جۋىقتا قولىمىزعا قىتاي ەلىنىڭ شۇار ولكەسىندەگى «شىڭجاڭ جاس ورەندەرى» باسپاسىنان 2012 جىلى جارىق كورگەن جەرگىلىكتى ەتنوگراف-زەرتتەۋشى ايىپ نۇسىپوقاس ۇلىنىڭ «يت جۇگىرتىپ, قۇس سالۋ» اتتى كىتابى ءتۇستى. وسى تۋىندىدا ەرتە كەزدە ءومىر سۇرگەن اتاقتى قۇسبەگى, ءارى قۇس سىنشىسى شورانىڭ قىرانتانۋداعى بىلگىرلىگى حاقىندا جازبا بار ەكەن.
– ءبىر جىلى قۇسبەگى شورانىڭ اۋىلىندا ۇلى دۋمان توي بولادى. تويدا جينالعان يگى جاقسىلار ءبىر ارەدىكتە توبە باسىنا شىعىپ وتكەن-كەتكەننەن اڭگىمە قوزعاپ وتىرادى. ءبىر كەزدە ولاردىڭ توبەسىنەن ءبىر بۇركىت قالىقتاپ وتە شىعادى. القا-قوتان وتىرعاندار ىشىندەگى بىرنەشە ساياتشى بۇركىتكە كەزەك-كەزەك كۇن سالا قاراسىپ:
– ويپىر-اي, مىنا قۇس ناعىز قاس قىراننىڭ ءوزى ەكەن, سامعاۋىنا قاراڭدارشى, قانات قاعىسى ءبىزدىڭ قۇستاردان بولەكشە. شورەكە, قانە, ءسىز باعاڭىزدى ايتىڭىزشى, اناۋ قانداي قۇس؟ – دەپ كوپشىلىك شوراعا قاراپتى. شورا بولسا:
– مەن بىلسەم, بۇل قۇس بالاپان كەزىندە اڭنان شوشىنىپ جۇرەگى شايلىققان, بۇل كۇندەرى تەك ولەكسەمەن جان باعىپ جۇرگەن «اڭ الماستىڭ» ءدال ءوزى. بايقايمىن وسى قۇرعىردىڭ وڭ جاق كوزى اقاۋلى, ءتىپتى سوقىر بولۋى دا ابدەن مۇمكىن, – دەپتى. بىراق شورانىڭ سوزىنە وتىرعانداردىڭ ەشقايسىسى دا يلانا قويماپتى. سول جەردە بىرنەشە قىزۋقاندى جىگىت ورىندارىنان تۇرىپ, شوراعا:
– شورەكە, وڭ كوزى سوقىر دەپ كەسىپ ايتا الاسىز با؟ الدە ءبىزدى ۇستاپ اكەلىپ تەكسەرمەيدى دەپ تۇرسىز با؟ اسپانداعى قۇستىڭ سوقىر ەكەنىن جەردە تۇرىپ قالاي بىلەسىز؟ – دەپ قادالا كەتەدى. وعان شورا:
– سەنبەسەڭدەر بارىپ قۇستى ۇستاپ اكەلىڭدەر. ايتقانىم جالعان بولسا, مىنا استىمداعى بايگە قارا مەن ۇيدە باپتاپ وتىرعان ون جەتى قىرانىمدى سەندەرگە بەرەيىن, – دەپتى.
جەلپىنگەن جىگىتتەر جۇيرىكتەرىنە ءمىنىپ, قۇستىڭ سوڭىنان كەتەدى. ەرتەسى ساسكەدە ونى ۇستاپ اكەلەدى. ايتسا ايتقانداي قۇستىڭ وڭ جاق كوزى سوقىر ەكەن. بۇنى كورگەن جۇرت تاڭدانىپ:
– ويپىر-اي, شورەكە! بۇل بۇركىتتىڭ وڭ جاق كوزى سوقىر ەكەنىن قايدان ءبىلدىڭىز؟! – دەپ سۇراپتى. شورا سىنشى:
– كوڭىل قويىپ, زەردەلەگەن ادامعا ونىڭ نە قيىندىعى بار. كەشە وسى بۇركىت توبەمىزدەن ۇشىپ وتكەندە قاراپ تۇرسام, ۇشۋى سىلبىر جانە سول قاناتىن ەكى قاققاندا وڭ قاناتىن ءبىر رەت قانا قاعىپ بارادى ەكەن. سول قاناتىن كوبىرەك قاققانى – وڭ جاق كوزى كورمەگەن سوڭ سول جاعىنا قاراي بۇرىلىپ, قارايلاعانىن اڭعاردىم, – دەپتى.
