سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ەگەر وسى جوبا جۇزەگە اسسا, نە بولادى؟ وسىعان وي جۇگىرتىپ كورەلىك.
بىرىنشىدەن, مارقاكولدەگى تۋريستەر قالاشىعى وتە جەدەل داميتىن بولادى. ويتكەنى كورشىلەس قاناس كولىنە جىلما جىل كەلەتىن تۋريستەر سانى 10-12 ملن ادام. سونىڭ 1 ملن-ى كەلگەن جاعدايدىڭ وزىندە مارقاكولگە قانشاما دەمالىس ورىندارىن سالۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل كوپ وتپەي-اق مارقاكولدىڭ ءتۋريسى مول الاكولدى باسىپ وزاتىندىعىن بىلدىرەدى.
مارقاكول مەن قاناس كولىنىڭ اراسى وتە جاقىن. ەگەر جول سالىنىپ, تۋريستىك بەكەت اشىلسا, قىتاي تۋريستەرىنىڭ اعىلاتىنى انىق. تەك قابىلداپ ۇلگەر. 1 ملن تۋريست دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ءارى-بەرىدەن سوڭ بەر جاقتاعى اڭگىمە بولىپ قالۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, مارقاكولدەگى تۋريستەر قالاشىعى ەڭ باي قالاشىقتاردىڭ بىرىنە اينالادى. سەبەبى قاناس كولىنە كەلەتىندەر – ىشكى قىتايدان كەلەتىن قالتالى تۋريستەر. قىتايدىڭ ەكولوگيالىق ۋلانعان قالالارىنان (ولاردا قازىردىڭ وزىندە تۇمىلدىرىقسىز ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس) كەلەتىن تۋريستەر مارقانىڭ كەرەمەت تابيعاتىن كورىپ, تازا اۋاسىن جۇتسا, اقشالارىن ايامايتىنى ايقىن. 1 يۋان – 80 تەڭگە شاماسىندا. 100-150 مىڭ تەڭگە ءبىز ءۇشىن ءبىر ايلىق زەينەتاقى بولسا, ولارشا مۇنىڭ قۇنى 1 مىڭ – 1,5 مىڭ تەڭگەمەن پارا-پار. وسى جاعداي مارقاكولدەگى قالاشىقتىڭ قانشالىقتى تابىسقا كەنەلەتىندىگىن بىلدىرەدى.
ۇشىنشىدەن, وسى جاعدايلاردىڭ ەكپىنىمەن مارقاكول اۋدانىمەن كورشىلەس كوركەم تابيعاتتى كاتونقاراعاي, زايسان اۋداندارى دا تۋريستەرگە كەنەلەدى. مارقاكولگە كەلىپ, 4-5 كۇن سۋعا شومىلعان قىتايلار سوعان مالدانىپ, كەيىن قايتا كەتىپ قالمايتىن بولار. ويتكەنى قىزىقتىڭ ءبارى بەرگى جاقتا. قازىر مارقاكولدەن باستالىپ, كاتونقاراعايعا قاراي ورلەيتىن ەسكى اۋستريالىق جولدىڭ جوندەۋ جۇمىستارى جەدەل تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر. تابيعاتى ەرەكشە كوركەم وسى جولمەن ءجۇرۋدىڭ ءوزى تۋريستەرگە ۇمىتىلماس اسەر سىيلاماق. وسى جولمەن كاتونقاراعاي اۋماعىنا جەتىپ, ونداعى ەمدەۋ ورىندارىندا مارال ءمۇيىزىنىڭ قانىن ءىشىپ, سورپاسىنا ءتۇسىپ, كۇش-قايرات جيناۋعا, ەمدىك قاسيەتى اسا مول كاتون ساۋمالى مەن قىمىزىن, نەشە ءتۇرلى ەمدىك شوپتەردەن جاسالعان شاي مەن شىرىن سۋسىندارىن ىشۋگە بولادى. ادام ءوز بويىنا كۇش-قايرات جيناعانىن, جانى جاقسى تىنىعىپ قالعانىن بىردەن سەزىنەدى. كولىكتەرىمەن كەلەتىن قىتايلىق تۋريستەر مۇنداي قىزىق پەن تاماشادان باس تارتپاسى انىق.
تورتىنشىدەن, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مارقاكول, زايسان, كاتونقاراعاي, ۇلكەن نارىن, كۇرشىم, سامار, تارباعاتاي اۋداندارىندا اگروتۋريزم جەدەل دامىپ, كوپتەگەن جىلىجاي سالىنىپ, فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار اشىلادى. اگروتۋريزمنىڭ داميتىن سەبەبى, ەندى بۇل جاقتاعى وزدەرىمەن وزدەرى شورە-شورە بولىپ وتىرعان فەرمەرلەرگە ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن مولىنان ازىرلەۋگە ەڭ ءبىرىنشى كىسى قولى, ياعني قالا حالقىنىڭ كومەگى قاجەت بولادى. ەسەسىنە قالالىقتار كورىكتى ولكەگە بارىپ تەگىن نەمەسە ارزان باعاعا دەمالىپ, ازداپ تابىس تا تاۋىپ قايتا الادى.
اگروتۋريزم دامىعان ەلدەردە مۇنداي تاجىريبە ابدەن قالىپتاسقان. سەبەبى قانشا وندىرسە دە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولىنداعى ەت, ءسۇت, كوكونىس ونىمدەرى بۇرىنعىداي جەردە قالمايدى. ويتكەنى قىتايدان كەلەتىن تۋريستەردىڭ ءبارىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋعا سول تۋريستەردىڭ نەگىزگى اعىنىن قابىلدايتىن مارقاكول, كاتونقاراعاي, زايسان اۋداندارىنىڭ شاماسى جەتپەيدى. ازىق-ت ۇلىك قىمباتشىلىعى دا ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن. وسى جاعدايعا دا الدىن الا دايىندىقتار قاجەت بولادى.
«مارقاكول جاعالاۋىندا تۋريستىك قالاشىق» سالۋدىڭ ارعى جاعىندا بۇكىل وبلىس حالقىنىڭ تىرشىلىگىنە اسەر ەتەرلىكتەي اسا ۇلكەن ءمان جاتىر. شاعىن بولىپ باستالاتىن جوبانىڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى اقىر اياعىندا وتە زور بولىپ, ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان تۋريستىك الىپتىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلۋى ابدەن مۇمكىن.
سۇڭعات ءالىپباي,
ارداگەر جۋرناليست
