حالىقتى قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟
جاڭا زاڭنىڭ باستى جاڭالىعى – بانكتەرگە ليتسەنزيانىڭ ەكى ءتۇرىن ەنگىزۋ. ءىرى ويىنشىلار بۇرىنعىداي امبەباپ ليتسەنزيامەن جۇمىسىن جالعاستىرادى. ال نارىققا جاڭادان كىرگىسى كەلەتىندەرگە, سونىڭ ىشىندە بانككە اينالۋدى كوزدەيتىن ميكروقارجى ۇيىمدارىنا بازالىق ليتسەنزيا بەرىلەدى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا بۇل تۋرالى بىلاي دەدى:
«مۇنداي ليتسەنزيا كاپيتالعا قويىلاتىن تالاپتاردى تومەندەتەدى ءارى اكتيۆتەر كولەمىنە شەكتەۋ قويادى. ياعني بازالىق ليتسەنزيا العان بانكتىڭ اكتيۆتەرى 500 ملرد تەڭگەدەن اسپاۋعا ءتيىس. مينيمالدى كاپيتال كولەمى – 10 ملرد تەڭگە. ال امبەباپ ليتسەنزيا العان بانكتەرگە بۇل شەك 20 ملرد تەڭگە بولادى. سونىمەن قاتار بازالىق بانكتەرگە قاتاڭ قاداعالاۋ تالاپتارى جۇمسارتىلادى».
قازىردىڭ وزىندە بىرنەشە ميكروقارجىلىق ۇيىم بانك مودەلىنە كوشۋدى جوسپارلاپ وتىر. مىسالى, KMF جانە BNK Finance كومپانيالارى بانككە اينالىپ ۇلگەردى. ال جاڭا زاڭ كليەنتتەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ تۇتىنۋشىعا ءماجبۇرلى قىزمەت ۇسىنۋ, شارتتاردى جاسىرۋ سەكىلدى ادىستەرىنە تىيىم سالىنباق.
«قازىر قارجىلىق قىزمەتتى بەلسەندى ۇسىنىپ جۇرگەن بانكتىك ەمەس ۇيىمدارعا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلەدى. ولار اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ مەن كليەنتتەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا مىندەتتى بولادى. بۇل حالىقتىڭ تاۋەكەلىن ازايتىپ, جالپى قارجى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى ارتتىرادى», دەيدى ءمادينا ابىلقاسىموۆا.
جاڭا زاڭنىڭ ماڭىزدى بولىگى – مىنەز-ق ۇلىقتى قاداعالاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ. بۇل بانكتەردى كليەنت الدىندا اشىق بولۋعا مىندەتتەيدى.
«جاڭا زاڭ اياسىندا مىنەز-ق ۇلىقتىق قاداعالاۋ كەشەندى جۇيەگە اينالادى. ول پرۋدەنتسيالىق قاداعالاۋمەن تەڭەستىرىلەدى. ماقسات – تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعاۋ. قارجى ۇيىمدارى ءوز ونىمدەرى تۋرالى اقپاراتتى تولىق ءارى ساپالى اشۋعا مىندەتتى. قازىردىڭ وزىندە مۇنداي تالاپتار بار, بىراق ءبىز ونى ودان ءارى كۇشەيتەمىز», دەدى م.ابىلقاسىموۆا.
ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆيتالي تۋتۋشكيننىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاۋەلسىز ەل تاريحىنداعى بانكتەر تۋرالى ءتورتىنشى زاڭ بولماق. قازىر قۇجات سەناتتىڭ قاراۋىندا جاتىر.
«العاشقى زاڭدار 1990 جانە 1995 جىلدارى قابىلداندى, ولار بانك بيزنەسىنىڭ نەگىزىن قالادى. قازىرگى قولدانىستاعى زاڭ دا 1995 جىلى شىققان. بىراق ول ۋاقىت وتە كەلە تالاي وزگەرىسكە ءتۇستى. ەندى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭى بانك سەكتورىنىڭ ءرولىن قايتا ويلاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. جاڭا زاڭ وسى زامانعى ۇردىستەرگە ساي بولۋى كەرەك, ول ەكونوميكانى ىنتالاندىرىپ, فينتەح پەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا جول اشۋعا ءتيىس», دەيدى ۆ.تۋتۋشكين.
كىمگە پايدالى, كىمگە زيان؟
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تۇزەتۋلەردىڭ ءبىر بولىگى شىن مانىندە قاجەت, بىراق كەيبىر نورمالار جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىنا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ەلەنا باحمۋتوۆا پىكىر ءبىلدىردى. قارجىگەردىڭ ايتۋىنشا, قازىر زاڭ جوباسىندا قارىز الۋشىلاردى قورعاۋعا تىم بىرجاقتى كوڭىل بولىنگەن. بۇل يدەيانىڭ ءوزى دۇرىس بولعانىمەن, ورىندالۋ تاسىلدەرى كۇماندى.
«قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ – وتە ماڭىزدى باعىت. بۇعان ەشكىم قارسى ەمەس. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە دە بار. ويتكەنى قارجىلىق ونىمدەر كۇردەلى, ال بانك پەن باسقا ۇيىمدار كليەنتتىڭ ءونىمدى دۇرىس تۇسىنگەنىنە, قابىلداعان مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي الاتىنىنا كوز جەتكىزۋگە ءتيىس. حالىقارالىق تاجىريبەدەگى مىنەز-ق ۇلىقتى قاداعالاۋدىڭ ءمانى – وسى», دەيدى ول.
الايدا ول سوڭعى ەنگىزىلگەن نورمالاردىڭ شەكتەن تىس ەكەنىن ايتادى. بىلتىر زاڭعا كەپىلسىز نەسيە الۋ ءۇشىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كەلىسىمى مىندەتتى دەگەن نورما ەنگىزىلگەن. ال ەگەر قانداي دا ءبىر سەبەپپەن كەلىسىم دۇرىس راسىمدەلمەسە, شارت جارامسىز دەپ تانىلادى.
«بۇل جەردە ماسەلە بىلاي: ەگەر مامىلە جارامسىز دەپ تانىلسا, تاراپتار باستاپقى جاعدايعا ورالۋعا ءتيىس. ياعني قارىز الۋشى بانكتەن العان اقشانى قايتارىپ, نەسيە شارتىن جويۋعا مىندەتتى. راسىمدەۋ بارىسىندا كەتكەن قاتەلىك ءۇشىن رەتتەۋشى تاراپىنان بانككە سانكتسيا قولدانۋعا بولادى. بىراق قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس, بانك پروتسەدۋرانى بۇزا وتىرىپ بەرىلگەن نەسيەنى قايتارۋدى تالاپ ەتە المايدى. دەمەك, نەسيە كەشىرىلۋى ءتيىس. الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە مۇنداي تەتىك جوق. بۇل وتە قاۋىپتى تاجىريبە», دەيدى قارجىگەر.
ەلەنا باحمۋتوۆانىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي تۇزەتۋلەردىڭ ءبارىن بىرىكتىرەتىن ورتاق ماسەلە بار. بىرىنشىدەن, ولار بانكتەر ءۇشىن تاۋەكەلدى ارتتىرادى. ەكىنشىدەن, قارىز الۋشىلاردىڭ ءوز مىندەتتەمەسىنەن جالتارۋىنا جاعداي جاسايدى. ال بانكتەر نەسيە بەرگەندە تارتىلعان قاراجاتتى پايدالانادى, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ دەپوزيت اقشاسىن. بۇل قاراجاتتى بانك كەيىن سىياقىسىمەن قوسا قايتارۋى كەرەك. ەگەر قارىزدى قايتارۋ راسىمدىك قاتەلىككە بايلانىستى مۇمكىن بولماي قالسا, بۇل – بۇكىل جۇيەگە سوققى. ال اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ نەگىزسىز ءوسۋى ادال تۇتىنۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى ءۇشىن قارجىلىق قىزمەتتەردى الۋدى قيىنداتادى.
ء«وز تاۋەكەلدەرىن باعالاي المايتىن تۇتىنۋشىلارعا قارجى ونىمدەرىنە قولجەتىمدىلىكتى شەكتەۋ ادىستەرى بۇكىل نارىققا بىردەي قولدانىلماۋى كەرەك. ايتپەسە ادال تۇتىنۋشىلار زارداپ شەگەدى», دەدى.
زاڭ جوباسىنداعى ماڭىزدى وزگەرىس امبەباپ جانە بازالىق ليتسەنزيا ەنگىزۋ ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. بۇل وزگەرىستىڭ دە ەكىۇشتى تۇستارى بار ەكەنىنە قارجىگەر نازار اۋدارتىپ وتىر.
«قازىر بىزدەگى بارلىق بانكتەر امبەباپ: دەپوزيت قابىلدايدى, نەسيە بەرەدى, ۆاليۋتامەن جۇمىس ىستەيدى, اۋدارىم جاسايدى. ال بازالىق ليتسەنزيا تەك بەلگىلى ءبىر قىزمەتتەردى عانا ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اسىرەسە رەزيدەنت ەمەستەرمەن جانە كۇردەلى قارجى قۇرالدارىمەن جۇمىسقا شەكتەۋ قويىلادى. مۇنداي بانكتەردىڭ قىزمەتىنە سۇرانىس بولا ما, ۋاقىت كورسەتەدى», دەيدى ە.باحمۋتوۆا.
سونىمەن قاتار ول بازالىق ليتسەنزيا العان بانكتەردەگى كليەنت دەپوزيتتەرىنە قاتىستى بەلگىسىزدىك بار ەكەنىن ايتتى.
«كليەنتتەردىڭ بازالىق بانكتەردەگى دەپوزيتتەرىنە قويىلاتىن شەكتەۋلەر قانشالىقتى دۇرىس ەكەنىن ءتۇسىنۋ قيىن. ويتكەنى كەز كەلگەن ادامنىڭ نەمەسە كاسىپكەردىڭ اعىمداعى شوتىندا ءىرى سوما جاتۋى مۇمكىن. بۇل دا دەپوزيت بولىپ سانالادى جانە كەپىلدەندىرۋ جۇيەسىنە كىرەدى. دەمەك, مۇنداي شەكتەۋدىڭ قانداي تاۋەكەلدى جاباتىنى تۇسىنىكسىز», دەدى قارجىگەر.
ساراپشى بازالىق ليتسەنزيا يدەياسىن تاعى ءبىر قاۋىپپەن بايلانىستىردى. قازىر بازالىق بانك ليتسەنزياسىن قنردا بەرەتىن بولسا, ۇلتتىق بانك ءوز كەزەگىندە تولەم ۇيىمدارىنا ليتسەنزيا بەرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل ۇيىمدارعا دا بانك اۋدارىمدارىن جاساۋ جانە ەلەكتروندىق اقشا شىعارۋ قۇقىعى ۇسىنىلادى. قازىر مۇنداي قۇقىق تەك بانكتەردە جانە بانك شوتتارىن جۇرگىزۋگە رۇقساتى بار «قازپوشتادا» عانا بار. ال تولەم ۇيىمدارىنا ليتسەنزيا تالاپ ەتىلمەيدى, ولار تەك ۇلتتىق بانكتە تىركەلسە جەتكىلىكتى. كەيىنگى ۋاقىتتا بۇل نارىق كۇرت ءوسىپ كەتتى. ەلىمىزدە مۇنداي ۇيىمداردىڭ سانى شامامەن 130-عا جەتكەن.
