بايانعالي اعانى العاش وسى دراماسى ارقىلى تانىدىم ءارى تاڭداندىم. سەبەبى ول تۇستا زاماننىڭ بەدەرى قارابارقىن ەدى. تاۋەلسىزدىك بار, بىراق رۋحاني ۇستىنى ءالسىز-ءتىن. وسى سيپات قويىلىمدا كورىنىس تاپقانى ەلەڭ ەتكىزدى. درامادا قازاق تانىمىنا «كوممۋنيست كولونيزاتورلار» (س.سادۋاقاس ۇلى) سىڭىرگەن شايتاني ءداستۇر مەنمۇندالايدى. تۋىندى شەرىمدى شايقاپ جىبەردى.
سەنى كۇللى الەم اسپەتتەسىن, بار عالام قادىر تۇتسىن, بىراق تۋعان حالقىڭا ينەنىڭ جاسۋىنداي پايداڭ تيمەسە, ءبارى بەكەر. اسىرەسە قازاق سياقتى ۇزاق جىل وتارلىق ەزگىدە بولعان حالىقتىڭ ازات ۇلدارىنىڭ مىندەتى – الەمدى باعىندىرۋ ەمەس, ءۇش عاسىر قاندى جاسىن اعىزعان حالقىنىڭ جاسىن قۇرعاتىپ, كوڭىلىن كوتەرۋ. ۇلت كوسەمى اقاڭ (بايتۇرسىن ۇلى) ايتقانداي: «ادامدىقتىڭ ەگىنىن شاشتىم ەكتىم, كوڭىلىن كوتەرۋگە قۇل حالىقتىڭ». حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ, تۇلا بويىنا ۇرەي بولىپ ەنىپ كەتكەن بوداندىقتى جىلاننىڭ تەرىسىندەي سىپىرىپ تاستايتىن كىم؟ ول – ازات ويلى ۇلت قايراتكەرلەرى. ءوز باسىم بايانعالي كوكەمدى وسى توپتىڭ ماڭدايالدى سەركەسى دەپ تانيمىن.
* * *
ءسال شەگىنىس. باياشتىڭ تۋعان جەرى – ءاپايتوس سارىارقا. سونىڭ ىشىندە كوك مۇنارلى كوكشەتاۋ. ارقانى انمەن قىرعان ءبىرجان, قازاقتىڭ قاينار سۋاتى يسلام ءۇشىن جار كەشكەن شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ, ولكە شەجىرەسىنىڭ مايتالمان بىلگىرى قارتا قاڭتارباەۆتار تۋعان توپىراقتىڭ تۇلەگى. بايىرعى قازاق ۇستالارى الماس قىلىش سوققاندا, ونى كورىكتىڭ كومىر شوعىمەن بالقىتىپ, شىڭىراۋدىڭ تازا سۋىمەن سۋاراتىنى سياقتى, بايانعاليدى جارىقتىق اكەسى تاقان باتىرلار جىرىمەن سۋسىنداتقان ەكەن. ءوزى ايتادى: «اكەم سوعىستان جارالى بولىپ ورالعان مايدانگەر ەدى, كۇندى تۇنگە جالعاپ جىر وقيتىن, ال انام ءباتيما قوداسقىزى شاكارىم قاجىنىڭ «قالقامان – مامىر» داستانىن جاتقا سوعاتىن. مارقۇمدار جاسى ەگدەلەنگەن تۇستا «باكوش, جىر وقى», دەپ مەنى سارناتىپ قوياتىن».
ماسەلە قايدا جاتىر؟ ءسال كەڭەيتىپ ايتساق, سايىن دالا سارىارقا – رەسەيلىك, ودان كەيىنگى كەڭەستىك وتارلاۋدىڭ قانجارى تەرەڭ قادالعان, سىرنايزاسى سۇعىنا شانشىلعان, ۇڭعىسى ۇڭىرەيىپ كومەيىنەن جالىن شاشقان وتقارۋدىڭ وعى ويرانداعان ولكە. قاينارى تارتىلعان ءوڭىر تۇرعىندارى نە كورمەدى. ءورىسى تارىلدى, تۇعىرى تايدى. بىراق اتام قازاق ايتقانداي, «سۋ سۇزىلمەيدى, ۇرپاق ۇزىلمەيدى» ەكەن.
بايانعالي تۋعان تۇستا ارقا قازاعىنىڭ رۋحانياتى وكوپتا بۇعىپ جاتقان-تىن. وكوپ دەگەنىمىز – وتباسى. بايانعالي اعام ايتادى: «مەن وسى وكوپتا قالعان وتباسىلىق تاربيە تۇلەگىمىن. ەسكىنىڭ جولىن بىلەتىن اتا-انالارىمىز, اباي اتامىز ايتقانداي, بۇقارا حالىق «ساڭىراۋ قايعى» جامىلعانىن ءبىلدى. بىراق ولار وتباسى-وكوپتىڭ شەبىن بەرىك ۇستادى. مەن وسى كىسىلەردى «مومىن باتىرلار» دەيمىن. شەگىنەرگە ارتى – جار, الدى – قۇز. وكوپتان باسىن قىلتيتىپ قاراپ وتىرعان جۇرتقا «نەگە باتىر بولمايسىڭ؟» دەپ ەدىرەڭدەمەي, قولىڭنان كەلسە, اعارتۋشىلىق جاساۋ كەرەك».
ءالىمجانوۆتىڭ بۇل پايىمىنا ءجۇز پايىز قوسىلامىن. قازىرگى قازاققا اعارتۋشىلىق كەرەك. ءدال الاش ارىستارى اتقارعان اعارتۋشىلىق. اباي اتامىز ايتقانداي: «قارۋىڭنىڭ بارىندا قايرات قىلماي, قاڭعىپ وتكەن ءومىردىڭ ءبارى دە جەل». باياش اعا تولعايدى: «ادەبيەتتىڭ ماقساتى – ىزگىلىك ىزدەۋ, ىزگىلىككە باستاۋ, ىزگىلىككە شاقىرۋ. سۇلتانماحمۇتشا ايتقاندا, «قارايعان قانىمىزدى تازارتۋعا قىزمەت ەتۋ». مەنىڭ شىعارمامدى وقىعان وقىرماننىڭ كىشكەنە بولسا دا جان دۇنيەسى نۇرلانىپ, ودان رۋحاني قۋات السا, قالامگەرلىك ميسسيام ورىندالعانى دەپ ويلايمىن».
اسىرىپ ايتتى دەمەڭىز, ءالىمجانوۆ كەزىندەگى الاش قايراتكەرلەرى سياقتى – سان قىرلى تاقىرىپقا قالام تارتقان ءھام ءبىر-بىرىنە وزەكتەس بولسا دا, ءستيلى باسقا, جولى وزگە ونەرلەردىڭ بارلىعىن دەرلىك تىزگىندەگەن, تىزگىندەپ قانا قويماي, ايىلىن تارتىپ, ەر سالعان ادام.
مىسالى, بايانعالي ءالىمجانوۆ – جازبا اقىن, جازۋشى, دراماتۋرگ, ايتىسكەر, جىرشى, جىراۋ, ماناسشى, بالالار اقىنى, بالالار جازۋشىسى, ادەبيەت پەن ونەر زەرتتەۋشىسى, كينورەجيسسەر, ستسەناريشى, اكتەر, سىنشى, ساتيريك, تەلەجۇرگىزۋشى, اۋدارماشى, ت.ب. مەن وسى تىزىمگە «ايىركومەي شەشەن» دەگەن تىركەستى قوسار ەدىم.
بىردە كوكەمىزدەن «قاپتاعان قالىڭ ونەردىڭ وزىڭىزگە قايسىسى جاقىن؟» دەپ سۇرادىم. اۋەلى «وسىنداي دا سۇراق بولا ما» دەگەندەي ءبىز پاقىرعا ءۇڭىلىپ ءبىر قارادى. سۇڭعىلا جان ەمەس پە, ساۋالدىڭ شىنايىلىعىن سەزسە كەرەك: «ماعان بۇنىڭ ءبارى جاقىن, – دەدى. – ويتكەنى ءبىر ءتاڭىر تاعدىرىما سىيلاعان سان-سالالى ونەردىڭ كەز كەلگەنىن قولدىڭ ۇشىمەن ءىلىپ-شالىپ جاسامايمىن. بۇل دۇنيەلەر – مەنىڭ جانىمنىڭ ءۇزىلىپ تۇسكەن جاپىراقتارى. رۋحاني, كوركەم الەمىم».
كوكەم ايتادى: «بالالىق شاق, بالعىن كۇنىمدە ەكى ارمانىم بولدى. ءبىرىنشىسى – جازۋشىلىق, ەكىنشىسى – اتاقتى فۋتبولشى اتانۋ». يسپان جازۋشىسى گابريەل ماركەستىڭ « ۇلى جازۋشى بولۋ ءۇشىن ۇلكەن ارمان كەرەك» دەگەنىن وقىپ ەدىم ەرتەدە. سول سياقتى اباي اتامىزدىڭ دا لەرمونتوۆتان اۋدارعان «ناداندار بىلشىلدايدى, قۇپ المايدى, ۇلكەن جاننىڭ ارمانىن ۇعا المايدى» دەيتىن تىركەسى بار. دەمەك بايانعالي تاقان ۇلىن ەڭ اۋەلى ۇلت رۋحانياتىنىڭ ايدىن شالقارىنا اكەلىپ ءجۇزدىرىپ قويعان – ونىڭ بالا كۇنگى ارمانى.
* * *
باسقانى قايدام, اعامىزدىڭ دراماتۋرگياداعى شابىسى تۋرالى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شاكىر يبراەۆ: «دراماتۋرگيادا ءبىز بىلەتىن ءۇش جانر بار: تراگەديا, دراما, كومەديا. بايانعالي سونىڭ بارىنە قالام تارتتى. كەيىپكەرلەرى – قاراپايىم اۋىل ادامدارى. ولاردىڭ ءار الۋان مىنەزى جۇرەگىڭە ۇلكەن ءىز قالدىرىپ, وتە تارتىمدى كورىنىس بەرەدى. شىنايى ءومىردىڭ ءوزى ەكەنى, رەاليزمگە نەگىزدەلگەنى كورىنىپ تۇرادى», دەپتى.
جازۋشىنىڭ قالامىنان بۇگىنگە دەيىن 30-عا جۋىق درامالىق تۋىندى دۇنيەگە كەلىپتى. دەسە دە, جازۋشىنىڭ كەيىنگى جىلدارى ماعجان جازعان «باتىر بايان» پوەماسىن ساحناعا لايىقتاپ جاڭا تىنىسىن اشقانى انىق.
كەلەسى كەزەكتە جازۋشىنىڭ باسىم قىرى – جىرشىلىعى. سونىڭ ىشىندە ماناسشىلىعى ءبىر توبە. كەزىندە جورىق اتىنداي جوسىلا شاپقان بايانعالي جىراۋعا ريزا بولعان عافەكەڭ (قايىربەكوۆ) جارىقتىق: «شابىتتىڭ شىن پەرزەنتى, ءتول بالاسى, ەجەلگى جۇيرىكتەردىڭ ولجالاسى...» دەپ بەتىنەن ءسۇيىپتى. سول سياقتى وتكەن جىلى ءساۋىر ايىندا استانا قالاسىندا ماناس ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «الەمدە ۇلتى قىرعىز ەمەس جالعىز ماناسشى بار, ول – بايانعالي ءالىمجانوۆ» دەسە, ءتورت جىل بۇرىن باياش كوكەگە قىرعىز حالقى اتىنان «دوستىق» وردەنىن تاپسىرعان قىرعىز پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ: «ەكى ەلدى جالعاپ تۇرعان ماناسشىلار كوپىرى», دەگەن ەكەن.
قىرعىزدار ماناستى «جاندى ەپوس» دەپ, ماناسشىنى قىرعىز حالقىنىڭ ەڭ قادىرلى ادامى دەيدى. ويتكەنى ماناسشى ارقىلى حالىققا جىردىڭ رۋحى داريدى. وسىنى اڭعارعان جىرشى بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا ەپوستىڭ نەگىزگى سيۋجەتتىك جەلىسىن ساقتاي وتىرىپ, شىم-شىتىرىق وقيعالار مەن سارىنداردى قيىستىرىپ, ءبىر-بىرىنە ىلىكتىرىپ, تۇيىندەپ, قارا سوزبەن ءتاپسىر جاساپ, تورتتومدىق جىردىڭ قازاقشا سارالانعان نۇسقاسىن كىتاپ ەتىپ وقىرمانعا ۇسىندى. ياعني ءاربىرى تورە تاباقتاي ءتورت توم جىردى باياش اعا ءبىر قاۋىزعا سىيدىردى.
كەيىنگى جىلدارى بايانعالي تاقان ۇلى ورىسشا جازىپ ءجۇر. اۆتور كوپ جىل بويى ءوزىنىڭ جانى مەن بويىنا سىڭگەن رۋحاني بايلىعىن, اتاپ ايتقاندا, باتىرلار تۋرالى حيكايالار مەن ءاربىرى اتان تۇيەگە تاتيتىن اڭىزداردى ورىس اعايىندار وقىسىنشى, ءسويتىپ, ءدامىن تاتىپ, سۋىن ءىشىپ, اۋاسىن جۇتىپ جۇرگەن جەرىنىڭ تامىرىن ءبىلسىنشى دەگەن نيەت ەكەن. اسا قۇپتارلىق دۇنيە. العاش تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قايراتكەر-جازۋشى مۇحتار ماعاۋين مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە: «قازاقتىڭ مۇڭى مەن جىرىن, رۋحاني قۇندىلىعىن, ارمان-ماقساتىن ورىس تىلىندە جازاتىن گازەت شىعارۋ كەرەك», دەپ ۇسىنىس ايتقان ەدى. باياش اعا ءدال وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ كەلەدى.
سوزىمىزگە دالەل – «سكاز ستولەتنەگو ستەپنياكا», «سۋديا ي سۋدبا», «پراۆدا يز ۆانتەريو» اتتى روماندارى جانە «رازرەشيتە جيت!», «ابلاي حان ي باتىرى» پوۆەستەرى. بۇل قاتارعا «دوبروجەلاتەلنىي اسكار», «مالچيك, پوبەديۆشي دجالماۋز» اتتى ەرتەگىلەر جيناعىن قوسىپ قويىڭىز. «ابىلاي حان ي باتىرى» كىتابى اعىلشىن, تۇرىك, ت.ب. كوپتەگەن تىلگە اۋدارىلدى. ەكى جىلدىڭ الدىندا اتالعان كىتاپتىڭ تۇرىك تىلىندەگى نۇسقاسىنىڭ تۇساۋكەسەرى انكارادا ءوتتى. وسى ءىس-شارادا تۋىندىمەن تانىسقان تۇرىك جازۋشىسى يۆۆۋز پىنارباشى: «بۇل كىتاپتى كۇللى تۇرىك بالاسى وقۋى كەرەك» دەسە, «سكاز ستولەتنەگو ستەپنياكا» كىتابىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى اۋدارماسىمەن تانىسقان لوندوندىق قالامگەر دجوانا دوبسون: «بۇل كىتاپتان دالانىڭ يىلمەيتىن رۋحاني كۇشىن سەزىندىم», دەپتى. سول سياقتى ف.م.دوستوەۆسكي اتىنداعى ومبى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى ۆالەنتينا كليۋچارەۆا: «بۇل كىتاپ پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى تاريحي ۇدەرىستەردىڭ انتروپولوگيالىق اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان دەرەككوز», دەپ باعالاپتى. اۆتوردىڭ اعىلشىن تىلىندەگى شىعارمالارى اتاقتى «امازون» جۇيەسى ارقىلى الەم وقىرماندارىنا جول تارتىپ جاتىر.
* * *
ال پروزايك رەتىندە بايانعالي تاقان ۇلى قازاققا باياعىدا تانىلعان. شىعارماسىنىڭ ارقاۋى – اۋىل ءومىرى. «قيقىماتتىڭ حيكايالارى», «قاراساي باتىر تۇقىمىنىڭ تولعاۋى» قاتارلى كىتاپتار مەن كوپتەگەن اڭگىمەنىڭ اۆتورى. «بايانعالي ايتىسقا تۇسكەنىندە اۋزىنان جىر قالاي قۇيىلىپ كەتەتىن بولسا, پروزالىق شىعارمالارىنداعى ءسوز تىركەستەرى ءدال سولاي قۇيىلىپ تۇرادى», دەيدى ادەبيەتشى عالىم سەرىك نەگيموۆ.
ءالىمجانوۆتىڭ سەگىز قىرىنىڭ ءبىرى – اقىندىعى. وعان دالەل – «تاكسيدەگى تاعدىرلار» پوەماسى. سونداي-اق ءار كەزدە جازعان جىرلارى «قازاقتىڭ 100 پوەماسى» جانە «جىر مارجانى» انتولوگياسىنا ەنگەن. ءوزى ايتادى: «جاسىم ەلۋگە يەك ارتقان شامادا پوەزياعا بەت بۇردىم. «جاقسى اقىن – يماننىڭ قارلىعاشى» دەگەن قاعيدات ۇستاندىم».
بىراق قاراپايىم قاۋىم باياش كوكەنى ايتىسكەر اقىن رەتىندە جاقسى تانيدى. ايتىستى 30 جاسىندا باستاپتى. بۇگىنگە دەيىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ايتىسقا 216 دۇركىن قاتىسىپ, 22 رەت باس جۇلدە العان ەكەن. ءوزى ايتادى: «1984 جىلى كەنەن ازىرباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي رەسپۋبليكالىق ايتىس وتەتىن بولدى. وسى دۇبىرگە الماتى قالاسى اتىنان قاتىسىپ, حالىق اقىنى اسەلحان اپاممەن (قالىبەكوۆا) ءبىر ساعاتتاي ءسوز سايىستىردىم. ءسويتىپ, ايتىس دەگەن الەمنىڭ بوساعاسىن اتتادىم. ول زامانداعى ايتىستىڭ ەرەكشەلىگى – جاتتاندىلىق جوق, تابيعيلىق باسىم ەدى. سوندىعىمەن دە جۇرتقا ۇنادى».
كەزىندە مارقۇم عالىم امانكەلدى ايتالى: «تاۋەلسىز قازاقستانداعى ەڭ ءبىر اقساپ تۇرعان دۇنيە – بالالار ادەبيەتى. وسىنىڭ السىزدىگىنەن ءبىزدىڭ بالالاردى امەريكالىق رەجيسسەرلەر تاربيەلەپ جاتىر», دەپ ەدى. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنى ءالى تولعان جوق. ءتىپتى كۇن سايىن جانرى (مۋلتيمەديا, بەينەويىن, ت.ب.) تۇرلەنىپ بىزگە جەتكىزەر ەمەس. ب.ءالىمجانوۆ جەتپىسكە اياق باسقاندا بالالار ادەبيەتىنىڭ جالىنان ۇستادى. قالامگەردىڭ «400 ءتاتتى تاقپاق», «الىپپە-ولەڭ», «مەيىرىمدى اسقار» شىعارمالارى قازاق بالالارىنىڭ سۇيىكتى كىتابىنا اينالدى. تۇڭعىش داناسى 2023 جىلى جارىق كورگەن «400 ءتاتتى تاقپاق» كىتابى جىل سايىن كوپ دانامەن جارىق كورەدى. كىتاپتى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە قازاق بالالارىمەن بىرگە وزگە ۇلت وكىلدەرى دە تاقىلداتىپ جاتقا ايتىپ, بەينەروليكتەرىن عالامتوردا تاراتىپ جاتىر. وسىلاي جاسوسپىرىمدەرگە قۋانىش سىيلاعان اعامىز 2021 جىلى «تابيعات پەن بالالار» اتتى كوركەم فيلم دە ءتۇسىردى. بۇل دا – قۋانارلىق وقيعا.
* * *
قىسقاسى, بايانعالي ءالىمجانوۆ – مىقتى قازاق. ەرەكشە قاسيەتى – ەشقاشان ەڭبەگىن بۇلدامايدى. ءوزى ايتادى: «مەنىڭ تاعدىرىم – حالقىما, قازاعىما قىزمەت ەتۋ ءۇشىن جارالعان جانە ونى ەشقاشان باسقاعا ايىرباستاعان ەمەسپىن. حالىققا قىزمەت ەتكەن ادامنىڭ باسى دالادا قالمايدى». بۇل پايىمعا ءبىز دە تولىق قوسىلامىز.
