باستاما – وڭ, باعىت – ايقىن

بىرىنشىدەن, جاڭا ينۆەستيتسيا­لىق كەزەڭ باستالادى. ياعني ەلگە ميل­ليارد­تاعان دوللار قارجى تارتىپ, ونى ناقتى وندىرىستەرگە سالۋى­مىز كەرەك. ينۆەستيتسيا بولماسا, جاڭا زاۋىتتار دا, جاڭا جۇمىس ورىندارى دا اشىلمايدى. ەكىنشى­دەن, «Alatau City» جوباسى قولعا الىنادى. بۇل – جاي عانا قۇرىلىس ەمەس, تۇتاس ەكونوميكالىق ايماق, يننوۆاتسيالىق قالا. مۇندا جاڭا تەحنولوگيالار, تسيفرلىق شە­شىمدەر, وندىرىستەر شوعىرلانادى. دەمەك بۇل جوبا ەلدىڭ تەحنولوگيالىق بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى. ۇشىنشىدەن, ينفلياتسيامەن كۇرەس كۇشەيەدى. حالىق ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى. باعانىڭ تۇراقسىزدىعى تۇرمىس ساپاسىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان مەملەكەت نەگىزگى الەۋمەتتىك تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قىمباتتاۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن كەشەندى شارالاردى قولعا الماق. تورتىنشى­دەن, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ماڭىزدى بولىپ تۇر. قازىر ءبىز تۇتىناتىن تاۋاردىڭ باسىم بولىگى شەتەلدەن كەلەدى. ال ونى وزىمىزدە وندىرەتىن بولساق, اقشا ەلىمىزدە قالادى, جۇمىس ورىندارى اشىلادى. بۇل – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن باس­تى شارت. بەسىنشىدەن, ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ جانە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ تۇر. ياعني بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن ارتىق قۇجاتتار مەن رۇقساتتاردى قىسقارتىپ, كاسىپكەرلەرگە ەركىندىك بەرۋ ماڭىزدى دەر ەدىم. شاعىن جانە ورتا بيزنەس كۇشەيمەي, ەل ەكونوميكاسى العا جىلجىمايدى.

پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, باس­تى ماقسات – 2029 جىلعا قاراي ىشكى جال­پى ءونىمدى ەكى ەسە ارتتىرۋ. بۇ­عان قولجەتكىزۋ ءۇشىن جوعارى ينۆەستي­تسيالىق بەلسەندىلىك قاجەت. مەملەكەت وسىنى قامتاماسىز ەتۋگە بەلسەنە كىرىسەدى. باسىم باعىتتار دا ايقىندالىپ وتىر. ماسەلەن, اۆتوموبيل جاساۋ, تەمىرجول ماشينالارىن شىعارۋ, حيميا جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبى, سيرەك مەتالداردى يگەرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ باعىتىنا تىڭ سەرپىن بەرۋىمىز كەرەك. بۇل سالالاردىڭ بار­لىعى ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى جانە الەمدىك باسەكەگە توتەپ بەرە الادى. ەگەر ءبىز وسى سالالاردى جۇيەلى تۇردە دا­مىتساق, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراق­تىلىعى ارتىپ قانا قويماي, جاڭا ساپاعا كوتەرىلەدى.

قازىر ەل الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ. بۇل باعىتتا ناقتى قادامدار جاسالىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, سالالىق مينيسترلىكتەر اكىمدىكتەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ, قاي وڭىردە قانداي جوباعا سۇرانىس بار, قاي سالاعا قانشا ينۆەستيتسيا قاجەت, سونىڭ ءبارىن ەسكەرىپ, جوبالاردىڭ ناقتى ءتىزىمىن جاسايدى. مۇنى جاي جوسپار ەمەس, ناقتى «ينۆەستيتسياعا تاپسىرىس» دەپ اتاۋعا بولادى. ونىڭ جالپى كولەمى 5 ترلن تەڭگەدەن اسادى دەپ بولجانىپ وتىر. بۇل جوبالاردى تالداۋ, قۇرىلىمداۋ جانە ينۆەستورلاردى تارتۋ ءىسىن «بايتەرەك» حولدينگى ۇيلەستىرەدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ جاڭا باعدارلاما ازىرلەنبەك. ونىڭ اياسىندا جوعارى تەحنولوگيالىق سالالارعا 1 ملرد دول­لار­عا دەيىن ينۆەستيتسيا تارتۋ كوز­دەلىپ وتىر. مۇندا ۇلتتىق قور مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قارا­جاتى باعىتتالادى. بۇدان بولەك, «بانكتەر تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى دايىندالادى. ول فينتەحتىڭ دا­مۋى­­نا, تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ اينالى­مىنا جول اشىپ قانا قويماي, بانك­­تەردىڭ بوس قاراجاتىن ناقتى سەك­تورعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەم­لەكەت باسشىسى 10 كۇننىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى قايتا قاراۋ بويىنشا شارالاردى ازىرلەۋدى تاپسىردى. كەيىننەن وسى نەگىزدە ساپالى ينۆەستيتسيا تارتۋعا باسىمدىق بەرەتىن تۇبەگەيلى جاڭارتىلعان ءىس-قيمىل جوسپارى دايىندالماق. ال ىسكەر­لىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن جاقىن كۇندەرى الاتاۋ قا­لاسىنا ەرەكشە مارتەبە بەرۋ تۋرا­لى جارلىق جوباسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ۇسىنىلادى. بۇل شەشىم قالانى يننوۆاتسيالار مەن ينۆەستيتسيالار ورتالىعىنا اي­نال­دىرۋعا باعىتتالعان. الاتاۋ قا­لا­سى ەرەكشە مارتەبەگە يە بولعان سوڭ, ونىڭ قالاي جۇمىس ىستەي­تىنى ناق­تى ەرەجەلەر ارقىلى ايقىن­دالا­دى. ارنايى جارلىق قابىل­دانعان­نان كەيىن, جەكە زاڭ كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن قالاعا ۋاقىتشا باسقا­رۋ تەتىگى ەنگىزىلەدى. بۇل قۇجاتتا قارجى­لىق مودەل, باسقارۋدىڭ ەرەكشە رەجىمى, كريپتوۆاليۋتا قولدانۋ مۇمكىندىگى, «Smart City» تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, سونداي-اق حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا جوبالاۋ مەن قۇرىلىس جۇرگىزۋ قاراستىرىلادى. مۇنىڭ ءبارى الاتاۋ قالاسىن يننوۆاتسيالار ورتالىعىنا اينالدىرىپ قانا قويماي, ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋعا, جاڭا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ينفلياتسيا ماسەلەسى – ەل ءۇشىن ەڭ وزەكتى تاقىرىپتىڭ ءبىرى. تاريفتىك ساياساتپەن قاتار ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ينفلياتسيانى با­قىلاۋ شارالارى قاي­تا قارالادى. ماقسات – ىشكى    نارىقتىق تەڭگەرىمدى ۇستاۋ, ءونىم اعىنىن دۇرىس رەتتەۋ جانە تاپشىلىققا جول بەرمەۋ. وسى تۇرعىدان العاندا, ينۆەس­تيتسيالارعا «تاپسىرىس بەرۋ» تەتىگى ەرەكشە ماڭىزعا يە. ول ەل ىشىندە كوپتەگەن شاعىن ءوندىرىستىڭ اشىلۋىنا جاعداي جاساپ, نارىقتى وتاندىق ونىمدەرمەن تولىقتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋى دە باستى مىندەت بولىپ وتىر. بيىلعى قاڭتار-شىلدە ايلارىندا ءوسىم 6,3%-عا جەتتى. ەندى جىل سوڭىنا دەيىن وسى قارقىننان تايماۋ – نەگىز­گى ماقسات. بۇل جولدا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيدى. جاقىن اراداعى ورتاق مىندەت – ينفليا­تسيانى 5–6% دەڭگەيىنە دەيىن ءتۇسىرۋ.

سونىمەن قاتار ىشكى نارىقتا تاپشىلىق تۋىنداماس ءۇشىن تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ شارالارى قولدانىلادى. بۇل وتاندىق كومپانيالاردى شيكى­زاتپەن قامتاماسىز ەتىپ, قايتا وڭدەۋ كولەمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرگە ساۋدا ورىن­دارىنداعى سورەلەردىڭ 30%-ى دەڭگەيىندە باسىمدىق بەرىلدى. ال مەملەكەتتىك قولداۋ الاتىن ساۋدا ورىندارى ءۇشىن تالاپ قاتاڭىراق: ازىق-ت ۇلىك سورەلەرىنىڭ كەمىندە 50%-ى, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋار سورە­لەرىنىڭ 20%-ى وتاندىق وندىرۋشى­لەرگە ارنالۋعا ءتيىس.

ەلىمىزدە وندىرىلگەن تاۋارلار­دىڭ وتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن دۇكەن­دەردە «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن ارنايى ماڭدايشالار قويىلادى. ولار كورنەكى جەرگە ورنالاستىرىلادى, ساتىپ الۋشىعا بىردەن كوزگە تۇ­سەتىندەي بولۋعا ءتيىس. بۇل قادام جەرگىلىكتى ونىمگە دەگەن سەنىمدى كۇ­شەيتىپ, وتاندىق وندى­رۋشى­لەردى قولداۋعا باعىتتال­عان. ەكو­نومي­كا­نى ىرىقتاندىرۋ جۇمىس­تا­رى دا جالعاسادى. بۇل دەگە­نىمىز – كاسىپكەر­لىك جولىنداعى ارتىق كەدەرگىلەردى جويۋ. زاڭنامانى جەڭىلدەتىپ, اكىم­شىلىك توسقاۋىلداردى قىسقارتۋ ارقى­لى بيزنەستىڭ تىنىسى اشىلادى. وسى ماقساتتا ارنايى جاڭا قۇرىلىم – «رەتتەۋشىلىك ينتەللەكت ورتالىعى» قۇرىلادى. ول جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن قولدانىپ, زاڭنامانى تەكسەرىپ, قاجەتسىز تالاپتاردى قىسقارتىپ, ناقتى ءارى ءتيىمدى ەتىپ قايتا قۇرادى. بۇل ورتالىق رەتتەۋدىڭ زاماناۋي الاڭىنا اينالادى. مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى زاڭ دا قايتا قارالادى. نەگىزگى ماقسات – ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن ازايتۋ. ياعني مەملەكەت بيزنەسكە ارتىق ارالاسپاۋى كەرەك, جاڭا كاسىپورىن قۇرۋعا تەك ەرەكشە جاعدايدا عانا قاتى­سۋعا ءتيىس. بۇل باسەكەنىڭ ءادىل جۇرۋى­نە مۇمكىندىك بەرەدى. الەۋمەتتىك-كا­سىپ­كەرلىك كورپوراتسيالار دا وڭىرلىك دامۋدىڭ كاتاليزاتورى بولىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردە جاڭا وندىرىستەردىڭ اشىلۋىنا, جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋىنە جاعداي جا­ساۋعا ءتيىس.

سالىق سالاسىندا دا وزگەرىستەر بار. «سالىق تولەۋشىنى سۇيەمەلدەۋ» دەگەن جاڭا جۇيە زاڭ جۇزىندە بەكىتىل­دى. ەندى سالىق تولەۋشىلەر ءۇشىن ىڭ­عايلى ەلەكتروندىق سەرۆيس ىسكە قو­سى­لادى. مىسالى, جاساندى ينتەل­لەكت ارقىلى تەكسەرىستەر جۇرگى­زىلىپ, ءار­تۇرلى انىق­تامانى الۋ جەڭىل­دەيدى. بۇل كا­سىپكەرلەر مەن قارا­پايىم ازامات­تاردىڭ ۋاقىتىن ۇنەم­دەپ, اشىقتىقتى ارتتىرادى. ۇكى­مەت وسىنىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى مەرزىمدەر مەن تەتىك­تەر­دى ايقىنداپ قويدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەت باسشى­سىنىڭ جولداۋدا ايتىلعان تاپسىر­مالا­رى جۇيەلى تۇردە ورىندالىپ, الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق تۇراق­تىلىقتى قامتا­ماسىز ەتۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدى.

ەرلان ساعىناەۆ,

ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى