تەحنوكرات ۇرپاقتى ماتەماتيكا ءپانى قالىپتاستىرادى

TIMSS پەن PISA سىندى حالىقارالىق زەرتتەۋلەرگە قاراساق, جاۋاپ كوڭىل كونشىتپەيدى. 2015 جىلى ماتەماتيكادان دۇنيەجۇزىنىڭ ەڭ ۇزدىك وندىعىنا كىرگەن قازاق بالاسى جەتى جىل وتپەي-اق 30-ورىننان ءارى اسا الماي قالدى. بۇل جاي عانا رەيتينگتى قۋالاۋ ەمەس,  بولاشاقتاعى ەلدىڭ ويلاۋ دەڭگەيىنىڭ ايناسى.

نەگە بۇلاي بولدى؟ مۇعالىم دەڭگەيى ناشارلاپ كەتتى مە, وقۋلىق قاتەلىگى مە, الدە باعدارلامانىڭ قيسىنى ما؟

اڭگىمە كوبىنە «وقۋلىقتا قاتە كوپ» دەگەنگە اكەپ تىرەيدى. شىندىعىندا, ماسە­لەنىڭ نەگىزى – باعدارلامادا دەپ ەسەپتەيمىن.

بالا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاي سالا الىپپەنى مەڭگەرىپ ۇلگەرمەي جاتىپ, ماتەماتيكادان «x» پەن «y»-ءتى كورەدى. ءبىرىنشى سىنىپتاعى «بوس جيىن», ء«ارىپتى ورنەك» سياقتى ۇعىمدار كىشكەنتاي وقۋشىعا اۋىر تيەتىنى انىق.

ءبىرىنشى سىنىپقا بارعان بالا ءۇشىن باستى مىندەت ارىپتەردى تانىپ, ولاردى قوسىپ بۋىن جاساۋ, بۋىندى سوزگە اينالدىرۋ. سول ساتتە بالاعا «اناۋ – ا, مىناۋ – ب» دەپ ءارىپتى ەندى ۇيرەتىپ جاتقاندا, ۇستىنەن «ا + b = c» دەگەندى ەنگىزۋ قوسىم­شا جۇك ەمەس پە؟

مەكتەپ پسيحولوگتەرى بالاعا تىم ەرتە ابستراكتسيا بەرىلسە, ول تەك تۇسىنبەي قالۋىنان بولەك, ماتەماتيكادان قورقىپ, قىزىعۋشىلىعىن جوعالتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. قاراپايىم مىسال: ءارىپتى ەندى جاتتاعان بالا «x» دەگەندى نە ءارىپ, نە سان رەتىندە قابىلداي الماي شاتاسادى.

ال الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرى قايتەدى؟ سينگاپۋردىڭ تاجىريبەسىن الايىق. ولار دا ءسپيرالدى جۇيەمەن وقىتادى, بىراق مازمۇندى قاراپايىم ءۇش بولىمگە بولەدى: سان مەن الگەبرا, گەومەتريا جانە ولشەمدەر, ستاتيستيكا. بالانىڭ جاسىنا ساي, بىرتىندەپ كوتەرىلەتىن جۇيە. بىزدە بولسا, بەسكە بولشەكتەپ تاستاپ, ابستراكتسيانى تىم ەرتە ەنگىزىپ قويدىق. سونىڭ كەسىرىنەن ماتەماتيكا بالاعا ەڭ قيىن, ەڭ تۇسىنىكسىز پانگە اينالىپ بارادى.

بۇعان قوسا, مەكتەپتەردەگى «جەڭىل­دەتىلگەن جۇكتەمە» تاعى ءبىر ماسەلەنى ۋشىقتىرادى. 7-سىنىپتان باستاپ ماتەماتيكا الگەبرا مەن گەومەترياعا ءبولىنىپ, اپتاسىنا 5 ساعات بولسا, ونىڭ 3-ەۋى الگەبراعا, 2-ەۋى گەومەترياعا تيەسىلى. ال كوپ مەكتەپتە بۇل جۇكتەمەنى ءبىر ساعاتقا قىسقارتىپ, اپتاسىنا 5 ساعات ماتەماتيكا ورنىنا 3-اق ساعات وتكىزەدى: گەومەتر­يا – 1 ساعات, الگەبرا – 2 ساعات. بۇل ماتەماتيكالىق تىلمەن ايتقاندا, 40 پايى­ز جوعالتۋ دەگەن ءسوز! وسىنداي جاعدايدا بالا ءبىلىمىنىڭ تەرەڭ بولۋى مۇمكىن بە؟ اپتاسىنا ءبىر-اق رەت وتەتىن گەومەتريا ساباعىن وقۋشى كەلەسى اپتاعا دەيىن ۇمىتىپ قالادى, تۇسىنبەگەن تاقىرىپتىڭ ورنىن قالاي تولتىراسىڭ؟

وسىنىڭ ءبارىنىڭ شەشىمى بار. الگەبرا مەن گەومەتريانى بولەك-بولەك جۇرگىزبەي, ءبىر پانگە بىرىكتىرىپ, «ماتەماتيكا» ءپانى رەتىندە وقىتۋ كەرەك. سوندا مازمۇن ءبىر ارناعا توعىسىپ, بولىمدەر شاشىراڭ­­­قىلىقتان ارىلادى. بالا ماتەماتيكا دەگەن ءبىرتۇتاس عىلىمدى كورەدى. لوگيكالىق بايلانىس ۇزىلمەيدى, ءبىر تاقىرىپتان ەكىنشىسىنە وڭاي وتەدى. الەم ەلدەرىنىڭ ءبارى الدەقاشان وسىعان كوشتى. تەك ءبىز ءالى دە «كەڭەستىك» جولدان شىعا الماي كەلەمىز.

بۇل قادامنىڭ پايداسى وتە كوپ. بىرىنشىدەن, وقۋشىنىڭ جۇگىن جەڭىل­دەتەدى. ەكىنشىدەن, فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرادى. ءماتىن ەسەپ, دەرەك­تەردى تالداۋ, ستاتيستيكاعا كوڭىل بولۋ­گە مۇمكىندىك تۋادى. ۇشىنشىدەن, حالىق­­­ارالىق وليمپيادا تەك ماتە­ما­­تيكادان وتەدى. الگەبرا-گەومەتريا دەپ بولمەيدى. ودان بولەك ەكەۋىنە ەكى مۇعالىم دايارلاۋ دا كەرەك ەمەس, ەكى ءپان بولسا دا, ءبىر مۇعالىم ساباق بەرەدى. ال تورتىنشىدەن, مۇعالىمدەردىڭ ساعات سانى قىسقارىپ قالمايدى, كەرىسىنشە كوبەيەدى. ەگەر ماتەماتيكا ءبىرتۇتاس ءپان بولىپ وقىتىلسا, جاعداي مۇلدە باسقاشا بولار ەدى. اپتالىق 5 ساعاتتىڭ قىسقارىپ قالۋى 1 ساعاتتان اسپايدى, ياعني 20 پايىز عانا. بۇل – قازىرگى جۇيەدەن ەكى ەسە ءتيىمدى. سوندا ماتەماتيكا كولەمى ساقتالادى, ال ءپاننىڭ ىشىندەگى تاقىرىپتار رەت-رەتىمەن جۇرەدى. بالانىڭ ويى شاشىرامايدى, ءبىر ساباق ەكىنشىسىن تولىقتىرىپ وتىرادى.

بىزدە, وكىنىشكە قاراي, «بالانىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋ كەرەك» دەگەن ادەمى ۇران­نىڭ تاساسىندا ناعىز تالاس ءجۇرىپ جاتىر. نەگىزىندە بالالاردىڭ جۇگى ەمەس, ءپان ساعاتتارىنا بولىنەتىن قارجىعا تالاس. ءبىر ءپاننىڭ ساعاتىن قىسقارتسا, سوعان بولىنەتىن قاراجات تا ازايادى. وسىنى ويلاپ, ماتەماتيكانىڭ وزەگىن ج ۇلىپ تاس­تاۋعا دايىن وتىرعاندار بار. بىراق ۇلت­تىق مۇددە قارجىلىق ەسەپكە بايلان­باۋعا ءتيىس. ويتكەنى ماتەماتيكا جاي ءپان ەمەس, ەلدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن سالا.

جوعارىدا ايتقان سينگاپۋرعا قارا­ڭىز­شى. PISA مەن TIMSS زەرتتەۋ­لەرىندە الدىڭعى ورىنعا شىققان ولار ماتەماتيكاعا اپتاسىنا 8 ساعات بولەدى. ياعني بىزدەن ءبىر جارىم ەسە ارتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە, الەمدەگى ەڭ مىقتى تەحنوكرات ۇرپاقتى تاربيەلەپ وتىر. ال بىزدە اپتا­سىنا 1 ساعاتقا قىسقارعان گەومەتريا­نى كور­گەن بالا ماتەماتيكاعا ۇركىپ قا­راي­دى.

قازىرگى جاعدايعا قاراساق, مەكتەپتەگى ساعات سانىن كوبەيتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بيۋدجەت پەن جۇكتەمە ماسەلەسى بار, اتا-انانىڭ دا, مۇعالىمنىڭ دە قارسىلىعى بو­ل­ۋى مۇمكىن. سوندىقتان ساعاتتى كوبەيتۋ قولىمىزدان كەلمەسە دە, بار ساعاتتىڭ ءوزىن دۇرىس پايدالانۋ كەرەك. ونىڭ شە­شىمىن ايتىپ وتتىك. بۇل – بالانىڭ عانا ەمەس, ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كەرەك قادام.

ەگەر ماتەماتيكاعا جاڭا كوزقاراسپەن قاراماساق, تەحنوكرات ەل بولامىز دەگەن ءسوز قۇر ۇران بولىپ قالا بەرەدى.

ىرىسبەك ءماۋىت,

رەسپۋبليكالىق ماتەماتيكتەر كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى, «Zerdeli» اقىل-وي دامىتۋ ورتالىقتارى مەن مەكتەپتەر جەلىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى