ايدوس ون جەتى جاسىندا رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنا وقۋعا ءتۇسىپ, كوركەمسوز ءارتىسى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ, 1969 جىلى وقۋىن ويداعىداي اياقتايدى. العاشقى ەڭبەك جولىن «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگىندە باستاعان ول 1970–1972 جىلدارى ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ انسامبلىندە, 1972–1973 جىلدارى رەسپۋبليكالىق ەسترادالىق «گۇلدەر» انسامبلىندە قىزمەت اتقارادى. الايدا جاس جىگىت جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندەگى قالاۋى تەاتر بولاتىن. ماسكەۋدىڭ اتاقتى م.س.ششەپكين اتىنداعى جوعارى تەاتر ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, كاسىبي ءبىلىم العان تالانت يەسى 1978 جىلى تۋعان ەلىنە بىلىكتى مامان رەتىندە ورالادى. شىعارماشىلىق جولىن تورعاي وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا باستايدى. كوپ ۇزاماي ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا شىعارماشىلىق ءورىسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك العان ەدى.
ىزدەنىمپازدىق پەن ونەرگە دەگەن ادالدىق ونىڭ ءاربىر رولىنەن ايقىن كورىنىس تاپتى. ۋاقىت وتە كەلە ا. بەكتەمىر وبرازدىڭ ىشكى الەمىنە تەرەڭدەپ ەنەتىن, كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىن شەبەرلىكپەن جەتكىزە بىلەتىن تەاتر ساحناسىنىڭ ناعىز شەبەرىنە اينالدى. اكتەر رەتىندە ۇلتتىق سانا مەن رۋحاني مۇرانى ساحنا ارقىلى جاڭعىرتا الدى. اسىرەسە, ش. مۇرتازانىڭ شىعارمالارى نەگىزىندە قويىلعان «قىزىل جەبە» مەن «ستالينگە حات» سپەكتاكلدەرىندەگى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بەينەسى ەرەكشە. وسى ءرولى ارقىلى حالىقتىڭ ارمان-مۇڭىن, ءىرى كۇرەسكەردىڭ ازاماتتىق كەلبەتىن ايرىقشا شىنايىلىقپەن سومداپ شىقتى. ەڭبەگى ەلەنىپ, 1986 جىلى ا.بەكتەمىرگە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى» اتاعى بەرىلدى. كەيىنگى جىلدارى ءا.تاۋاساروۆتىڭ «ماحاببات ارالىندا» ورمانشى, ت.احتانوۆتىڭ «كۇشىك كۇيەۋىندە» قابانباي, اباي پوەزياسى نەگىزىندە قويىلعان «قالىڭ ەلىم, قازاعىمدا» اباي, ءا.ابىشەۆتىڭ «اتىڭنان اينالايىن» دراماسىندا ءمادي, ء«بىزدىڭ ءۇيدىڭ جۇلدىزدارىندا» ابدوللا سەكىلدى ءارتۇرلى پسيحولوگيالىق, تاريحي رولدەردە دە كورەرمەن ىقىلاسىنا بولەندى. وسى تۇستا اكتەردىڭ ابدوللا ءرولى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق «جىگەر» فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى اتانعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
ا. بەكتەمىر 2003 جىلدان بەرى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. مۇندا ول ە.وباەۆ, ح.ءامىر-تەمىر, ءا.راحيموۆ, ن.جاقىپباي سىندى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى رەجيسسەرلەرىمەن قاتار قىزمەت ەتىپ, قازاق جانە الەمدىك كلاسسيكادان كۇردەلى رولدەردى جوعارى دەڭگەيدە سومدادى. م.اۋەزوۆتىڭ «ابايىندا» – ورازباي, «ەڭلىك – كەبەكتە» – كەڭگىرباي, «ايمان – شولپاندا» – كوتىبار, «قيلى زاماندا» – اقجەلكە اكتەردىڭ تەرەڭ پسيحولوگيزمگە قۇرىلعان بەينەلەۋ ءتاسىلىن ايقىن كورسەتكەن رولدەرى قاتارىنان. ءسوز قۇدىرەتىن سەزىنەتىن, ۇلتتىق توپىراعى مىقتى اكتەر «قوبىلاندىدا» توقتارباي (رەج. ن.جاقىپباي) كەيىپكەرىنىڭ قايشىلىققا تولى, كۇردەلى جان دۇنيەسىن اشا ءبىلدى. ساحنا شەبەرىنىڭ ۇلتتىق كلاسسيكادا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىندا» قاراباي (رەج. ق.سۇگىربەكوۆ), ش.ايتماتوۆتىڭ «انا – جەر اناسىندا» سىبانقۇل (رەج. ءا.مامبەتوۆ), د.يسابەكوۆتىڭ «جاۋجۇرەگىندە» پاڭ نۇرماعامبەت (رەج.ە.وباەۆ), ن.ءورازاليننىڭ «شىراق جانعان تۇنىندە» كورشى (رەج. ن.جاقىپباي); الەمدىك كلاسسيكادان گ.گاۋپتماننىڭ «ىمىرتتاعى ماحابباتىندا» شتەينيتس (رەج. ر.اندرياسيان), ن.ۆ.گوگولدىڭ «ۇيلەنۋىندە» يايچنيتسا (رەج. ۆ.زاحاروۆ), ت.مۋرودتىڭ «ات جىلاعان تۇنىندە» زيابەك (رەج. و. ساليموۆ), ۋ. شەكسپيردىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتاسىندا» گراف (رەج. و.ساليموۆ), ت.ب. ۇلكەندى-كىشىلى كەيىپكەردى شىنايى بەينەلەدى.
نەگىزىنەن ساحنانىڭ سىرىن يگەرۋ, وزگە ادامنىڭ قۋانىشتى-قايعىلى كۇيىن كەشۋ, كەيىپكەر اۋزىمەن كۇللى ادامزات پەن ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن كورەرمەن زالىنداعى جۇزدەگەن, مىڭداعان اداممەن تەڭ ءبولىسۋ, شىنايى جەتكىزۋ ارتىستىك جولدى تاڭداعان ادامعا وڭاي الىنار قامال ەمەس. سونىمەن قاتار
تەاتر سىنشىلارىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ولاردىڭ ماقالالارىنان ورىن الۋ دا ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. ماسەلەن, ساحناگەردىڭ كەڭگىرباي بەينەسى حاقىندا تەاترتانۋشى زۋحرا يسلامباەۆا ءوزىنىڭ «ەڭلىك – كەبەك» سپەكتاكلىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى رەجيسسۋراسى» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «وسى كورىنىستە ەلىنىڭ تىنىشتىعىن ويلادى ما, جوق الدە سانا تۇكپىرىنىڭ قۋىسىندا ارام ويدىڭ سىزى جاتتى ما, كەڭگىرباي – ايدوس بەكتەمىر ميميكاسىمەن-اق قارسىلاستارىنا كەلىسكەن سىڭاي تانىتتى. اكتەر العاش ءيى جۇمساق, جاناشىر بولىپ كورىنگەنىمەن, ەسپەنبەتكە قارسى شىعا المايتىن كەيىپكەرىنىڭ پسيحولوگياسىن ايقىن مەڭگەرگەن. ول نە ىستەرىن بىلمەي ۇستىنە كىرگەندەرگە (ابىز, جاۋەتاي) تەرىس قاباق تانىتىپ, مازاسىزدانادى. نەگىزىنەن حالقىمىزدا ءسوزى تەرەڭ, ءىسى جاۋاپتى ساياساتكەر بيلەر از بولماعان. پەساداعى وسىنداي ءىرى تيپتىك تۇلعانى ا.بەكتەمىر شىنايىلىقپەن حالىققا تانىستىرىپ ءوتتى». سىنشىنىڭ اكتەردىڭ ويىنىنا بەرگەن وسى پىكىرىن ءادىل ءارى كاسىبي باعا دەپ بىلەمىز.
ۇلتتىق كينو ونەرىنىڭ دامۋىنا دا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان جانى سەرگەك, ويى تەرەڭ سۋرەتكەر ء«سىبىر», «پروۆينتسيالدى رومان», «شوقان ءۋاليحانوۆ», ء«بىرجان سال», «اعايىندىلار», «تسۋكتسۆانك», «مىڭ بالا», «الدار كوسە», «قۇنانباي», ت.ب. فيلمدە جارقىن بەينەلەر جاسادى. تاعى ءبىر اتاپ ايتارلىعى, ا. بەكتەمىر – گولليۆۋد تۇسىرگەن الەم جۇرتشىلىعىنا بارىنشا تانىمال «ماركو پولو» تەلەسەريالىنا كاستينگتەن ءوتىپ, ويناعان العاشقى قازاق اكتەرى. بەلگىلى ونەر قايراتكەرى سونىمەن قاتار «موسفيلم» كينوستۋدياسى تۇسىرگەن «توبىل» تاريحي فيلمىندە جوڭعار حانى دوندوپتى, «مونعول» كينوستۋدياسى ءتۇسىرىپ, كانن, ولدەنبۋرگ, سان-ديەگو حالىقارالىق كينوفەستيۆالدەرىندە «ۇزدىك كوركەم فيلم» اتانعان «حيمور» تۋىندىسىندا قازاق اقساقالى بەينەلەرىن شەبەر سومدادى. ال كەيىنگى ون جىلدىڭ كولەمىندە وتاندىق تەلەارنالار تۇسىرگەن «اعايىندىلار», «قاناتسىز قۇستار», «مادەنيەت ءۇيى», «مەزگىلسىز ماحاببات», ت.ب. تەلەحيكاياداعى رولدەرىمەن كورەرمەن ىقىلاسىنا بولەندى.
2016 جىلى «قۇنانباي» فيلمىندەگى باراق ءرولى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعان ايدوس ءجۇمادىلدا ۇلى قۇنانبايمەن تەكەتىرەس, بىراق قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ونى يتجەككەننىڭ ايداۋىنان امان الىپ قالاتىن باراقتىڭ كەيپىنە ەندى. ەل ىشىندە ەكى الىپ ءبىر-بىرىمەن جاعا جىرتىسسا دا, جاتقا, جاماندىققا باۋىرىن قيمايتىن حالىقپىز. بۇل – تەكتىلىگىمىزدىڭ بەلگىسى, سوندىقتان كورەرمەن قاۋىمعا, اسىرەسە, جاستارعا بەرەرى مول, تاربيەلىك ءمانى زور كينوكارتينانىڭ كوپشىلىكتىڭ كوڭىل تورىنەن ورىن الاتىنىنا سەنەمىن» دەدى اكتەر. بۇل جايىندا ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى دوسحان جولجاقسىنوۆپەن سۇحباتتاسىپ, باراق سۇلتان رولىنە ايدوس بەكتەمىردى تاڭداۋىنىڭ سەبەبىن سۇراعان بولاتىنبىز. رەجيسسەر: «باراق سۇلتاندى, باياعى پاتشا ۇكىمەتىن ەسكە الساق, سول كەزەڭنىڭ وزىندە جەتىسۋدى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ دارگەيىنە وتكىزەمىز دەپ جول بويى كەلە جاتقان كەزدە باراق سۇلتان سولاردىڭ ىشىندە ەكەن. قامىستىڭ ىشىنە ەنسە, الاكولدىڭ ماڭايىن قاراسا سۋ باسىپ كەتكەن ەكەن. «وتە المايتىن بولدىق, كەرى قايتىڭىزدار» دەپ باسقارىپ كەلە جاتقان ادام ايتسا, جاڭاعى كىرگەن جولىندا ۇلكەن ديىرمەننىڭ تاسى جاتىر دەيدى. «جاڭا كىرگەندە جوق ەدى عوي» دەسە, باراق ءوزىنىڭ كۇشىن كورسەتۋ ءۇشىن الگى جەردە جاتقان ۇلكەن ديىرمەننىڭ تاسىن كوتەرىپ جولدىڭ ۇستىنە قويعان ەكەن. سوندا بۇلاردىڭ ىشىندە بولعان باياعى پولياكتىڭ رەۆوليۋتسيونەرى يانۋشكەۆيچ بىلاي دەپ جازىپتى: «باراقتى كور دە, گەراكلدى كور». وسى ءسوزدىڭ استارىندا قانشالىقتى ىرىلىك جاتىر. مىنە, سول تۇلعاسىنا قاراپ ايدوستى تاڭدادىم. ەكىنشىدەن, جاقسى اكتەر, وسىعان دەيىن اكەمتەاترىندا جانە جاستار تەاترىندا ءجۇرىپ قانشاما ءرول سومدادى, تاجىريبەلى, ادامي تۇرعىسىنان ايتقاندا اقىل توقتاتقان ازامات, كەلبەتىندە تۇلعالىق سيپات بار. اكتەرلەردىڭ ىشىندە بەت-الپەتىن وزگەرتىپ, ايقايلاپ جىلاسا, سونى اكتەرلىككە بالايتىندار بار. ال رەجيسسەرلەردىڭ كوبى اكتەرمەن جۇمىس ىستەۋگە كەلگەندە ولارعا اكتەرلىك ساراپتاما جاساپ, تالعام تارازىسىنا سالۋى كەمشىن تارتىپ جاتادى. بۇل جاعدايدا ماعان اكتەردى ءتۇسىنۋ قيىنعا سوقپادى. ايدوس وسىنىڭ ءبارىن ءتۇسىنىپ, قيمىل-ارەكەتىنە جان ءبىتىرىپ, ويىنان قوسىپ ورىندايدى. مۇنداي اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەۋ وتە جەڭىل. سودان كەيىن اكتەردىڭ ادامي جاۋاپكەرشىلىگى, ۇقىپتىلىعى, ءسوزدىڭ قاسيەتىن بىلەتىندىگى كەرەك. ايدوس ستسەناريدەگى ءسوزدى تەك ءتۇسىرىلىم بارىسىندا جاتتاپ, ودان كەيىن ۇمىتىپ قالاتىن اكتەرلەردىڭ قاتارىنان ەمەس. ول كەرىسىنشە, ءسوزدىڭ بارىنە ءمان بەرىپ, پارقىنا جەتۋگە تىرىسادى. فيلمدە قۇنانبايدى ايداۋعا الىپ كەتكەنىن ەستىگەن باراق ەتىگىمەن سۋ كەشەدى. سول تۇسىندا ايدوس اكەسىنىڭ ساپتاما ەتىگىن كيگەن. وسىنىڭ بارلىعى اكتەردىڭ ءوزى وينايتىن رولىنە قوساتىن ۇلكەن ۇلەسى. ونەر دەگەن اعىپ جاتقان سۋ سەكىلدى, اكتەر ادام كينو مەن تەاتر ساحناسىندا ويناماي جۇرگەننىڭ وزىندە ول بۇكىل قيالىمەن كەيدە كورگەنى مەن وقىعانىن ىشتەي توقىپ, سولاردىڭ بارىنەن ءبىر اكتەرلىك قيمىل-ارەكەت پەن ويدىڭ توركىنىن ىزدەپ تۇرادى. ايتپەسە اكتەر قالىپقا ءتۇسىپ قالادى. بۇل كينودا دا, تەاتردا دا وتە قاۋىپتى دۇنيە. سوندىقتان ايدوستىڭ ءالى كەلەشەگى بار, تالاي ءرولدى سومدايدى دەپ ويلايمىن» دەپ جاۋاپ بەردى.
«تالانت بارلىق جاعىنان تالانت» دەگەن ۇعىم بار. وسى ءبىر ماتەل ايدوس ءجۇمادىلدا ۇلىنا دا ارنالىپ ايتىلعانداي. ياعني ول تەك ساحناگەر عانا ەمەس, تالانتتى رەجيسسەر دە. ونىڭ ءى.جانسۇگىروۆتىڭ «كۇيشى», س.سەيفۋلليننىڭ «اققۋدىڭ ايىرىلۋى», ت.درايزەردىڭ «اياۋلى كەرري», ش.ساريەۆتىڭ «مۇڭىم مەنىڭ», م.حاسەنوۆتىڭ «پاي-پاي, جاس جۇبايلار-اي!», ت.ب. قويىلىمى ءتۇرلى تەاترلاردا ساحنالانىپ, كورەرمەن مەن سىنشىلار تاراپىنان جوعارى باعاسىن الدى.
ايدوس ءجۇمادىلدا ۇلى – ءوزىنىڭ ادامي بولمىسىمەن دە وزىنەن كەيىنگى جاس ونەرپازدارعا ۇلگى. ونەردەگى عانا ەمەس, ومىردەگى سەرىگى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جىبەك بەكتەمىرمەن بىرگە تەاتر مەن وتباسى قۇندىلىقتارىن قاتار ۇستاپ, ۇرپاق تاربيەلەپ, ونەگەلى عۇمىر كەشىپ كەلەدى. ول – قازاق ساحناسىنىڭ ساڭلاعى, كينونىڭ كەمەل اكتەرى, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ شىن مانىندەگى ءىرى تۇلعاسى. ونىڭ ءاربىر ءرولى – كورەرمەن ساناسىندا ماڭگى قالاتىن بەينە, ال شىعارماشىلىق جولى – جاس اكتەرلەرگە ونەگە بولارلىق تاعىلىم.
اقەركە سادۋ,
تەاترتانۋشى
