سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن الاڭ
مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە كۇننەن بەرى ەلوردادا ءتۇرلى مادەنيەت پەن وركەنيەت وكىلدەرى باس قوسىپ جاتقانىن ايتتى.
– مەيماندارىمىزدىڭ ءدىنى مەن ءدىلى بولەك بولسا دا, تىلەگى مەن نيەتى ءبىر ەكەنى ءسوزسىز. سەزدىڭ قورىتىندى دەكلاراتسياسى – سونىڭ ايقىن دالەلى. قۇجاتتا ورتاق يدەيالار مەن ۇسىنىستار كورىنىس تاپتى. جالپى, فورۋمنىڭ تۇپكى ءمانى دە – وسى. ءبىز قۇرمەت پەن سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن سىندارلى ديالوگتىڭ كۋاسى بولدىق. ەڭ باستىسى, ءدىنباسىلار ورتاق مۇددە جولىندا كۇش بىرىكتىرۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتتى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, شىن مانىندە, سالماقتى جانە سىندارلى ديالوگ – ناعىز دانالىقتىڭ كورىنىسى.
– سىزدەر بۇكىل الەمگە كورەگەندىك پەن پاراساتتىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىرسىزدار. گەوساياسي تۇراقسىزدىق بەلەڭ العان كۇردەلى كەزدە مۇنىڭ ءمان-ماڭىزى ايرىقشا. فورۋم بۇگىندە دىندەر مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى ىقپالداستىقتى دامىتۋدىڭ, بارشا ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى. پلەنارلىق جانە سەكتسيالىق وتىرىستاردا, ءدىني ورىندار مەن نىشانداردى قورعاۋ بويىنشا ارنايى سەسسيالاردا, ساراپشىلار دوڭگەلەك ۇستەلىندە جانە جاس ءدىني كوشباسشىلار فورۋمىندا كوپتەگەن قۇندى يدەيا مەن ۇسىنىس ايتىلدى. سىزدەر دەسترۋكتيۆتى اعىمدار مەن زورلىق-زومبىلىقتى قاتاڭ ايىپتاپ, قازىرگى داعدارىستاردى رەتتەۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىردىڭىزدار, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ەڭسەرۋ مەن ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرۋ جولدارىن تالقىلادىڭىزدار. ەكولوگيا, ورنىقتى دامۋ, جاڭا تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ادام ومىرىنە اسەرى ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. سەزدىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىمدە ءدىني ديپلوماتيانىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ديالوگ پەن سەنىمدى نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ايتقان ەدىم. سىزدەردىڭ دە بۇل ۇستانىممەن كەلىسەتىندەرىڭىز قۋانتادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت جاھاندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ورىن الىپ جاتقان كەزەڭدە ءدىن كوشباسشىلارى بارشا حالىققا ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر مەن گۋمانيستىك قۇندىلىقتاردىڭ شامشىراعى بولۋعا ءتيىس دەپ سانايدى.
– ەكى كۇن ىشىندە سىزدەر سەزد جۇمىسىنىڭ باستى باعىتتارى مەن كەلەشەك كۇن ءتارتىبى تۋرالى ورتاق ۇيعارىمعا كەلدىڭىزدەر. ول بىرلەسكەن قورىتىندى دەكلاراتسيادا كورىنىس تابادى. بارلىق فورۋم قاتىسۋشىلارىن, سونداي-اق ىزگى نيەت ەلشىلەرىن وسى دەكلاراتسيانىڭ يدەيالارىن بەلسەندى ناسيحاتتاۋعا شاقىرامىن. سىزدەردىڭ كليمات وزگەرىستەرىمەن كۇرەستەگى ءدىن باسشىلارىنىڭ ءرولى تۋرالى قۇجات ازىرلەۋ, سونداي-اق ءدىن جانە گۋمانيزم تۇرعىسىنان جاساندى ينتەللەكتىنى جاۋاپكەرشىلىكپەن پايدالانۋدىڭ جالپىعا بىردەي قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى سەزد حاتشىلىعىنا بەرگەن ۇسىنىمدارىڭىزدى تولىق قولدايمىن. بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ سەسسياسىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى, مادەني ارالۋاندىقتى جانە ادامزاتتىڭ رۋحاني مۇراسىن ساقتاۋ ءۇشىن ءدىني نىسانداردى قورعاۋ وتە وزەكتى ەكەنىن جەتكىزدى.
– قازاقستاندا مۇنداي ءىس-شارالاردى وتكىزۋ ورتالىق ازيا ايماعىندا اتالعان ماسەلە ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىن كورسەتەدى. جاس ءدىني كوشباسشىلار فورۋمى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساباقتاستىقتى ساقتاۋعا, ديالوگ پەن ءوزارا تۇسىنىستىك جولىن جالعاۋعا ۇمتىلاتىنىن بايقاتتى. ياعني الەمنىڭ كەلەشەگى بار دەگەن ءسوز. ساراپشىلاردىڭ دوڭگەلەك ۇستەلى رۋحاني ديپلوماتيانىڭ الەۋەتىن كەڭىنەن تۇسىنۋدە عىلىم مەن ءدىني ءىلىم سينەرگياسى ماڭىزدى ەكەنىن تانىتتى. بۇل باعىتتى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە كۇشەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىن. سەزدە ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋگە شاقىرىپ, بەيتاراپ, ساياسي رەڭك بەرمەي, ورتاق ءۇن قاتۋ يدەياسى تالقىلاندى. وسى ارقىلى جاڭا, اناعۇرلىم ورنىقتى ءارى ءادىل الەمدىك ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسۋعا بولادى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان بارلىق دەڭگەيدەگى دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتى تولىق قولدايتىنىن جانە سەزدىڭ جاھاندىق پىكىرتالاس الاڭى رەتىندە ىقپالىن ارتتىرۋعا تىرىساتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز سەزد حاتشىلىعىنىڭ بۇۇ ينستيتۋتتارىمەن جانە باسقا دا قۇرىلىمدارمەن سەرىكتەستىك جەلىسىن كەڭەيتۋدى جالعاستىرامىز. سەزد يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بىرقاتار ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلادى. وعان حالىقارالىق سەرىكتەستەرىمىز, جاستار, ساراپشىلار, ۆولونتەرلىك ۇيىمدار قاتىسادى. بەيبىتشىلىك – ەڭ باستى بايلىعىمىز. بۇل – بارشا ەلگە, حالىقتار مەن دىندەرگە ورتاق اسا ماڭىزدى قۇندىلىق. شىن مانىندە, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق باياندى بولاشاقتىڭ مىزعىماس كەپىلى سانالادى. سىزدەر وسى جولدا ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرسىزدەر. بۇگىنگى باسقوسۋدى سونىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى دەۋگە بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سەزد تابىستى ءوتتى. بارشاڭىزعا زور العىسىمدى ايتامىن. يگى ماقسات جولىنداعى ىنتىماعىمىز ودان ءارى نىعايا بەرەدى دەپ ويلايمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
سەزد دەكلاراتسياسى قابىلداندى
جيىنعا مودەراتورلىق ەتكەن سەزد حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ پلەنارلىق وتىرىس مازمۇندى بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سەكتسيالىق وتىرىستار اياسىندا دا جان-جاقتى پىكىر الماسۋلار ءوتىپ, ماڭىزدى ويلار ايتىلعانىنا توقتالدى.
– كەزدەسۋلەر بارىسىندا اشىق جانە سىندارلى ديالوگ بولدى. كوپتەگەن ماڭىزدى يدەيالار, ناقتى ويلار مەن قۇندى ۇسىنىستار ايتىلدى. ءدىن ليدەرلەرى قازىرگى وزەكتى جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى بىرلەسىپ ەڭسەرۋ جولىنداعى رۋحاني ديپلوماتيانىڭ ءرولىن جان-جاقتى تالقىلادى. سونداي-اق سەزد اياسىندا بىرقاتار ماڭىزدى ءىس-شارا وتكىزدىك. بۇل رەتتە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ وركەنيەتتەر اليانسىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلعان ءدىني نىسانداردى قورعاۋ جونىندەگى ارنايى سەسسيانى, جاس ءدىني ليدەرلەردىڭ ءىى فورۋمىن جانە ساراپتامالىق دوڭگەلەك ۇستەلدى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبارى سەزدى مازمۇندىق جاعىنان دامىتۋعا جانە كوتەرىلگەن تاقىرىپتى تەرەڭ اشۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى دەپ سەنەمىز. سونىمەن قاتار وسى كەزدەسۋلەر مەن جيىندار ءوزارا قۇرمەت پەن سەنىمدى ودان ءارى نىعايتىپ, ۇيلەسىمدى ءارى وركەندەگەن الەم قۇرۋ جولىنداعى دىندەردىڭ ورتاق مىندەتىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوندىقتان سەزىمىز جالپى ناتيجەلى بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار, – دەدى م.اشىمباەۆ.
قورىتىندى جيىن بارىسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى VIII سەزىنىڭ «استانا بەيبىتشىلىك دەكلاراتسياسى 2025» اتتى دەكلاراتسياسى قابىلداندى. قۇجات مازمۇنىنا قىسقاشا توقتالعان م.اشىمباەۆ دەكلاراتسيادا توعىزىنشى سەزدى وتكىزۋ مەرزىمى دە قامتىلعانىن, ونى 2028 جىلى استانادا وتكىزۋ ۇسىنىلعانىن ايتتى. بۇل ۇسىنىسقا دەلەگاتتار قولداۋ ءبىلدىردى.
– فورۋم قاتىسۋشىلارىنىڭ نازارىنا وسى قۇجاتتىڭ جوباسى ۇسىنىلدى. دەكلاراتسيا جوباسى جۇمىس توبىندا جانە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى حاتشىلىعىنىڭ وتىرىسىندا ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاندى. وسى ورايدا كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستار ەسكەرىلدى. دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ديالوگتى نىعايتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە, سونداي-اق قازىرگى الەمدەگى سىن-قاتەرلەر مەن پروبلەمالارعا قاتىستى ءىس-قيمىل جاساۋ اياسىندا بىرىڭعاي قادامداردى پىسىقتاۋعا نەگىز بولاتىنىنا ۇمىتتەنەمىز, – دەدى سەنات توراعاسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى م.اشىمباەۆ.
ال دەكلاراتسيانىڭ ءماتىنىن سەزد قاتىسۋشىلارىنا ۆاتيكاننىڭ قاسيەتتى تاعىنىڭ دىنارالىق ديالوگ بويىنشا ديكاستەريا پرەفەكتىسى كاردينال دجوردج دجەيكوب كۋۆاكاد وقىپ بەردى. Cەزد قاتىسۋشىلارى قابىلداعان بۇل قۇجات بۇۇ باس اسسامبلەياسى 80-سەسسياسىنىڭ رەسمي قۇجاتى رەتىندە الەمگە تاراتىلماق.
ء«بىز بەيبىتشىلىككە, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا جانە جاھاندىق ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان كۇش-جىگەردىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ وتىرعان دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتى تەرەڭدەتۋگە دەگەن ادالدىعىمىزدى بىلدىرەمىز. قاقتىعىستار مەن گەوساياسي قاراما-قايشىلىقتاردىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا ديالوگ ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزى سانالاتىن بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا جول اشادى. ءبىز ۇلتتىق ۇكىمەتتەردى, حالىقارالىق ۇيىمداردى, ءدىني ليدەرلەردى, ساياساتكەرلەردى, ساراپشىلاردى, ۇەۇ, باق وكىلدەرىن جانە بارلىق ىزگى نيەتتى ادامداردى ادامزات بىرلىگىنىڭ نەگىزى رەتىندە مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ديالوگتى بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتۋگە, توزىمدىلىكتى, ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋدى, ينكليۋزيۆتىلىكتى جانە بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋدى دارىپتەۋگە, حالىقتار مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ ءۇشىن وشپەندىلىك پەن زورلىق-زومبىلىقتان باس تارتۋعا شاقىرامىز», دەلىنگەن دەكلاريتسيا ماتىنىندە.
بۇعان قوسا سەزد قاتىسۋشىلارى دەكلاراتسيا ارقىلى جاڭا تەحنولوگيالاردى, سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى, جاساندى ينتەللەكت پەن بيوينجەنەريانى جاۋاپتى تۇردە پايدالانۋعا شاقىرادى. قۇجاتتا جاساندى ينتەللەكتىنى كەمسىتۋ, وشپەندىلىك نەمەسە ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە نۇقسان كەلتىرۋ ماقساتىندا قولدانۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەكتىگى ايتىلعان. ادام قۇقىقتارى مەن ەتيكا قاعيداتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ جاسالعان جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ جونىندەگى حالىقارالىق نورمالاردى ازىرلەۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اتاپ كورسەتەدى. جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋداعى پروگرەسسكە قاراماستان, شىنايى جاناشىرلىق پەن سۇيىسپەنشىلىك تانىتۋ تەك ادامعا عانا ءتان قابىلەت ەكەنىن جانە وسى قاسيەتتەرگە باۋلۋ ادامزاتتىڭ گۋمانيستىك ءارى رۋحاني-ادامگەرشىلىك تۇرعىدان دامۋىنىڭ ارقاۋىنا اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن مالىمدەيدى.
ء«بىز قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن قاقتىعىستاردى ەڭسەرۋگە, حالىقتار اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋعا جانە بەيبىتشىلىك پەن ادىلدىك مۇراتتارىن ورنىقتىرۋعا ۇمتىلاتىنداردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا بەيبىتشىلىك جولىنداعى جاڭا جاھاندىق قوزعالىس قۇرۋ جونىندەگى ۇندەۋىن قولدايمىز. ءبىز باسقا جاھاندىق جانە وڭىرلىك الاڭدارمەن سەرىكتەسە وتىرىپ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مادەنيەتىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك جولىنداعى جاھاندىق قوزعالىستىڭ ماقساتتارىن ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ديالوگتى جانداندىرۋعا جانە حالىقارالىق ءىس-شارالار لەگىن – دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كونفەرەنتسيالار مەن سايد-يۆەنتتەر ۇيىمداستىرۋعا نيەتتىمىز», دەلىنگەن سەزد دەلەگاتتارى قابىلداعان باستى قۇجاتتا.
سەزدىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا ماسكەۋ جانە بۇكىل رەسەي پاتريارحى كيريلل ءسوز سويلەپ, ءدىن كوشباسشىلارى شىنىندا دا بۇكىل الەمدىك دەڭگەيدە ماڭىزدى ءارى شەشۋشى سيپاتقا يە الاڭ اشىپ وتىرعانىن, بۇل الاڭدا ءتۇرلى كوزقاراستاعى ادامدار بىرلەسە ەڭبەك ەتىپ, بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋ جولىنا ۇلەس قوسۋعا ءتيىس ەكەنىنە توقتالدى.
– ەڭ ماڭىزدىسى – بۇگىن ءبىز ءارتۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالارعا جاتاتىن ءدىني كوشباسشىلاردىڭ, رۋحاني جەتەكشىلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن يىق تىرەستىرە, ءبىر وتباسىنىڭ مۇشەسىندەي ەڭبەك ەتكەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل قۇبىلىس ءبىزدىڭ ارامىزداعى ءدىني-تەولوگيالىق ايىرماشىلىقتارعا قاراماستان, ۇستانىمدارىمىزدىڭ جاقىندىعىن تاعى دا ايعاقتايدى. وسى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, بارشامىزدىڭ اتىنان جانە ءوز اتىمنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, قۇرمەتتى قاسىم-جومارت توقاەۆقا شىن جۇرەكتەن العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ول كىسى بۇل جيىننىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە ۇلكەن ءمان بەرىپ, جەكە ۋاقىتىن ءبولىپ, ەرەكشە كۇش-جىگەرىن سالدى. سونىمەن قاتار وسى ماڭىزدى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋعا تىكەلەي اتسالىسقان قازاقستاننىڭ ءدىني جەتەكشىلەرىنە دە العىسىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. ولار بارلىعىمىزعا قوناقجايلىلىق تانىتىپ, كەڭپەيىلدىلىك كورسەتتى, – دەدى پاتريارح كيريلل.
ءال-ازھار جوعارعى يمامىنىڭ ورىنباسارى, شەيحى مۇحاممەد ابدۋراحمان ءال-دۋايني دە ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسىنا, ۇيىمداستىرۋشىلارعا وسىنداي اسا ماڭىزدى ميسسيانى ارقالاعان سەزد جۇمىسىن ءساتتى وتكىزگەنى ءۇشىن ايرىقشا العىسىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار بارشا ءدىن وكىلدەرىن بەيبىتشىلىكتى بارىنشا ناسيحاتتاۋعا شاقىرىپ, الەم حالقىن قانتوگىسسىز قارىم-قاتىناستا ءومىر سۇرۋگە ۇندەدى.
ءيزرايلدىڭ باس سەفارد ءراۆۆينى دەۆيد يوسەف تە ءسوز سويلەپ, مەملەكەت باسشىسىنا, ەڭ الدىمەن, وسى سەزدى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن زور العىس ءبىلدىردى. جانە دە ادامزات بالاسىن تەرروريزم مەن قانتوگىستى توقتاتۋعا شاقىردى, بەيبىتشىلىكتى ەڭ باستى قۇندىلىق دەپ اتادى.
جيىندى قورىتىندىلاعان م.اشىمباەۆ حاتشىلىق اتىنان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا جانە بارلىق قاتىسۋشىلارعا العىس ءبىلدىرىپ, بارشامىزدىڭ ورتاق مۇددەمىزگە جۇمىلدىرىلعان كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ اشىق ديالوگكە, ءوزارا تۇسىنىستىككە جانە بەيبىت ومىرگە دەگەن ۇمتىلىسى نىعايا تۇسەدى دەگەن سەنىمىمەن سەزد جۇمىسىن جابىق دەپ جاريالادى.
بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم ساياباعى اشىلدى
بۇگىندە ەلىمىز بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنا اينالعان. ەكى كۇنگە جالعاسقان سەزد اياسىندا ايتىلعان پىكىرلەر وسىعان سايادى. ءدىن كوشباسشىلارىنان بولەك الەمنىڭ ءار بۇرىشىنان كەلگەن حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى, بەدەلدى ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر الماعايىپ كەزەڭدە ادامزاتقا ەڭ قاجەتتى تاتۋلىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك قۇندىلىقتارىنىڭ جارقىن كورىنىسىن قازاق دالاسىنان بايقاعاندارىن جەتكىزدى. سول يگىلىكتىڭ جالعاسى رەتىندە استانادا بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم ساياباعى اشىلدى.
بۇل – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى اياسىندا دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋ ماقساتىمەن قولعا الىنعان بىرەگەي باستاما. سالتاناتتى ءىس-شاراعا VIII سەزد دەلەگاتتارىمەن بىرگە سەنات توراعاسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ قاتىستى.
حاتشىلىق باسشىسى مارتەبەلى مەيماندارعا ءىلتيپات بىلدىرە كەلىپ, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم ساياباعىنىڭ نەگىزىن 2022 جىلى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزىنە قاتىسۋشىلار قالاعانىن ايتتى. اتالعان ءىس-شاراعا ريم پاپاسى فرانتسيسك, ءال-ازھاردىڭ جوعارعى يمامى شەيح احمەد ات-تايەب قاتىسقان ەدى. وسى ارالىقتا ساياباق قازاقستانداعى ءتۇرلى كونفەسسيالار اراسىنداعى دوستىق پەن بىرلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسىنە اينالىپ ۇلگەردى.
– سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ ىزگى باستاماسىنىڭ ناتيجەسىندە ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا جاڭا ساياباق بوي كوتەردى. بۇل – بىرلىكتىڭ, ءوزارا سەنىمنىڭ جانە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ جارقىن سيمۆولى. بارلىق حالىقتىڭ داستۇرىندە تال ومىرشەڭدىكتى, ءوسۋدى جانە وركەندەۋدى بىلدىرەدى. سوندىقتان بۇل ساياباقتى سەنىم مەن ەتنوسقا قاراماستان كەمەل كەلەشەككە ورتاق ۇمتىلىسىمىزدىڭ بەلگىسى دەپ قابىلدايمىز. قازاقستان استاناسىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم ساياباعى دىندەر مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى رۋحاني كوپىر بولادى دەپ سەنەمىز. مۇنداي قادام قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ايرىقشا ماڭىزعا يە, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار ول سوزىندە قازاقستان ءتۇرلى ەتنوس, مادەنيەت جانە ءدىن وكىلدەرى بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بىرەگەي مەملەكەت ەكەنىن ايتتى. ال بۇل ەتنوسىنا جانە دىنىنە قاراماستان بارشاعا اشىقتىق, سەنىم, توزىمدىلىك, قۇرمەت سياقتى قۇندىلىقتاردىڭ ناقتى كورىنىسى ەكەنى انىق. بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ساياباعىنىڭ ءدال ورتاسىنداعى ء«ومىر اعاشى» مونۋمەنتى دە وسى رۋحاني ۇستانىمدى بەينەلەي تۇسكەن. ءۇش جىل بۇرىن مۇندا دەلەگاتتار 60-تان اسا تال وتىرعىزعان ەدى. مونۋمەنتتىڭ ورتاسىنا كۇمبەز ۇلگىسىندە ەمەن اعاشى وتىرعىزىلىپ, سۋبۇرقاق ورناتىلدى.
جوبا اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, سۋ مەن تامىرى تاريح تەرەڭىنە بويلاعان ءومىر اعاشى جەردەگى ماڭگىلىك تىرشىلىكتى جانە ونىڭ قۇندىلىعىن دارىپتەيدى. سول ارقىلى اتالعان ينستاللياتسيا, سەنىمى مەن نانىمىنا قاراماستان, پلانەتاداعى بارلىق ادامدى كەلىسىمگە, بەيبىتشىلىك پەن دوستىققا شاقىرادى. كۇمبەز ءبىر اسپان استىنداعى بەيبىتشىلىكتى, ال ءتورت جاعىنداعى كىرەبەرىس دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشى – وڭتۇستىك, سولتۇستىك, باتىس جانە شىعىستى بىلدىرەدى. كۇمبەزدىڭ قابىرعالارىندا دۇنيەنىڭ جاراتىلىسى, قازاقستان ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار وقيعالار جانە ەجەلگى سۋرەتتەر – پەتروگليفتەر بەينەلەنگەن.
ساياباقتىڭ اشىلۋىنا قاتىسقان VIII سەزد دەلەگاتتارى «بالا بوياۋىنداعى الەم» اتتى سۋرەت كورمەسىن دە تاماشالادى. وندا رەسپۋبليكالىق جاس سۋرەتشىلەر بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىنىڭ قىلقالامىنان تۋعان ۇزدىك 20 كارتينا قويىلعان. اتالعان ەكسپوزيتسيالار جاس بۋىننىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ءارى جارقىن جانە ۇيلەسىمدى بولاشاققا دەگەن سەنىمدى نىعايتۋعا سەپتەسەدى.
بولاشاق جولىنداعى سينەرگيا
سەزد اياسىندا «بەيبىت ءومىر – جاستار تاڭداۋى: بولاشاق جولىنداعى سينەرگيا» ۇرانىمەن جاس ءدىني ليدەرلەردىڭ II فورۋمى دا ۇيىمداستىرىلدى. وعان جاس ءدىني كوشباسشىلارمەن قاتار الەم بويىنشا ىرگەلى جاستار قوزعالىستارىنىڭ وكىلدەرى, عالىمدار, بەلسەندىلەر, ورنىقتى دامۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, مادەنيەت جانە كوممۋنيكاتسيا سالالارىنىڭ ساراپشىلارى قاتىستى. ءىس-شارادا قازىرگى تاڭداعى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى تالقىلاندى.
فورۋمدى اشقان م.اشىمباەۆ بىلتىرعى I فورۋم جاس بۋىننىڭ ادامزاتتى الاڭداتقان جاھاندىق تۇيتكىلدەردى شەشۋگە قاتىسۋى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ بەرگەنىن ايتتى.
– قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, قيىن كەزەڭدەردە ءبىز قابىرعا ەمەس, كوپىرلەر سالۋىمىز كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سانالى تاڭداۋى. قازىر ءبىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان قايشىلىقتاردىڭ كۇردەلى داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە ەكولوگيالىق اپاتتار الەمگە جويقىن سالدارىن تيگىزۋدە. بىتپەيتىن سوعىستار مەن قاقتىعىستار تۇتاس پلانەتامىزعا وراسان زور قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. سوندىقتان ادامزات قازىرگى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋ جولىندا جاڭا يدەيالار مەن تىڭ تاسىلدەرگە مۇقتاج. وسى ورايدا ءححى عاسىرداعى ەڭ كۇردەلى تۇيتكىلدەردى ەڭسەرۋدە سىزدەرگە, ياعني جاس كوشباسشىلارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. بۇل جولدا تەك اشىقتىق, ادالدىق جانە سەنىمگە نەگىزدەلگەن ديالوگ ارقىلى كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بولادى. ءوزارا سەنىم بولماسا, بەرىك حالىقارالىق تۇراقتىلىق ورناتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قازاقستان بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ جانە مادەني ارالۋاندىقتى قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارىن دايەكتى تۇردە دارىپتەپ كەلەدى, – دەدى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى.
فورۋمعا قاتىسۋشىلار قاراما-قايشىلىقتار مەن قاقتىعىستار بەلەڭ العان جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا جۇيەسىنە دەگەن قاجەتتىلىك ارتا تۇسكەن قازىرگى كەزدە ورنىقتى دامۋدىڭ كەپىلى رەتىندە جاستار ەرەكشە ءرول اتقاراتىنىن ايتتى. سونداي-اق جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى كۇرەستە كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ جولىندا مادەنيەتتەر مەن دىندەر اراسىن بايلانىستىراتىن رۋحاني ديپلوماتيانىڭ ماڭىزىنا دا باسا ءمان بەرىلدى. پولياريزاتسيا, ءدىني توزبەۋشىلىك جانە الەۋمەتتىك قايشىلىقتار ۋشىعا تۇسكەن بۇگىنگى جاعدايدا جاستاردىڭ جاسامپاز كۇن ءتارتىبىنىڭ تاسىمالداۋشىسى رەتىندەگى ءرولى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ەكەنى انىق.
فورۋم باعدارلاماسىنا سايكەس پلەنارلىق سەسسيا مەن Forum-talks سەسسياسى ءوتتى. وندا قاتىسۋشىلار جاستاردىڭ بەيبىتشىلىك پەن دىنارالىق ديالوگتى نىعايتۋ جولىنداعى ميسسياسى تۋرالى باياندامالار جاسادى. سونداي-اق ءارتۇرلى كونفەسسيالار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ىسىندە جاس بۋىننىڭ ءرولى جانە قازىرگى تاڭدا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ۇيلەسىمدىلىكتى نىعايتۋدا مادەنيەتارالىق قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزى ءسوز بولدى.
ءىس-شارا سوڭىندا «بەيبىت ءومىر – جاستار تاڭداۋى» اتتى قورىتىندى كومميۋنيكەنىڭ جوباسى تانىستىرىلدى. قۇجاتتا قازىرگى جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋدە كونفەسسياارالىق ديالوگتىڭ ءرولى اسا ماڭىزدى ەكەنى ايتىلعان. سونداي-اق وندا جاس كوشباسشىلار تولەرانتتىلىق, ادىلەتتىلىك جانە ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىنا تابان تىرەگەن جارقىن بولاشاق قۇرۋعا ءوز كۇش-جىگەرىن جۇمساۋعا دايىن ەكەنى جازىلعان. كومميۋنيكەدە حالىقتار مەن دىندەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك, مەيىرىمدىلىك جانە ىنتىماقتاستىق مۇراتتارىنا جاس ءدىني ليدەرلەردىڭ بەيىل ەكەنى دە كورسەتىلگەن.
II فورۋم جاستاردىڭ سەزگە جانە جاھاندىق دىنارالىق كۇن ءتارتىبىن تالقىلاۋعا قاتىسۋىنىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىن ايقىن دالەلدەپ بەردى. ال ءىس-شارانىڭ ناتيجەسى اتالعان الاڭ ينكليۋزيۆتى, بەيبىت جانە ورنىقتى قوعام قالىپتاستىرۋ جولىندا رۋحاني ديپلوماتيانىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ناقتىلاي ءتۇستى.
ايتا كەتەيىك, ءۇش جىل بۇرىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزىندە مەملەكەت باسشىسى فورۋم قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ازىرلەۋدى ۇسىنعان ەدى. بۇل باستاماعا دەلەگاتتار ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىردى. وسىعان بايلانىستى جاڭا كوزقاراس پەن زاماناۋي شەشىمدەردىڭ سيمۆولى جانە ۋشىعا تۇسكەن جاھاندىق پروبلەمالارعا جاۋاپ رەتىندە جاس ءدىني ليدەرلەر فورۋمىن وتكىزۋ قولعا الىندى.
ادامزاتتىڭ ورتاق مۇددەسى
تاۋەلسىزدىك سارايىنداعى القالى جيىندا ارنايى سەكتسيالىق وتىرىستار دا ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ اياسىندا ءدىننىڭ ادامزاتتى ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرۋداعى ءرولىن جانە ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. سونداي-اق ءدىن كوشباسشىلارى تسيفرلىق جانە جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە ءدىن مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ بىتىمگەرشىلىك الەۋەتىن ودان ءارى دامىتۋ جونىندە پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ءبىرىنشى سەكتسيا «XXI عاسىردا ادامزاتتى جۇمىلدىرۋداعى دىندەردىڭ ءرولى» تاقىرىبىنا ارنالدى. مۇندا سپيكەرلەر ءدىن اركىمنىڭ سەنىمى مەن رۋحاني قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ ىنتىماعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانىن جەتكىزۋگە تىرىستى. ياعني ءارتۇرلى ءدىن وكىلدەرى, زەرتتەۋشىلەر, قۇقىق جانە گۋمانيتارلىق ساياسات سالاسىنىڭ ماماندارى دىندەر اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى كۇشەيتۋدە كونسترۋكتيۆتى تاسىلدەردى انىقتاپ, ورتاق باستامالاردى دامىتۋدى كوزدەدى.
سپيكەرلەر قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە ءتۇرلى قيىندىقتار كوبەيىپ, قوعامدا بولىنۋشىلىك پەن حالىقارالىق جانجالدار كۇشەيىپ جاتقان كەزدە, دىندەر ادامداردى بىرىكتىرەتىن, قولدايتىن جانە كومەكتەسەتىن ماڭىزدى كۇشكە اينالىپ وتىرعانىن ايتتى. وسى ورايدا سلوۆاكيادان كەلگەن دەلەگات, ەۋروپالىق ساياساتكەر يان فيگەل ءار ازامات جاۋاپكەرشىلىك الۋى كەرەك ەكەنىن, ارقايسىسى ءوز دەڭگەيىندە كەز كەلگەن ماسەلەگە اسەر ەتە وتىرىپ, ىزگىلىككە باعىتتاي الاتىنىن ايتتى.
– كوپشىلىگى ەركىندىكتى قالايدى, بىراق ونىڭ تالاپتارىن ورىنداۋدا جاۋاپكەرشىلىك تانىتا بەرمەيدى. ادامدار ءتىپتى وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن تۇسىنبەيدى – بۇل بارشامىزعا ورتاق وتكىر ماسەلە. قۇقىق پەن بوستاندىق مىندەتپەن قاتار جۇرۋگە ءتيىس. جاۋاپكەرشىلىكسىز ەركىندىك تۇراقتىلىق اكەلمەيدى. مىسالى, بالاعا تەك ەركىندىك بەرىلىپ, مىندەت جۇكتەلمەسە, ول ءتارتىپسىز بولۋى ىقتيمال. ياعني بالانى تاربيەلەۋ ارقىلى ءبىز قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى ورىنداپ وتىرمىز. تەك قوعامدىق ەمەس, ءدىني, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى كۇشەيتۋ كەرەك. بارلىعى ادىلەتتىلىككە, توزىمدىلىككە جانە ادالدىققا نەگىزدەلۋى قاجەت. قازىرگى الەمدەگى سوعىس, گەنوتسيد جاعدايلارى ادام قۇقىقتارىنىڭ ورەسكەل بۇزىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ءبىز بۇل زۇلماتتارعا قارسى حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويساق تا, ولاردى تولىق ورىنداي الماي كەلەمىز. سەزدە جينالعان كوشباسشىلاردىڭ ماقساتى – الەمنىڭ ءار بۇرىشىندا ىشكى جانە قوعامدىق تۇراقتىلىققا, سەنىم مەن بەيبىت ومىرگە قول جەتكىزۋ. سوندىقتان ءبىز جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سەزىنىپ, قۇقىق پەن مىندەتتەردى تەڭ ۇستانۋ ارقىلى ادامزاتتىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا بار كۇشىمىزدى سالۋىمىز كەرەك, – دەدى ساياساتكەر.
ال ەكىنشى سەكتسيا «دىندەر – الەمنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ فاكتورى» تاقىرىبىندا ءوتىپ, ءتۇرلى ەلدەردەن كەلگەن ءدىن ليدەرلەرى مەن ساراپشىلار قازىرگى جاھاندىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا ىنتىماق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ماڭىزىن تالقىلادى. باسقوسۋدا دىندەردىڭ ميسسياسى, دىنارالىق ىنتىماقتاستىق كۇشەيتۋ جونىندە قالام سەرمەپ جۇرگەن برازيليالىق جازۋشى وسۆالدو كوندە قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكتى رۋحاني جانە ەتيكالىق مىندەت رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك دەگەن وي تاستادى.
– پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءتىپتى ءبىر عانا جاندىككە قارسى جاسالعان ارەكەت ءۇشىن دە ادام جاۋاپتى بولاتىنىن ەسكەرتكەن. مۇنىڭ تەرەڭ ەتيكالىق ءارى مورالدىق ءمانى بار. سەبەبى تابيعاتتاعى ءاربىر تىرشىلىك يەسىمەن قارىم-قاتىناسىمىز ءبىزدىڭ رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك بولمىسىمىزدى كورسەتەدى. ءبىز – ءبىر عالامشاردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قاۋىمبىز. سوندىقتان تابيعاتقا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك تە ورتاق. قازىرگى تاڭدا ءدىني جانە رۋحاني كوشباسشىلار الەمدە ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى ناسيحاتتاۋعا مىندەتتى. حريستيانداردا دا ادام سوزدەرى مەن ويلارى ارقىلى دا جاۋاپكەرشىلىك ارقالايدى, دەمەك تابيعاتقا نەمقۇرايلى قاراۋ ارەكەتسىزدىك پەن كۇنا سانالادى. ءار ءدىننىڭ پارىزى الەمنىڭ تۇراقتى دامۋى جولىندا تابيعاتپەن ۇيلەسىمدە ءومىر ءسۇرۋ ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ, – دەدى و.كوندە.
برازيليالىق سپيكەردىڭ ءسوزىن جالعاعان پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى – پرەزيدەنتتىڭ حالىقارالىق ەكولوگيالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارناۋلى وكىلى ءزۇلفيا سۇلەيمەنوۆا تۇراقتى دامۋ مەن كليماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى رولىنە ەرەكشە نازار اۋداردى.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستامالارىندا ەكولوگيا ماسەلەسى ايرىقشا ماڭىزعا يە. قازىرگى تاڭدا كليماتتىڭ وزگەرۋى تەك ەكولوگيالىق ەمەس, سونىمەن قاتار جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىككە تىكەلەي اسەر ەتەتىن كۇردەلى فاكتورعا اينالىپ وتىر. قازاقستان بيداي ءوندىرىسى بويىنشا الەمدە جەتەكشى ورىنداردىڭ ءبىرىن يەلەنەدى. الايدا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى الداعى جىلدارى جاھاندىق دەڭگەيدە بيداي ءوندىرىسى شامامەن 49%-عا قىسقارۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. بۇل – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونەتىن ەلەۋلى قاتەر. ازىق-ت ۇلىككە قولجەتىمدىلىك بۇگىندە تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم حالقى ءۇشىن وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنىڭ تەك ۇلتتىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, جاھاندىق ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز كەشەندى جانە جۇيەلى شارالار قابىلداۋعا ءتيىسپىز. وسى ورايدا ءدىني جانە الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءرولى ەرەكشە. ويتكەنى قازىرگى زامانعى الەم – ءوزارا تىعىز بايلانىستاعى كۇردەلى جۇيە. دەمەك تۇراقتى دامۋ ماسەلەسىنە تەك الەۋمەتتىك نە ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا قاراۋعا بولمايدى. بۇل – ءوزارا ىقپالداسقان, كوپسالالى كەشەندى ۇدەرىس. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى پروگرەسس بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ – مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ, ءدىني جەتەكشىلەردىڭ, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىن تالاپ ەتەدى. تەك وسىلاي عانا ءبىز تۇراقتى, قاۋىپسىز جانە ادىلەتتى بولاشاققا قول جەتكىزە الامىز, – دەدى ز.سۇلەيمەنوۆا.
تسيفرلىق تەحنولوگيا جانە رۋحاني جاۋاپكەرشىلىك
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VIII سەزىندە تەحنولوگيالار داۋىرىندەگى قۇندىلىقتار تاقىرىبى كەڭىنەن تالقىلاندى. «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق-نىڭ جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى الەكسەي سامويلوۆ جي-ءدى كومەكشى قۇرال رەتىندە ىزگى ماقساتتا پايدالانۋعا بولاتىن تۇستارىن اتادى.
– جاساندى ينتەللەكت – قۇپياعا تولى بولمىس تا, تابىنۋ نىسانى دا ەمەس, ول ادامعا قىزمەت ەتەتىن ينجەنەرلىك ويدىڭ جەمىسى عانا. ونىڭ پايداسى دا ۇشان-تەڭىز. ماسەلەن, تەحنولوگيالار قاسيەتتى ماتىندەردى اۋدارۋعا, ءوزارا تۇسىنۋگە, داستۇرلەر مەن قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋگە كومەكتەسەتىنى انىق. كونە قولجازبالاردى تسيفرلاۋ, جوعالعان ماتىندەردى قالپىنا كەلتىرۋ, اۋىزشا مۇرالاردى جيناقتاۋدا دا كومەكشى قۇرال بولا الادى. ونىڭ ۇستىنە, جي ينتەرنەتتى جايلاعان ەكسترەميستىك ماتەريالدار مەن زورلىق-زومبىلىققا شاقىراتىن ۇندەۋلەردى جەدەل انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني ارنايى بەكىتىلگەن الگوريتمدەر اقپارات اعىنىن جەدەل تالداپ, ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى بولجايدى, ەسكەرتەدى. بىراق جاساندى ينتەللەكت ز ۇلىمدىقتى وزدىگىنەن جەڭە المايدى, وعان ارنايى تاپسىرما جۇكتەيتىن ءتىرى جان قاجەت, – دەي كەلە الەكسەي سامويلوۆ اراب ەلىنىڭ تاجىريبەسىنەن دە مىسال كەلتىردى.
سپيكەر وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن دۋبايدا پايدا بولعان «كيبەر-ءمۇفتي» جوباسىنىڭ مىقتى ءارى وسال تۇسىن اشىپ ايتىپ بەردى.
– بۇل – الەمدە العاش رەت مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قۇرىلعان, جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە ءدىني سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىن قىزمەت ءتۇرى. ونىڭ ماقساتى – جاستاردى ينتەرنەتتەگى راديكالدى ۋاعىزشىلاردىڭ ىقپالىنان قورعاۋ. رەسمي چات-بوتقا سۇراق قويعان ادام ءداستۇرلى يسلامعا نەگىزدەلگەن جاۋاپ الادى. الايدا جي كۇردەلى سۇراقتار تۋىنداسا, دارمەنسىز بولىپ شىقتى. ءتىپتى كەيبىر عالىمدار جوبانىڭ وسى دارمەنسىزدىگىن سىنادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, كومپيۋتەر ادامنىڭ ومىرلىك جاعدايىن تۇسىنبەيدى, جۇرەگىندە نە بارىن سەزبەيدى. سوندىقتان بۇل قوعامنىڭ راديكالدانۋىمەن كۇرەستە تۇبەگەيلى شەشىم بولا المايدى دەپ وتىر. دەگەنمەن جي-ءدى سەنىمنەن الىستاتاتىن كۇش دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى. تەك ءبىزدىڭ جاساندى ينتەللەكتىگە قانداي سۇراق قوياتىنىمىز ماڭىزدى. ەگەر ساۋال ماعىناسى تۇرعىسىنان تەرەڭ بولسا, سەنىمىمىزدى نىعايتاتىن جاۋاپ ىزدەسەك, مۇندايدا دۇعاعا نەمەسە ۇستازعا جۇگىنۋ دۇرىسىراق. جي ءبىزدىڭ دۇنيەتانىمىمىزدى قالىپتاستىرمايدى, تەك بار ءبىلىمدى كورسەتەدى. ونى قالاي قابىلداۋ – ءبىزدىڭ شەشىمىمىز, – دەدى ا.سامويلوۆ.
الەمدەگى گەوساياسي احۋال كۇردەلى كەزەڭدە دىندەردىڭ بەيبىتشىلىك ورناتۋداعى ءرولى ايرىقشا مانگە يە. ويتكەنى قازىر جاھاندا ءدىني جانە ەتنيكالىق توزبەۋشىلىككە نەگىزدەلگەن زورلىق-زومبىلىق, ەكسترەميستىك يدەولوگيالاردىڭ تارالۋى جانە وشپەندىلىك ءتىلىنىڭ كۇشەيۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. وسىعان وراي سەزدىڭ ءتورتىنشى سەكتسياسى «سەنىم ەكسترەميزمگە قارسى: دىندەردىڭ بىتىمگەرلىك الەۋەتى» تاقىرىبىندا ءوتتى.
وتىرىس اياسىندا رۋحاني ديپلوماتيانىڭ قاقتىعىستارداعى الەۋەتى, ءدىني ەكسترەميزمنىڭ قاۋىپتەرى, ءدىني جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تەرروريزممەن كۇرەستەگى ورنى, بەيبىت ءومىر سۇرۋگە ۇندەيتىن ءدىني ءبىلىمنىڭ ماڭىزى جانە وشپەندىلىك تىلىنە قارسى كۇرەستەگى باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىقپالى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسىنداي ديالوگ الاڭىن ۇيىمداستىرۋعا باستاماشىلىق جاساۋى تەگىن ەمەس. قازاق جەرى عاسىرلار بويى باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى كوپىر قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. بۇل سەزد قازاقستاننىڭ الەمدەگى ىنتىماقتاستىق پەن بەيبىتشىلىك ساياساتىنىڭ ايناسى دەسە بولادى. قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە ءدىني كوشباسشىلاردىڭ ءبىر ۇستەلدە باس قوسۋى, قايشىلىقتاردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە دەگەن ىقتيارلىعىن كورسەتەدى. يسلام ءدىنى ز ۇلىمدىقتى ەمەس, بەيبىتشىلىكتى قولدايدى. قازاق حالقى دا – بولمىسىنان ىمىراشىل, بىرلىك پەن تاتۋلىقتى قولداۋشى ەل. «ۇيىمداسقان ۇتادى, ىنتىماق جۇرگەن جەردە ىرىس بىرگە جۇرەدى» دەگەن دانالىق ءسوزدى ارداقتاي وتىرىپ, جەر بەتىن ورتاق ءۇيىمىز دەپ ساناپ, ونىڭ بەيبىت ءومىرىن بىرگە قورعاۋىمىز قاجەت. القالى جيىن جاھاندىق دەڭگەيدە ادامزاتتى بىرلىك پەن تاتۋلىققا شاقىراتىن ماڭىزدى الاڭعا اينالىپ وتىر. وسى ورايدا ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ شىنايى دىنگە قاتىسى جوق ەكەنىن تاعى دا باسا ايتۋ كەرەك, – دەدى قمدب توراعاسى, باس ءمۇفتيى ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى.
سەكتسيا سپيكەرلەرى الەمدەگى قاقتىعىستاردىڭ سەبەپتەرى كوپقىرلى ەكەنىن, تەررورلىق ارەكەتتەر وتباسىلىق ماسەلەلەردەن باستاپ ەكونوميكالىق جاعدايلارعا دەيىن اسەر ەتەتىنىن ايتتى. سونداي-اق ولار ءدىن دە وسى ماسەلەلەردىڭ ءبىر بولىگى بولعانىمەن, ونىڭ ءوزى عانا شەشىم بولمايتىنىن جەتكىزدى. قورىتا كەلە, ءبىراۋىزدان كەشەندى ءتاسىل ۇسىنۋدى, ول ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس دەپ تۇيىندەدى.
رۋحاني ديپلوماتياعا عىلىمي ءتاسىلدى ينتەگراتسيالاۋدىڭ ناتيجەسى رەتىندە «بۇگىنگى مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ديالوگ» اتتى ساراپتامالىق دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. ءىس-شارادا اكادەميالىق ورتانىڭ, عىلىمي-ساراپتامالىق قوعامداستىقتىڭ, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى جانە باسقا دا مۇددەلى تاراپتار كليماتتىڭ وزگەرۋى, كوشى-قون, گەندەرلىك اسپەكتىلەر, ادام قۇقىقتارى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ جونىندە ۇسىنىستار جاسادى. قاتىسۋشىلار اتاپ وتكەندەي, مۇنداي سينەرگيا ديپلوماتيالىق الەۋەتتى ارتتىرادى جانە بەيبىت, ءادىل, تۇراقتى الەم قۇرۋعا ىقپال ەتەدى.
سونىمەن قاتار ء«ال-ازھاردىڭ» جوعارعى يمامى شەيح احمەد ءات-تايەبتىڭ «يسلام دىنىندەگى نەگىزگى ۇستانىمدار» اتتى قازاق تىلىندە جارىق كورگەن كىتابى كوپشىلىككە تانىستىرىلدى. وندا سەنىم, مورال جانە ەتيكا سياقتى قۇندىلىقتار قازىرگى زامانعى ءدىني-فيلوسوفيالىق كوزقاراستار تۇرعىسىنان تالدانعان.
VIII سەزد الاڭىندا سەنات توراعاسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ ء«ال-ازھار» جوعارعى يمامىنىڭ ورىنباسارى, دوكتور مۇحاممەد ابدۋراحمان اد-دۋاينيمەن كەزدەستى. جۇزدەسۋدە سەزد حاتشىلىعى مەن يسلام الەمىندەگى ماڭىزدى ءبىلىم بەرۋ, عىلىمي جانە رۋحاني ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى ء«ال-ازھار» ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. ودان بولەك, تەولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى بىرلەسكەن باستامالارعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى.
بۇدان باسقا, ماۋلەن اشىمباەۆ ەقىۇ-نىڭ ۇلتتىق ازشىلىق ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى كريستوف كامپپەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى. سۇحبات كەزىندە تاراپتار ۇيىم اياسىنداعى ۇلتارالىق قاتىناستار مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە پىكىر الماستى.
جالپى, ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش بولمىسىن ايشىقتاي تۇسكەن بۇل حالىقارالىق جيىن العاش قۇرىلعان كۇننەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن تالاي تاقىرىپتى تارازىعا تارتتى. ءارى زامان تالابىنا ساي ترانسفورماتسيادان ءوتتى. ءسويتىپ, قازاق ەلىنىڭ جاھاندىق سەنىم باستاماسى باياندى جۇزەگە اسىپ, بارلىق ءدىن وكىلى اسىعا كۇتەتىن ءداستۇرلى الاڭعا اينالدى.
جاسۇلان سەيىلحان,
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
