اتالعان ماقالانىڭ ايرىقشا جەڭiسi – جاڭا وكiمەت باسشىلىعىنا («جيزن ناتسيونالنوستەي» گازەتi – ۇلت iستەرi كوميسسارياتىنىڭ ءۇنi) قازاق حالقىنىڭ توڭكەرiستi قالاي قابىلداعانىن دالەلدi تۇردە جەتكiزۋi جانە بولشەۆيزم قاعيدالارىنداعى قاتەلiكتەردi ۇعىندىرۋى دەر ەدiك. وسى ورايدا ا.بايتۇرسىن ۇلى بىلاي دەپ جازدى: «قازاقتار اقپان وزگەرiسiن زور قۋانىشپەن, ال قازان توڭكەرiسiن زور قورقىنىشپەن قارسى الدى. العاشقىسىنىڭ قۋانىشتى بولاتىن سەبەبi: بiرiنشiدەن, ول حالىقتى پاتشالىق ەزگi مەن زورلىقتان قۇتقاردى, ەكiنشiدەن, ەلدiڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ءوزiن-ءوزi بيلەۋ ارمانىن جۇزەگە اسىرۋعا دەگەن ءۇمiتتi بەكەم ەتتi. ەكiنشiسiنiڭ تۇسiنiكسiز بولاتىنىن دالەلدەۋ وپ-وڭاي: قازاقتا كاپيتاليزم دە, تاپتىق جiكتەلiس تە, جەكەمەنشiك تە جوق. مۇندا ەل مۇددەسi ورتاق, يگiلiك ورتاق. تەوريا جۇزiندەگi سوتسياليزم مەن كوممۋنيزم تۋرالى بiز ويلانعان ەمەسپiز, ويتكەنi تiپتi پاتشا وكiمەتi تۇسىندا ورىس تەكتi جۇمىسشىلار مەن كرەستياندار يەلەنگەن ازاماتتىق قۇقىق قازاقتا iس جۇزiندە بولعان ەمەس».
احمەت ماقالاسىنىڭ تۇجىرىمى تومەندەگىدەي.
بىرىنشىدەن, جاڭا وكiمەتتiڭ ۇرانى – iزگi, كوزدەگەنi تەڭدiك بولسا, ول ءبارiن تەڭ دارەجەدە – شىندىقپەن ورايلاس قۇرسىن.
ەكىنشىدەن, تەوريا – تاجiريبەنiڭ ارقاسىندا عانا تەوريا, ول قاتىپ-سەمبەۋi كەرەك, ەندەشە كوپۇلتتى مەملەكەت قۇرۋ قيسىنى نەگiزگi ۇلتتاردىڭ سۇرانىمى مەن مۇددەسiن ەسكەرۋi قاجەت.
بiز الاش زيالىلارىنىڭ پاتشا وكiمەتi مەن بولشەۆيزم تۇسىنداعى تاكتيكالىق ارەكەتىن ۇلتتىق مۇددە قاعيداتى دەي الامىز. توڭكەرiس پەن الاش اراسىنداعى «قىتاي قورعانىن» سوڭعىسىنىڭ تەڭدiگiن, مۇددەسiن ساقتاي وتىرىپ قالاي الىپ تاستاۋعا بولاتىنىن تالقىلاعان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەندiگi بiر ەلەۋلi ەڭبەگi «قالام قايراتكەرلەرiنiڭ جايىنان» دەپ اتالادى. ول 1922 جىلى 8 شىلدەدە «ەڭبەكشىل قازاق» (بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan»)گازەتىندە جاريالانعان. بۇل شاقتا اقاڭ كەڭەستiك بيلiكتiڭ ءمان-جايىن ءوز كوزiمەن كورiپ ۇلگەرگەن ەدi.
ماقالا مازمۇنىنان اڭعارىلاتىن جاي: 1922 جىلى ماۋسىم ايىندا سول كەزدەگi قازاقستان استاناسى ورىنبوردا جازۋشىلار سەزiن وتكiزۋ كوزدەلگەن. بiراق بەلگiلەنگەن ۋاقىتتا بار بولعانى ء«ۇش-اق كiسi» كەلگەندiكتەن, جيىن وتپەي قالعان.
البەتتە, بۇل سەزدi جوسپارلاۋعا الاش زيالىلارى مۇرىندىق بولعان. وسىلاي دەۋگە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتالعان ماقالاسى بۇلتارتپاس دەرەك ۇستاتادى. تiپتi وسى ەڭبەك سەزدە جاسالىنۋعا تيiس باس باياندامانىڭ قىسقارتىلعان نۇسقاسى دا بولۋى مۇمكiن. ويتكەنi مۇندا باعدار الار وي, اعىمداعى ماسەلەلەر تۋرالى تۇجىرىمدامالار بار.
العاش «سەزد نە ءۇشiن كەرەك ەدi?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ iزدەيiك. ماسكەۋ جاقتان سوققان پرولەتكۋلتتىڭ قۇبىلا سوققان جەلى شاعىندا اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, نەگiزگi باعىتتاردى انىقتاۋ جانە ونى كەڭەس وكiمەتiنiڭ شىندىعىنا ساي قۇرۋ ماڭىزدى iس بولاتىن. سەزدى شاقىرۋ وسى قازاق ادەبيەتiن قورعاۋ مەن قامقورلىققا الۋدىڭ ۇلكەن شاراسى ەدi.
بiراق وسى يگi iسكە, ياكي ماڭىزدى جيىنعا نەگە قالامگەرلەر جينالمادى؟ احمەت ماقالاسىندا اقىن-جازۋشىلاردىڭ كەلمەۋiنiڭ ءتورت سەبەبiن بىلايشا بايىپتايدى: «…بiر جاعىنان جول قاراجاتىنا قارجى جوقتىعى سەبەپ بولعان شىعار; ەكiنشi جاعىنان جۇسiپبەك جولداس سياقتى «كەرەكسiز سيەز» دەۋشiلiك تە سەبەپ بولعان شىعار; ءۇشiنشi جاعىنان قازاق قايراتكەرلەرiنiڭ ورىنبور قالاسىنان قاراڭعى ۇيدەن جامان قاشاتىندىعى سەبەپ بولعان شىعار; ءتورتiنشi جاعىنان وزگەرiس ۋاقىتىندا قايرات جولى وزگەرiپ, قارقىن بەتi قايتقانى سەبەپ بولعان شىعار».
اعارتۋشى سوڭعى ەكi سەبەپ («شىعار») – شەشۋشi سەبەپ دەگەن قورىتىندى جاسايدى. بۇلاردان, ءاليحان بوكەيحان جازاتىنداي, «قالامنىڭ ۇشىن مۇجiلتكەن» (تسەنزۋرانى سەزدiرەدi) وي دا اڭعارىلادى. قالامگەردiڭ «ورىنبور قالاسىنان «قاراڭعى ۇيدەن جامان قاشاتىندىعى» دەگەنi – ۇعىمدى تولىقتىرعان ناقىل عانا ەمەس, بەلگiلi بiر ماقساتتى كوزدەگەن تۇجىرىم. ياكي ورىنبوردىڭ قاراڭعى ءۇي ەكەنi دە راس, بولشەۆيزم دۇربiسiمەن قاراعاندا ۇلتقا جاناشىر جازۋشىنىڭ جامان ەكەنi شىندىق. اقاڭ تۇجىرىمى «جاماندى» كiنالاپ تۇرعان جوق, جاعدايدى ءتۇسiندiرiپ تۇر.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى – اعارتۋشى كۇرەسكەر. سوندىقتان ول جاڭا وكiمەتكە جانە رۋحاني ماسەلەلەردi سارالاۋعا قابiلەتi از ساياساتكەرلەرگە قازاق قالامگەرلەرiنiڭ قايدان جانە قايتiپ شىققانىن قاراپايىم تiلمەن, رەتiمەن تاپتiشتەۋدi ارتىق سانامايدى (ول شاقتا ايرىقشا قازاقشا ماتەريالدار بيلiك باسىنداعى تiلدi بiلمەيتiندەرگە اۋدارىلىپ بەرiلگەن). قايراتكەر بىلاي دەپ جازادى: «1) قازاق قالام قايراتكەرلەرi ورىستىڭ قورلىق كورگەن, تاياق جەگەن, ورىستىڭ تابانىندا ەزiلگەن جۇرتتان تۋعان; 2) قازاق قالام قايراتكەرلەرi قازاق باسىنا قيىن-قىستاۋ بار زامان ءتۇسiپ, ءۇستiن تورلاپ, قايعى بۇلتى قاپتاعان شاقتا شىققان».
وسى تەزيس – جوسپارلانعان سەزدە اقاڭ ماسەلەنi قاي تۇرعىدان قاراستىرماق بولعانىن ايقىن اڭعارتادى. بۇعان قاراپ, اعارتۋشىنى قيالشىل (ۋتوپيست) نەمەسە كەڭەس شىندىعىنا مۇلدە قايشى وي ايتۋشى دەۋ قيسىنسىز. قازاقتىڭ ءوز تاعدىرى ءھام تاريحى بار, سوندىقتان رۋحاني ماسەلەلەرi سوعان سايكەس شەشiلۋi قاجەت دەگەن پايىم, تۇپتەپ كەلگەندە, ماركسيزم iلiمiنە كەرەعار ەمەس ەدi. وسى جايدى ا.بايتۇرسىن ۇلى تومەندەگiشە تۇسiندiرەدi: «قۇل بولعان حالىقتان تۋىپ, قۇلدىقتىڭ قورلىق, زورلىعىن كورiپ وتىرىپ, قازاق قالام قايراتكەرلەرi قالامىن ۇلتىنىڭ اۋىرىن جەڭiلدەتۋ, اۋرۋىن ازايتۋ جولىنا جۇمساماسقا مۇمكiن ەمەس. ولاي بولماعان بولسا, وندا تابيعات زاڭىنان تىسقارى, ادامنان شوشقا, شوشقادان كۇشiك تۋعان سياقتى بولىپ شىعادى».
اقاڭنىڭ ماقالاداعى دىلگىر پىكىرى – توڭكەرiس پەن الاش جازۋشىسىنىڭ اراسى. قالامگەر «الiمساقتان بەرi كامونەست ەمەس… قازاقتىڭ باۋىرمال قالام قايراتكەرiن» توڭكەرiس نەلiكتەن داعدارعانىن زەردەلەيدi. داعدارىسقا سەبەپشi – توتەننەن باسقا باعىتتىڭ باستالۋى ەكەنiن دالەلدەيدi. وسى رەتتە ول داعدارىس سەبەبiنە ءمان بەرمەي, ۇرانداتۋدى قالاعان شولاق بەلسەندiلەردiڭ جايىن: «قازاقستانعا ۇلىق بولعانداردىڭ لاعۋى – توڭكەرiس بولسا, iستiڭ ءبارi وزiنەن ءوزi وزگەرiپ كەتەتiندەي كورۋi. قالىپتى وزگەرتەتiن ادامنىڭ iسi, ياعني جۇمسايتىن كۇشi, قايراتى, iسi, بiلiمi ەكەندiگiن (ولار) ويلامادى», دەپ سيپاتتايدى. قالامگەردiڭ پايىمىنشا, وسىندايلاردىڭ ارتىنان ەرسە, قازاق ەل بولۋدان قالادى. جاڭا وكiمەت قازاقتى قۇرتۋ ءۇشiن قۇرىلماعانى راس بولسا, توڭكەرiستi توڭكەرۋ دەپ تۇسiنەتiن ۇلىقتار باۋىرمال الاش بالاسىنا عانا ەمەس, كەڭەس بيلiگiنiڭ وزiنە دە جاۋ. ەندi نە iستەمەككە كەرەك؟ …قازاقتىڭ كورگەن قورلىعىن, زورلىعىن ايتاتىن ادام بولسا, اۋىزعا قاعىپ سويلەتپەيتiندەي بولدى. «قازاق وزگەرiس ءۇشiن قۇربان بولسا, نەسi قۇريدى؟» دەۋشi بولسا, ارقاعا قاعىپ, دۇرىس پiكiر وسى دەيدi. سولاي بولىپ تۇرعاندا قازاقتىڭ جۇرتشىل, ۇلتشىل, باۋىرمال قالام قايراتكەرلەرi قالايشا بەلسەنiپ, قالام قايراتىنا كiرiسپەك؟ قالاي قالامدى قولعا الۋعا كوڭiلi شاۋىپ, ىقىلاسى تۇسپەك؟» دەيدi اقاڭ. بۇل – ءارi سۇراق, ءارi جاۋاپ.
قوعامداعى كۇردەلi ۇدەرىستەردi تەرەڭىنەن تۇسiنگەن اعارتۋشى: «قالام قايراتكەرi جولىن تاستاپ, كورiنگەن جولاۋشىعا ەرە بەرەتiن بۇرالقى يت ەمەس. باۋىرمال بولىپ قالعان قازاق قالام قايراتكەرلەرi, يا بوياۋمەن ءتۇسiن وزگەرتiپ, يا تiلەۋمەن تۇگiن وزگەرتiپ بيباۋىرمال بولماسا, ناق iشiن وزگەرتiپ بيباۋىرمال ۇكiمەتتiڭ ىڭعايىمەن بولىپ, قازاقتى باسقالار پiسiرiپ جەسiن, شيكi جەسiن, ۇندەمەي قاراپ وتىرۋ كەرەك, نە باۋىرمال دەگەن ءسوزدi باسقالار اۋىر ماعىنادا ايتسا دا, قازاق ازاماتتارى اۋىرلاماي, قازاقتىڭ ءسوزiن قايمىقپاي سويلەۋi كەرەك», دەپ جازادى.
اعارتۋشى بيلiك باسىنداعىلارعا مىنانى ۇسىنادى: بىرىنشىدەن, قازاقتىڭ ءوز iشiن تەڭەستiرۋ – ەلگە «جiك سالۋ», ودان گورi مادەنيەتiن وزگە ۇلتتارمەن تەڭەستiرۋ قاجەت; ەكىنشىدەن, ۇكiمەت «مادەنيەتi جەتiلگەنشە قازاقتى باسقالاردىڭ زورلىعىنان قورعاۋى» ءجون; ۇشىنشىدەن, «قازاق جەم بولۋدان تۇبiندە دەكرەت قۋاتىمەن قۇتىلمايدى, مادەنيەت قۋاتىمەن قۇتىلادى»; تورتىنشىدەن, «ۇكiمەت مiندەتi – قازاق قالامگەرلەرiن وزگە جۇمىستان الىپ, ءوز جۇمىسىنا سالۋ». ارينە, اعارتۋشى بۇلاردى بيلiك تۇتقاسىنداعىلارعا ۋلتيماتۋم ەتiپ قويمايدى (جاعداي ءمالiم). ۇسىنىستى جەتكiزۋ بارىسىندا «قازاقتىڭ جاقسى بولماعىنا سەن دە مۇددەلi بولساڭشى» دەيدi...
شۇكىر, قازىر ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتتى. ۋاقىت قاي كەزەڭدە دە ءتىل, ءدىل, جالپى رۋحانيات ماسەلەسىن ورايلى شەشۋدى قوعامعا, اتقارۋشى بيلىككە جۇكتەيدى. وزەكتى جايتتى حالىققا تالداپ-تارازىلاپ كورسەتۋ, قيسايعاندى ىسپەن دە, سوزبەن دە تۇزەۋ, جالپىۇلتتىق مامىلە جولىن دايەكتەۋ – ەڭ اۋەلى زيالىلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە قالام ۇستاعان اعايىننىڭ ابىرويلى مىندەتى.
بولشەۆيزمنىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە جاريا ەتىلگەن اقاڭ ويى, تۇجىرىمداماسى وسىنى ايقىندايدى.
ديحان قامزابەك ۇلى
