جاڭارعان كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى

2022 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا وتكەن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ 77%-ى كونس­تيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگە­رىس­تەردى قولداپ داۋىس بەردى. ناتيجەسىندە, كونستيتۋتسيانىڭ 33 بابىنا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, 20-دان اسا جاڭا تۇزەتۋ بەكىتىلدى. ول ەل دامۋىنىڭ جاڭا بەلەسىنە جول اشتى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى نىعاي­تىپ, پارلامەنت پەن ازاماتتىق قوعام ءرولىن كۇشەيتتى. بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىس نىعايدى. پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتتى, ساياسي پارتيالار مەن ازاماتتىق قوعام ينس­تي­تۋتتارىنىڭ ءرولىن ارتتىردى. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى قالىپتاسىپ, «جاڭا قازاقستان» قۇرۋدىڭ نەگىزى قا­لاندى.

اتالعان قاعيدات اياسىندا ەلىمىز جاڭا ساياسي داۋىرگە قادام باستى. رەفورمالار ەلدىڭ ساياسي قۇرىلىمىن تۇبەگەي­لى وزگەرتتى. ول بويىنشا پرە­زيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى شەكتەلىپ, ول ەندى جەتى جىلدىق ءبىر مەر­زىمگە عانا سايلاناتىن بولدى. وتباسىلىق-تۋىستىق بيلىككە توسقاۋىل قويىلدى. پارلا­مەنتتىڭ ءرولى كۇشەيدى. ءماجى­لىس پەن ءماسليحاتتار دەپۋتات­تارىنىڭ ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا سايلانۋى حالىقتىڭ وكىلدىك دەڭگەيىن كوتەردى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلىپ ازاماتتار ءوز قۇقىق­تارىن قور­عاۋ ءۇشىن تىكەلەي وسى ورگانعا جۇگىنۋگە مۇمكىندىك الدى.

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولى ارتىپ, ازاماتتار مەن ينس­تيتۋتتاردىڭ قۇقىقتىق قورعا­نىسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ەلەكتروندىق ۇكىمەت پەن تسيفر­لىق تەحنولوگيالار ارقىلى سوت پروتسەستەرىنە قاتىسۋدىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگى ارتتى. كونستيتۋتسيالىق سوت دەرەكتەرى بويىنشا اتالعان سوتقا 2022 جىلدان باستاپ 200 مىڭنان اسا ازامات قۇقىقتىق كەڭەس الۋ ءۇشىن جۇگىنگەن.

بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: ء«بىز­دىڭ باستى ماقساتىمىز – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەگەن ءسوزى رەفورما ءمانىن اشا تۇسەدى. كونستيتۋتسيالىق تۇراقتىلىق ارقاسىندا ەل ەكونوميكاسى 1995 جىلدان بەرى بىرنەشە ەسە ءوستى. حالىقارالىق ينۆەستيتسيالار تارتىلدى, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن وڭىرلىك دامۋ سالالارىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى.

ەكونوميكالىق سالادا كۆا­زي­مەملەكەتتىك سەكتورداعى مونو­پوليالاردىڭ شەكتەلۋى وڭ وزگەرىستەرگە جول اشىپ, شا­عىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى­نا ىقپال ەتتى. اۋىل شارۋا­شىلىعىنا قولداۋ كۇشەيىپ, كووپەراتيۆتەر مەن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا ارنالعان سۋبسيديالار كولەمى ارتتى.

الەۋمەتتىك سالادا ازاماتتار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەحا­نيزم­دەرى كۇشەيتىلدى, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسى ارتتى. ايەلدەر مەن جاستاردى ساياسي ۇدەرىسكە مولىنان تارتۋ ماقساتىندا دەپۋ­تاتتىق مانداتتاردىڭ 30%-ى وسى توپ­تارعا ءبولىندى.

جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ەنگىزىل­دى. جولدار جوندەلىپ, سۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلىپ اۋىل ينفراقۇرىلىمى جاڭارتىلدى. اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە ينۆەس­تيتسيالار تارتىلۋى ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ساپالاندى.

اتا زاڭعا جەر مەن تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى دەگەن نورما ەنگىزىلدى. بۇل قادامدار ەل­دىڭ ساياسي مادەنيەتىن, دەمو­كرا­تيا­لىق ۇستانىمىن نىعايتتى. مەم­­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەفەرەندۋم قو­رى­­تىن­دىسى بويىنشا ەل حال­قى­نا جا­ساعان ۇندەۋىندە: «اتا زاڭعا وز­گە­رىستەر ەنگىزۋ رەفورمالارى­مىزدىڭ سوڭعى ساتىسىن ەمەس, ەندى باستالعا­نىن بىلدىرەدى. ءبىز ەلىمىزدى جان-جاقتى جاڭعىرتۋدى جالعاستىرامىز. جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا نەگىزىندە بيلىكتىڭ بارلىق ينستيتۋتى قىزمەتىنىڭ مەيلىنشە ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرامىز. ولار­دىڭ اراسىنداعى ۇيلەسىم مەن تەپە-تەڭدىك مەحانيزمىن نىعايتامىز. دايەكتى ساياسي جاڭعىرۋ ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋعا, ۇلتتىق كاسىپكەرلىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى.

2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ ساياسي, ەكونو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەردى, اۋىل مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزدى. اۋىلدار وركەندەپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتتى. بۇگىندە جەر رەسۋرستارىنا ادىلەتتى قول جەتكىزۋ, كووپەراتسيانى زاڭمەن قورعاۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قولداۋ, اۋىل ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋ ناقتى ناتيجە بەرىپ جاتىر. ەندىگى الدا تۇرعان مىندەت – وسى جەتىستىكتەردى ودان ءارى نىعايتىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىن جالعاستىرۋ.

ءبىز, «اۋىل» پارتياسى, بۇل وزگەرىستەردى ناعىز حالىقتىق جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى دەپ بىلەمىز. سەبەبى كونستيتۋتسيالىق رەفورما تەك ساياسي جۇيەنى وزگەرتپەيدى, ول ەلدىڭ ومىرىنە جان بىتىرەدى, اۋىل مەن ايماقتاردىڭ تىنىسىن اشادى. اتا زاڭدا كورسەتىلگەن الەۋمەتتىك مەملەكەت قاعيداتى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا, اگرارلىق سالاداعى ادىلدىك پەن قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەيدى. وسى ورايدا كەيىنگى جىلدارى قابىلدانعان زاڭنامالار مەن ۇلتتىق جوبالار اۋىل ينفرا­قۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ, جول, مەكتەپ, مەديتسينا, تسيفر­لىق قىز­مەتتەردى دامىتۋعا باعىتتالدى.

بۇگىنگى كونستيتۋتسيا اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ مەنشىگىن, قۇقىقتارىن, جەر پايدالانۋ مەن كاسىپكەرلىك ەركىندىگىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرەدى. ءبىز وسى باعىتتا ناقتى ۇسىنىستار مەن باستامالار كوتەرىپ, اگرارلىق زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ, كووپەراتسيانى دامىتۋ, وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قولداۋ جولىندا بەلسەندى جۇمىس اتقارىپ كەلەمىز.

بۇل وزگەرىستەر – اۋىل ومىرىنە تىڭ سەرپىن بەرەتىن باستامالار. سەبەبى اۋىل – الەۋمەتتىك ادىلەتتىڭ ينديكاتورى. ەگەر اۋىل دامىسا, ادىلەت ورنايدى. اۋىل ءالسىز بولسا, مەملەكەت تە السىرەيدى. جاڭا كونستيتۋتسيا اۋىل تۇرعىندارى­نىڭ جەرگە دەگەن قۇقىعىن ناق­تىلاپ, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ادىلەتتى ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتىپ, كووپەراتسيا, اگروونەركاسىپ, مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى شە­شىمدەرگە قاتىسۋىنا مۇمكىن­دىك بەردى.

اۋىلداعى ءبىلىم, مەديتسينا, ينتەرنەتپەن قامتۋ, جول, اۋىزسۋ ماسەلەسى – كونستيتۋتسيالىق مىندەت. بۇگىنگى تاڭدا «اۋىل» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى تۇيتكىلدەردى شەشۋ باعىتىندا پارلامەنتتىك باستامالار مەن ناقتى زاڭ جوبالارىن ۇسىنۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى, اگرارلىق كووپەراتسيا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, اگرارلىق عىلىم ماسەلەلەرىن تۇراقتى كوتەرىپ كەلەدى.

كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ۇلتتىق بىرەگەيلىك, انا ءتىلى مەن مادەني مۇرانى ساقتاۋ اۋىلسىز مۇمكىن ەمەس. اۋىل – ۇلتتىق رۋح­تىڭ, سالت-ءداستۇردىڭ, اتا كاسىپ­تىڭ, ءتىل مەن ءدىلدىڭ التىن بەسىگى. اتا زاڭى­مىزدىڭ 1-بابىندا اتاپ كور­سەتىل­گەندەي, ەلىمىزدىڭ باستى باي­لىعى – ادام جانە ونىڭ قۇقىق­تارى. وسى قۇقىقتار اۋىل تۇر­عى­نىنا دا تولىقتاي قولجە­تىم­دى بولۋى قاجەت. ءبىز اۋىل مادە­نيەتىن, ۇلتتىق يدەولوگيا مەن رۋحاني تار­بيەنى دامىتۋدى باستى باسىم­دىقتارىمىزدىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. سول سەبەپتى ءبىز اۋىل مەكتەپتەرى مەن مادەني ورتالىقتارىن, وتبا­سىلىق شارۋاشىلىقتار مەن كووپەراتسيانى ساقتاۋدى ۇلتتىق يدەولوگيا رەتىندە ۇسىنامىز.

جالپى, حالىقتىڭ تۇرمى­سىن تۇزەمەي, مەملەكەتتىك تۇراق­تىلىقتى ساقتاي المايمىز. سوندىقتان دا ءبىز الداعى ۋاقىتتا اتا زاڭدا بەكىتىلگەن الەۋمەتتىك ادىلەت, ەكونوميكالىق تەڭدىك, ازاماتتىق بەلسەندىلىك قاعي­داتىن اۋىل تۇرمىسىندا تولىق جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزە بەرەمىز. كونستيتۋتسياعا سۇيەنە وتى­رىپ ادىلەتتى قوعام, باسەكەگە قابى­لەتتى ەكونوميكا جانە ءبىرتۇ­تاس ۇلت قالىپتاس­تىرۋ جولىندا حالقىمىزعا ادال قىزمەت ەتۋدى جالعاستىرامىز.

بۇگىنگى كونستيتۋتسيا – قازاق دالاسىندا ەجەلدەن قالىپ­تاس­قان قۇقىقتىق سانا مەن مەم­لەكەتتىك باسقارۋ ءداستۇرىنىڭ, تايپا ىشىندە ءتارتىپ ورناتىپ, الەۋمەتتىك قاتىناستاردى رەتتەگەن عۇن جانە ساق داۋىرىندەگى جازىلماعان دالا زاڭدارىنىڭ; تۇرىك قاعاناتىنىڭ «تورە» زاڭ­دا­رىنىڭ; ورتالىق ازياداعى قۇ­قىقتىق جۇيەنىڭ ۇلگىسىنە اي­نال­عان شىڭعىس حاننىڭ « ۇلى ياسا» زاڭىنىڭ; قازاق حاندىعى كەزىندەگى ەل باسقارۋ, جەر داۋى, جەسىر داۋى, قۇن تولەۋ, رۋارالىق قاتىناس, اسكەري مىندەتتەر ناقتى بەلگىلەنگەن قۇقىقتىق نورمالار – قاسىم حاننىڭ «قاسقا جولى», ەسىم حاننىڭ «ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىنىڭ» زاڭدى جالعاسى. بۇل – تەك قۇقىق­تىق قۇجات قانا ەمەس, تاريحي تاجىريبە مەن مەملەكەتتىلىك رۋحىنىڭ ساباقتاستىعى. ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنداعى اسا ماڭىزدى تاريحي بەلەس.

بۇل 30 جىل – تەك مەرەيتوي ەمەس, 30 جىل – ءبىزدىڭ مەملەكەت رەتىندەگى ءوسۋىمىزدىڭ, قيىن­دىق­­­­تاردى جەڭۋىمىزدىڭ, الداعى ماق­­ساتتارعا جەتۋىمىزدىڭ كۋا­گەرى. وسىناۋ مەرەيلى بەلەس­تە ءبىز اتا زاڭ­نىڭ ءار ءسوزى ەل مۇد­دەسىنە جۇ­مىس ىستەۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى ايا­ماي­­مىز. الداعى ۋاقىتتا دا ون­داعى ءار نورمانىڭ تولىق جۇزەگە اسۋى ءۇشىن وسى قۇندىلىقتى قور­عاپ, دامىتۋ جولىندا ەڭبەك ەتەمىز.

اتا زاڭدى ارداقتاۋ – بولا­شاق­قا دەگەن بەرىك سەنىمنىڭ باس­تاۋى. كونستيتۋتسيانى ءبىلۋ, ونى قور­عاۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ بورىشى.

سەرىك ەگىزباەۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى, «اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى