وسى ورايدا اۆتورمەن تىڭ جوبانىڭ تۋ تاريحى, شىعارماشىلىق ۇدەرىسى, ونىڭ مۇراسىمەن ۇندەستىگى جانە قازىرگى قوعامدا اباي اماناتىنا ادالدىق تۋرالى وي بولىستىك.
– وسى كىتاپتى جازۋ بارىسىندا ءوزىڭىزدىڭ ىشكى الەمىڭىزدە قانداي وزگەرىستەر بولدى؟ ابايمەن ىشتەي تىلدەسۋ, ونىڭ ءار ءسوزىن قايتا جىرلاپ كورۋ سىزگە قانداي رۋحاني اسەر سىيلادى؟
– ابايمەن ىشتەي سۇحباتتاسۋ – جاي عانا ادەبي جۇمىس ەمەس, بۇل دەگەنىڭىز ادامنىڭ وزىمەن-ءوزى سىرلاسۋى, ءوز ارىن, ءوز ويىن سۇزگىدەن وتكىزۋى. ابايدىڭ ءار قارا سوزىنە تەرەڭ بويلاۋ ارقىلى مەن تەك ولەڭ جازعان جوقپىن, ءوز-وزىمە ءۇڭىلىپ, ءوز ىشكى الەمىمدى تازارتىپ, قايتا تاربيەلەدىم دەسەم دە بولاتىن شىعار. اباي – تەك ويشىل ەمەس, رۋحتىڭ بيىگى, ادامنىڭ ار-نامىسىن تارازىلايتىن تارازى. ءار قارا ءسوزىن ولەڭگە اينالدىراردا «مەن وسىنى شىنىمەن ءتۇسىندىم بە؟ بۇل ويدى كوتەرە الام با؟ وسى ءسوزدى جۇرەگىممەن ۇقتىم با؟» دەگەن سەكىلدى ويلاردىڭ مازالاعانى دا راس.
ابايمەن رۋحاني سۇحباتتاسقان بەس جىل ىشىندە كوپ ويلاندىم. ءبىر سوزبەن ايتسام, پوەزياعا كەلگەن الىبەك باسقا ەدى, ال ابايمەن سىرلاسقان الىبەك – باسقا. سوزگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ, ادامنىڭ ىشكى تازالىعى مەن رۋحاني ءتارتىبى الدىڭعى ورىنعا شىعادى ەكەن. ابايمەن بىرگە ىشتەي كوپ ۇنسىزدىككە باتتىم, كوپ نارسەدەن بەزىندىم, كوپ نارسەنى قايتادان تاڭدادىم. وسىنداي سان ءتۇرلى سەزىمدەر مەن كوڭىل كۇيدى باسىمنان وتكەرە وتىرىپ, ابايدىڭ اماناتىن ولەڭمەن جەتكىزدىم. بۇل ەڭبەك مەن ءۇشىن جاي ءبىر جوبادان بولەك, تىلسىم رۋحاني مەكتەپ بولدى.
– وسى قارا سوزدەردى ولەڭگە اينالدىرۋ بارىسىندا ءسىز ابايمەن ءبىر داۋىردە, ءبىر كەڭىستىكتە جۇرگەندەي سەزىنگەن ساتتەر بولدى ما؟
– مەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ابايدىڭ توپىراعىنا ءۇش مارتە تاعزىم ەتىپپىن. ءار ساپارىم – سانامنىڭ ءوز وزەگىنە ۇڭىلگەن, جۇرەگىمنىڭ جاڭا ءبىر قىرىن اشقان ەرەكشە جولcىيلىق بولدى. ەڭ العاش 27 جاسىمدا حاكىم ەلىنە بەت بۇرعان ەكەنمىن. ول كەزدە كوڭىلدى الدەبىر ماقتانىش سەزىمى كەرنەگەن: «ابايدىڭ ەلىنە, ابايعا بارا جاتىرمىز» دەگەن جاي قىزىعۋشىلىق, جاستىققا ءتان شابىت قانا بولاتىن. بىراق ۋاقىت وتە كەلە بۇل ساپارلارىم مۇلدە باسقا سيپات الدى. سوڭعى بارعانىم – وزگەشە كۇي, ەرەكشە تولعانىس. بۇل كەزدە مەن اباي الەمىنە ءبىرشاما تەرەڭ بويلاپ, ونىڭ قارا سوزدەرىن قارا ولەڭگە كوشىرىپ, جۇرەكپەن جازىپ جۇرگەن شاعىم ەدى. سوندىقتان دا سول جولعى ساپاردا شىڭعىستاۋدىڭ ءار قىرى, ءار بەلەسى ماعان بوتەن ەمەس, تۋعان توپىراعىمداي ىستىق كورىندى. كوزىم كورگەن كورىنىستەر جۇرەگىمدە جاڭعىرىپ, جان دۇنيەمدى تەربەتىپ, وزگە ءبىر الەمگە جەتەلەپ وتىردى. كەي ساتتەردە ءتىپتى ءوزىمدى شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايىندا, ابايدىڭ جانىندا وتىرعانداي دا كۇي كەشتىم. ول – ءۇنسىز وي ۇستىندە. مەن – سول ويدىڭ اۋدارماشىسىمىن. اق قاعازعا ونىڭ ءۇنى مەن كۇرسىنىسىن, ءيسى مەن ءيىرىمىن تۇسىرۋگە تىرىسقان, جۇرەكپەن ەستىپ, جانمەن جەتكىزگەن ءتىلماش سەكىلدىمىن. بۇل ءبىر بەيسانالىق دەڭگەيدە بولاتىن, سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋگە قيىن كۇي. ابايمەن ىشكى ديالوگىم ءار جول سايىن, ءار ءسوز سايىن ءوربىدى. بىردە ونىڭ ايتقانىنا ىشتەي قارسى ءۋاج بىلدىرگىم كەلەدى, بىراق ۋاقىت وتە كەلە سول ويدىڭ وزىمە اينالىپ سوعاتىنىن تۇسىنەمىن. بۇل دەگەن تەك وقىرمان رەتىندە ەمەس, ابايمەن شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتقان ادام رەتىندە باستان كەشكەن رۋحاني جۇزدەسۋ.
– قازاق ادەبيەتىندە پروزالىق كلاسسيكانى پوەتيكالىق تىلگە كوشىرۋ تاجىريبەسى سيرەك. بۇل ءتاسىلدى الداعى ۋاقىتتا تاعى كىمدەردىڭ شىعارماسىنا قولدانۋعا بولادى دەپ ويلايسىز؟
– شىنىندا, بۇل ءتاسىل – ادەبيەتىمىزدەگى تىڭ ءادىس بولىپ تۇر. ونى اينالامداعى ادەبي ورتا دا, جولىققان, كەزدەسكەن بەلگىلى ابايتانۋشى عالىمدار دا ايتىپ جاتىر. پروزالىق مۇرالاردى پوەزيا تىلىمەن قايتا ورنەكتەۋ – بۇرىن كەڭىنەن قولعا الىنباعان باعىت. ونىڭ ىشىندە ابايدىڭ قارا سوزدەرىن ولەڭگە اينالدىرۋ – تاجىريبە ەمەس, جاۋاپكەرشىلىگى اۋىر شىعارماشىلىق جۇك. بۇل ءادىستى ءار شىعارماعا قولدانۋعا بولا بەرمەيتىن شىعار. سەبەبى پوەزياعا اينالۋعا لايىق پروزالىق ءماتىننىڭ وزىندە ىشكى ىرعاق, فيلوسوفيالىق تەرەڭدىك پەن كوركەمدىك پلاست بولۋى كەرەك. دەگەنمەن شاكارىمنىڭ ء«ۇش انىق» ەڭبەگى, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كەيبىر پروزالىق جازبالارى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنداعى» ىشكى مونولوگتەرى – وسىنداي قايتا ورىلۋگە لايىق دۇنيەلەر. بىراق ونى ابايعا جاساعانداي ەتىپ ەمەس, ارقايسىسىنىڭ تابيعاتىنا ساي تاسىلمەن جاساۋ كەرەك شىعار.
– «قارا ءسوز قارا ولەڭگە اينالعاندا...» كىتابى مەكتەپ وقۋلىعىنا نەمەسە قوسىمشا وقۋ قۇرالى رەتىندە ۇسىنىلسا دەگەن وي بولدى ما؟
– ءيا, بۇل ەڭبەكتىڭ ەندىگى باعىتى تەك سورەلەردە توزىپ جاتۋ ەمەس, جۇرەكتەرمەن جۇزدەسۋ دەپ بىلەمىن. اسىرەسە جاس ۇرپاقپەن رۋحاني بايلانىستىڭ التىن كوپىرىنە اينالسا, ماقساتتىڭ ورىندالعانى. قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تانىس بولعان كوپتەگەن كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى حابارلاسىپ, «وسى تۋىندىلاردى جاس وقىرماندارىمىزعا تانىستىرىپ, شارالارىمىزدا پايدالانساق» دەپ ىقىلاس ءبىلدىرىپ جاتىر. سونداي-اق قازىردىڭ وزىندە بىرنەشە مەكتەپ پەن پەداگوگيكالىق قاۋىمداستىقتار تاراپىنان دا ۇسىنىستار بار. كەيبىر ۇستازدار ابايدىڭ قارا سوزدەرى مەن ونىڭ ولەڭگە اينالعان بالاماسىن قاتار وقىتىپ, جاڭا وقۋ جىلىندا ءتۇرلى ادەبي ءىس-شارالار, بايقاۋلار وتكىزگىسى كەلەتىنىن ايتىپ, نيەت تانىتتى. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. كىتاپتا ابايدىڭ قارا سوزدەرىنىڭ تۇپنۇسقاسى مەن سول ويدى ولەڭمەن ورنەكتەگەن بالاماسى قاتار بەرىلگەن. مۇنداي قۇرىلىمنىڭ ءبىر پايداسى وقۋشىنىڭ سالىستىرا وقۋ ماشىعىن دامىتىپ, ويلاۋ كوكجيەگىن كەڭەيتەدى. ءار وقۋشىنىڭ قابىلداۋ ەرەكشەلىگى ءارتۇرلى ەكەنىن ەسكەرسەك, ابايدىڭ ءسوزىن ءار بالاعا جۇرەگىنە جاقىن جولمەن جەتكىزۋ – ۇلكەن تاربيە, شىنايى ادىستەمە. الداعى ۋاقىتتا بۇل ەڭبەكتى وقۋ باعدارلاماسىنا قوسىمشا قۇرال رەتىندە ۇسىنۋ جاعىن دا ويلاستىرىپ جاتىرمىز. الايدا مەن ءۇشىن ەڭ باستىسى بۇل ەڭبەكتىڭ تەك ءبىلىم بەرۋ قۇرالى بولىپ قالماي, اباي رۋحانياتىنا اشىلعان تەرەزە, جۇرەككە جول سالاتىن مۇرا رەتىندە قابىلدانۋى. سەبەبى اباي – تەك وقۋ ماتەريالى ەمەس, ومىرلىك باعدار, ۇلتتىق رۋحتىڭ تەمىرقازىعى.
– ءوزىڭىز ءۇشىن ابايدىڭ ەڭ قىسقا, بىراق ەڭ اششى ايتقان ءسوزى قانداي؟ سول ءسوزدىڭ ومىرلىك ۇستانىمىڭىزعا قانداي اسەرى بولدى؟
– «بەس نارسەدەن قاشىق بول, بەس نارسەگە اسىق بول...» – وسى ءبىر قاراپايىم كورىنەتىن, بىراق ومىرلىك قاعيداعا اينالعان ءسوز – ابايدىڭ ەڭ اششى ءارى ءدال ايتقان وسيەتى. سەبەبى بۇل جەردە اباي بىزگە ناقتى باعدار بەرەدى: نە ىستەمەۋ كەرەك جانە نە ىستەۋ كەرەك. بۇل ءسوزدى تەك بالالارعا ەمەس, بيلىك باسىنداعى ازاماتتارعا دا, قالام ۇستاعان زيالىلارعا دا, قاراپايىم جۇرتقا دا ۇستانىم رەتىندە ۇسىنۋعا بولادى. ءوز باسىم وسى ءسوزدى جازۋ ۇستىندە دە, ومىردە دە ءجيى ەسكە الامىن. اباي ايتقانداي, «ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق» – ادامدى قۇرتاتىن ەكى ىندەت. ال «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىم» – ادامدى وسىرەتىن بەس قاسيەت.
– ابايدىڭ 200 جىلدىعىندا قازاق قانداي بولادى؟ ابايدىڭ ءسوزى, يدەياسى وزگەرە مە؟ بولاشاق ۇرپاق ابايدى قانشالىقتى باعالاي الادى؟
– ابايدىڭ 200 جىلدىعى – سونداي ءبىر الىس بولاشاق ەمەس, رۋحاني تۇرعىدان وتە جاقىن بەلەس. بۇل تەك مەرەيتوي عانا ەمەس, ۇلتتىق زەردەنىڭ دەڭگەيىن كورسەتەتىن تاريحي كەزەڭ بولماق. مەنىڭ ويىمشا, سول كەزدە قازاق حالقىنىڭ بولمىسى مەن رۋحاني مادەنيەتى مۇلدە جاڭا ساپاعا وتەدى. سەبەبى بۇگىنگى ءجۇرىپ جاتقان رۋحاني سەرپىلىس اباي ءىلىمىنىڭ قايتا ورالۋىنىڭ العاشقى نىشاندارى. بولاشاقتا قازاق بالاسى ابايدى جاتتاپ قانا قويماي, تۇسىنۋگە ۇمتىلادى. ابايدى تەك مەكتەپ وقۋلىعىنان ەمەس, جۇرەگىمەن وقيتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى دەپ سەنەمىن. سەبەبى ابايدىڭ يدەياسى – ۋاقىتقا باعىنبايتىن, زامانمەن بىرگە تۇلەيتىن ءىلىم. ونىڭ ءسوزى وزگەرمەيدى, تەك تىڭداي بىلەتىن قۇلاق پەن سەزە بىلەتىن جۇرەك قاجەت. ابايدىڭ «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا بار قالان» دەگەن ءبىر-اق جولى, الداعى عاسىردىڭ دا ادامىنا باعىتتالعان ۇندەۋ بولماق. ءار زاماننىڭ ءوز سىناعى بار. ەگەر بولاشاق ۇرپاق تۇلعالىق ىزدەنىستى, رۋحاني بيىكتىكتى, پاراساتتى وي مەن ادال ەڭبەكتى ومىرلىك قاعيدا ەتىپ ۇستانسا دەمەك, ابايدى تۇسىنگەنى. ابايدى باعالاۋ دەگەنىمىز تەك ونىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويۋ ەمەس, ءوز ومىرىڭمەن ونىڭ يدەياسىن دالەلدەۋ. اباي ارمانداعان «تولىق ادام» بەينەسى – بولاشاق قازاقتىڭ رۋحاني كەلبەتى بولا الادى. مەنىڭ ءۇمىتىم زور. سەبەبى اباي ءسوزى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا باياۋ ءسىڭىپ جاتسا دا, تەرەڭ بويلاپ بارادى. ال تامىرى تەرەڭگە كەتكەن داراق ەشقاشان قۋرامايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
