قادىر – باياناۋىلداعى اۋليەلى قىزىلتاۋ ەلىنىڭ تۋماسى جانە جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ اتالاس تۋىسى. جۇسىپبەكتىڭ ۇلى اتاسى داندەباي مەن قادىردىڭ ءۇشىنشى اتاسى نوعاي – بىرگە تۋعان اعالى-ءىنىلى ادامدار. ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جازبالارىندا قۋانباي تاناشباي ۇلى دەگەن كىسىنىڭ اتىن بىرنەشە جەردە اتاپ وتەدى. وسى قۋانبايدان – مولداباي, داندەباي, ورداباي, نوعاي اتتى ءتورت ۇل تۋعان. جۇسىپبەك وسى داندەبايعا نەمەرە بولسا, قادىر نوعايعا شوبەرە. ەندى قادىردىڭ وزىنە كەلسەك, وكىنىشكە قاراي, ونداي قالامگەردى بۇگىندە ارنايى ىزدەنگەن كىسى بولماسا, كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تالاي جاقسىلار اقتالىپ, قاتارعا قوسىلىپ جاتقاندا, قادىر باسپاق ۇلى ەسىمى ءالى دە كوزدەن تاسادا قالىپ كەلەدى. ۋاقىتىندا پروزا, پوەزيا, ساتيرا, بالالار ادەبيەتى, كوركەم اۋدارما سەكىلدى جانرلاردا بىردەي قالام تارتقان قادىردىڭ جان-جاقتى دارىن يەسى بولعانىن ءوزىنىڭ زامانداستارى, بەلگىلى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ پەن جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ ەسكە الىپ جازادى.
باياننىڭ قىزىلتاۋىندا 1900 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ول اكە داۋلەتىنىڭ ارقاسىندا باياناۋىل مەن كەرەكۋدىڭ, قارقارالىنىڭ شكولالارىندا وقىپ, ءبىراز ءبىلىم الادى. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قادىردىڭ بۇرىنعى جازىلعان ءومىربايانىندا «قىزمەتىن 1928–1932 جىلدارى باستادى» دەپ جازىلادى. بىراق ول قىزمەت جولىن ودان ءسال ەرتەرەك باستاعان. اتاپ ايتساق, 1920 جىلداردىڭ باسىندا قانىش ساتباەۆتىڭ باياناۋىل جەرىندە سۋديا بولعانىنان حاباردارمىز. سول ۋاقىتتا قادىر سۋديا حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى بولعان ەكەن. وسىلاي قانىشتىڭ قاسىندا از ۋاقىت ەڭبەك ەتىپ, تاجىريبە العان قادىر سەمەيگە بارادى. وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارى قازاق زيالىلارىنىڭ ىشىندە سەمەي توپىراعىن باسپاعانى كەمدە-كەم. سەمەي ول كەزدە جارىققا ۇمتىلعان كوبەلەك سەكىلدى, عىلىم مەن ءبىلىم ىزدەگەن قازاق بالاسىنىڭ باس قوساتىن رۋحاني ورتالىعى بولعانى اركىمگە ايان. بۇل جەردى قادىر دا اينالىپ كەتە الماعان. سەمەيدەگى مۇراعاتتا قادىردىڭ گۋبرەۆكومدا اۋدارماشى بولىپ ىستەگەنى تۋرالى قۇجات ساقتالعان. كۇنى 1925 جىلدىڭ 4 قازانى دەپ كورسەتىلىپتى. جيىرماسىنشى جىلدارى بۇل جەردە ءنازيپا قۇلجانوۆا, كارىم توقتىباەۆتارمەن بىرگە جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى دا اۋدارماشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن. كەيىن جۇسىپبەك گۋبەرنيانىڭ «كيروتدەلىنە» مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ورىنباسارى بولىپ اۋىسادى. سول كەزدە اتالاس تۋىسى قادىردى ءوزىنىڭ ورنىنا قويىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. قادىر سەمەيدە تەك اۋدارماشى بولىپ قانا قويماي, تىرناقالدى تۋىندىلارىن جازىپ, سول جەردەگى باسىلىمدارعا بەرگەن. جانە بولاشاق اۋدارماشى-ادەبيەتشى وسى جەردە العاش ورىس تىلىندەگى قۇجاتتاردى ءتارجىمالاپ, اۋدارما ىسىنەن ءبىراز تاجىريبە جيناقتاعان سەكىلدى.
دەگەنمەن ءبىلىم السام, وقىسام دەپ ارمان قۋعان قادىر سەمەيدە كوپ ايالداماي, 1926 جىلى تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە بارىپ تۇسەدى. بىراق ونى اياقتاۋعا مۇمكىندىگى بولماعان. 1928 جىلى ونىڭ سوڭىنان «باي بالاسى» دەگەن قاعاز كەلىپ, وقۋدان شىعارىلادى. ءسويتىپ, تاشكەنتتەن قايتىپ كەلگەسىن, ونىڭ تۇتقىندالعانعا دەيىنگى 9 جىلداي عۇمىرى تەك ادەبيەت پەن ءباسپاسوز توڭىرەگىندە وتكەن. سول جىلدارى قادىردىڭ ساتيرالىق اڭگىمەلەرى, ولەڭدەرى «ەڭبەكشى قازاق», «لەنينشىل جاس», سەمەيدە شىعاتىن «قازاق ءتىلى» گازەتتەرىندە, «جارشى», «جاڭا ادەبيەت», «بالعا» جۋرنالدارىندا ۇزبەي جاريالانىپ تۇرادى. 1927 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى ساتيرالىق شىعارمالارعا ارنايى كونكۋرس جاريالاپ, وعان 103 فەلەتون ءتۇسىپ, سونىڭ 12-ءسى بايگەگە ىلىككەن ەكەن. وسى ءدۇبىرلى جارىستا باس بايگە – «مۇسىلمان ۇلىنىڭ قامشىسى», ء«ۇش تاراۋ», «مەرۋەرتتىڭ سىرى» اتتى تۋىندىلارى ءۇشىن قادىر تايشىقوۆقا بەرىلەدى. ەكىنشى بايگەنى امانعالي سەگىزباەۆ السا, ءۇشىنشى بايگە بەيىمبەت مايلينگە ءتيىپتى.
قادىردىڭ وندىرتە اينالىسقان ءبىر سالاسى – كوركەم اۋدارما. سول ۋاقىتتا ول ن.گوگولدىڭ ء«ولى جاندار», «شينەل» سەكىلدى شىعارمالارىن, د.فۋرمانوۆتىڭ «چاپاەۆ» رومانىن, ا.چەحوۆتىڭ, م.زوششەنكونىڭ اڭگىمەلەرىن, م.كولتسوۆتىڭ «يۆان ۆاديموۆيچ ءوز دارەجەسىندەگى كىسى» اتتى تۋىندىسىن اۋدارادى.
قادىردىڭ اۋدارما سالاسىنداعى اتالماي جۇرگەن تاعى ءبىر ەڭبەگى – م.شولوحوۆتىڭ «كوتەرىلگەن تىڭ» رومانى. وسى ەپوپەيانىڭ ءبىرىنشى تومىن ول بەلگىلى اۋدارماشى حاسەن وزدەنباەۆپەن بىرىگىپ اۋدارعان. بۇگىندە الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ سيرەك كىتاپتار قورىندا قادىردىڭ سول ۋاقىتتا شىققان كىتاپتارىنىڭ ءبىر-ءبىر داناسى ساقتاۋلى. مەن سول جەردەن «كوتەرىلگەن تىڭنىڭ» قازاقشا اۋدارماسىن تاۋىپ الىپ, بەتىن اشسام, «اۋدارعاندار: ح.وزدەنباەۆ... دەپ» جانە ەكىنشى ءبىر ادامنىڭ اتى-ءجونى قارا بوياۋمەن سىزىلىپ تاستالىپتى. قالتا ورامالىمدى سۋلاپ الىپ, اقىرىنداپ بوياۋدى ءوشىرىپ كورىپ ەدىم, استىنان «ق.تايشىقوۆ» دەگەن جازۋ شىعا كەلدى. سول كەزدەگى قاتىگەز ساياسات ەش جازىعى جوق ازاماتتىڭ اتى-ءجونىن ءوزى اۋدارعان كىتاپتاردىڭ بەتىنەن دە ءوشىرىپ تاستاعان ەكەن.
بۇدان بولەك, 1935–1937 جىلدارى قازاقستان كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان قادىردىڭ «كۇلمەسكە نە؟» دەگەن سىقاق اڭگىمەلەر مەن فەلەتوندار جيناعى جانە «وكتيابر ۇشقىنى», «اڭشى قالجان» اتتى پوزالىق كىتاپتارى باسىلىپ شىعادى.
وسىلاي ادەبيەت پەن ءباسپاسوز سالاسىندا از عانا ۋاقىت قانا ەڭبەك ەتكەن قادىر «ۇلتىم» دەگەن تالاي جاقسىنىڭ جولىن كەسكەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ قاندى قاسابىنان امان قۇتىلا المايدى. 1937 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جانالعىشتاردىڭ قۇرىعىنا ءىلىنىپتى.
بىزدىڭشە, سوڭىندا مول مۇرا قالدىرعان قادىر تايشىقوۆ جان-جاقتى زەرتتەلۋى كەرەك.
سايلاۋ بايبوسىن,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى
