىزمەتىن جوققا شىعارا المايمىز. سونىمەن قاتار ونەر ساياساتتا دا, شەشەندىكتە دە, يدەولوگيادا دا ۇنەمى پايدالانىلىپ كەلگەن. بۇل جاعىنان ول – ءاردايىم كومەكشى, قىزمەتشى بولىپ تۇرادى. وسى ورايدا «ونەردىڭ ءوزى ماقسات بولا الا ما؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
بۇل سۇراققا حاكىمدەر جاۋاپ بەرىپ ۇلگەرگەن, سولاردىڭ ىشىندە مىناداي وي بار: «ونەر ەشقانداي ماقساتتى كوزدەمەيدى, ول وزىنە-ءوزى قىزمەت ەتەدى» دەگەن. ءبىز مۇنى كوبىنە «ەستەتيزم», «تازا ونەر» دەپ ايدارلايمىز. شىنىندا دا, مۇنداي كوزقاراس كوبىنە ساياساتتان, عىلىمنان, پايدادان اۋلاق بولۋعا شاقىرادى. الايدا وسىنداي تۇسىنىكتىڭ تەرەڭىرەك نەگىزدەرى دە بار.
وسى تۇستا الدىمىزدان تاعى ءبىر ساۋال كەسە-كولدەنەڭ شىعادى. ونەردىڭ ءوزى ىزگى نارسە مە؟ بۇل سۇراققا دا فيلوسوفيا تاريحىندا مىناداي جاۋاپ بەرىلگەن: ونەر, كوركەمدىك, شەبەرلىك, اسەمدىك ادامگەرشىلىكپەن بايلانىستى ەمەس. ىزگىلىك – ماڭىزدى نارسە, بىراق ول ونەردى قۇرال رەتىندە پايدالانادى جانە ونەردىڭ وزىنەن تىس تۇرادى.
بۇل سۇراقتىڭ وتە ماڭىزدى ءبىر قىرى بار. ول – ءدىن مەن ونەر. بۇل حاقىندا ادەبيەتشى يۋري لوتماننىڭ پىكىرىن اينالىپ وتە المايمىز: ء«دىن مەن ادامگەرشىلىكتىڭ ونەرسىز دە دەربەس قۇندىلىعى بار, بىراق ولار ونى پايدالانادى. مۇندا دا ءبىز ونەردى قۇرال رەتىندە كورەمىز. ول بىرەۋگە قىزمەت ەتەدى, ال وسى تۇرعىدان العاندا ونەر ادامگەرشىلىككە دە, ادامگەرشىلىككە جات دۇنيەگە دە قىزمەت ەتۋى مۇمكىن. وسى تۇستا ءبىز اسا ماڭىزدى سۇراقپەن بەتپە-بەت كەلەمىز: ونەر وتە قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. بۇل – قارۋ, ول اتىلادى. بىراق كىمدى اتادى؟ بۇل ەندى ونىڭ كىمنىڭ قولىنا تۇسكەنىنە بايلانىستى. كوپتەگەن ويشىلدار كونە زاماننان بەرى ونەرگە ساقتىقپەن قاراعان. مۇندا ءبىز انتيكالىق فيلوسوف پلاتوندى ەسكە الامىز, سونداي-اق لەۆ تولستوي سياقتى ويشىلدى دا اتاۋىمىز كەرەك. بۇل – ساۋاتسىز ادامدار ەمەس, بۇل ادامدار ونەردىڭ قۋاتتى قارۋ ەكەنىن, ونىڭ ءارتۇرلى قولدارعا ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزگەن». ال ي. كانت ونەر تەك ىزگى قولدارعا عانا ءتۇسۋى مۇمكىن, ال ەگەر ول ىزگىلىكتەن ادا قولدارعا تۇسسە, وندا ول ونەر بولۋدان قالاتىنىن ايتادى.
«ورازا, ناماز – توقتىقتا» دەگەن ءسوز بار. كەي كىسىلەر «الەم حالقى سوعىستان كوز اشپاي جاتىر, سۋ باسۋ قاۋپى جوعارى, بالالار اشتان بۇراتىلىپ جاتقاندا قايداعى ونەر؟» دەيدى. راس. بۇل ءسوزدىڭ دە جانى بار. XVIII عاسىرداعى ورىس اقىنى دەرجاۆين ونەردى ليمونادقا تەڭەيدى. ونى ىشكەن جاقسى, بىراق ىشپەي-اق تا قويۋعا بولادى. بىراق قازاق «سوز قادىرى – ءوز قادىرىم», «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» دەپ ءسوز ونەرىن اسپەتتەيدى. شاشۋباي «مالعا كەدەي بولعانمەن انگە بايمىن» دەسە, قاسىم امانجولوۆ «ولەڭنىڭ وتىن جاعىپ جىلىتارمىن, ءوزىمدى, ايەلىم مەن جاس بالامدى» دەيدى. دەمەك بۇل – گاملەت ايتاتىن جاي عانا «سوزدەر, سوزدەر, سوزدەر...» عانا ەمەس, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتاتىن «اسىل ءسوز».
ونەرمەن قولى بوستار عانا اينالىسادى دەگەن تۇسىنىك اۋەلدەن بار. ەجەلگى فولكلورلىق كەزەڭدە كوپتەگەن حالىقتاردىڭ اقىندارى كوبىنەسە سوقىر بولعان. وتكەن عاسىردىڭ رەاليستىك باعىتتا ويلاناتىن عالىمدارى «بۇل – قيسىندى نارسە, سەبەبى سوقىر ادام پايدالى ەشتەڭە ىستەي المايدى, سوندىقتان ول – اقىن. مىسالى, گومەر سوقىر بولعان, ول سوعىسا المايدى, ساۋدا جاساي المايدى, تەڭىزدە جۇزە المايدى, سوندىقتان ولەڭ شىعارادى» دەپ شورت كەسكەن. ءبىر قاراعاندا اقىلعا قونىمدى سياقتى. بىراق بۇل XIX عاسىر ادامىنىڭ, پوزيتيۆيستىك كوزقاراستىڭ تۇجىرىمى. ال انتيكالىق ءداۋىردىڭ ادامدارى ءۇشىن سوقىر – جۇمىسپەن اينالىسا المايتىن ادام ەمەس, قۇدايمەن تىلدەسەتىن ادام. ماڭدايداعى ەمەس, جۇرەگىندەگى كوزى اشىلعان جان. قۇداي ادامزاتپەن پايعامبارلار ارقىلى بايلانىسقانداي, اقىنداردى دا دانەكەر ەتىپ سويلەسەتىن بولعان. «اقىندار ايتىپ وتەدى, ارمانىن بۇكىل پەندەنىڭ» دەيتىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى وسىنى مەڭزەسە كەرەك. سوندىقتان گومەردىڭ سوقىر بولۋى ونىڭ ەشنارسەگە جارامسىز ەكەنىن بىلدىرمەدى, قايتا ونىڭ ەڭ جوعارعى نارسەگە, ياعني جاقسى ساۋدا جاسايتىندارعا, تەڭىزدە كەرەمەت جۇزەتىندەرگە, قىلىش پەن نايزانى شەبەر سىلتەيتىندەرگە سەنىپ تاپسىرىلمايتىن مىندەتكە ارنالعانىن كورسەتتى.
وسى دۇنيەلەردى ساراپتاي كەلە, ونەردىڭ «ليموناد» قانا ەمەسىن ۇعامىز. ونەر – باستان كەشپەگەندى باستان كەشۋ, تاجىريبەسىز جەردە تاجىريبە الۋ مۇمكىندىگى. ءسىزدىڭ التىن وردا زامانىن كوزبەن كورە المايتىنىڭىز بەلگىلى, بىراق مۇحتار ماعاۋيننىڭ اتتاس شىعارماسىن وقىپ وتىرىپ حاندىق ءداۋىردىڭ ءحالىن كەشەسىز. ول بولماسا دەنيەل دەفونىڭ «روبينزونىمەن» بىرگە ەلسىز ارالعا تاپ بولىپ, تۇيسىگىڭىزگە تۇنەمەگەن ساتتەردى سەزىنەسىز. بىلايشا ايتقاندا, كۇندەلىكتىدەن مۇلدە باسقا ءومىردى سۇرەسىز. وسىلايشا بىرنەشە ءومىردى ءسۇرىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك الاسىز. سونىڭ ءبارى ءسىزدىڭ ساناڭىزعا تاجىريبە بولىپ جيناقتالا بەرەدى. ال شىن ومىردە پلاستينكانى قايتا ويناتۋ مۇمكىن ەمەس.ء ار جاڭا جاعداي – مۇلدە باسقا. تاعى سول لوتمانشا ايتساق, ء«بىزدىڭ ۇلكەن ءارى تۇراقتى قاسيەتىمىز – بولاشاقتى ۇنەمى وتكەن شاق ارقىلى تۇسىنۋىمىزدە». سوندىقتان دا جاسالىپ قويعان ونەر ارقىلى ەندى جاسالاتۇعىن ءومىرىمىزدى باعدارلاي الامىز.
