اباي – اقىنداردىڭ ۇستازى
اباي اقىنداردىڭ ۇستازى ەدى. ەل ورتاسىندا ولەڭ شىعارىپ كورەتىن «اقىنمىن» دەگەن جىگىتتەردىڭ كەيبىرەۋىنە كەزدەسكەندە, سولاردىڭ ءوز جانىنان شىعارعان ولەڭدەرىن ايتقىزىپ, ىقىلاسپەن تىڭدايتىن ۋاقىتتارى دا بولۋشى ەدى. ءبىر جىلى مەنىڭ وزىمە ابىلاي مەن كەنەسارىنىڭ ءومىر تاريحىن ۇزاق اڭگىمە قىلىپ ايتىپ بەرىپ: – وسىنى ولەڭ قىل, – دەدى. سودان كەيىن ۇيگە كەلىپ وتىرىسىمەن ولەڭ قىلۋعا كىرىسىپ, كۇندىز-ءتۇنى تىنىم الماي جازدىم دا, 5-6 كۇندە ءبىتىرىپ, ابايعا قاراي قايتا ءجۇردىم. اباي بۇل ۋاقىتتا توقالىنىكىنە بارىپ, سوندا جاتىر ەكەن. ءبىزدىڭ اۋىلدان 70 شاقىرىمداي جەردە ەدى.
وسى جولعا قاسىمداعى اتشىممەن قىستى كۇنى ايازدا سالت اتپەن كەلە جاتىپ جازعان ولەڭىمدى ويلاپ كورسەم, جاتقا ايتۋعا بىردە-ءبىرى ەستە قالماپتى. ابايدىڭ بارىسىمەن «ايت» دەيتىنى ءمالىم. سوندىقتان جول ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, ءوز ولەڭىمدى ءوزىم جاتتاۋعا كىرىستىم. كۇن سۋىق. قاعازدى ەكى جەڭىممەن ۇستاپ, اتىمنىڭ باسىن جولداسىما جەتەكتەتىپ قويىپ, جول بويى جاتتادىم.
سونىمەن كەش بولىپ, ەل ورىنعا وتىراتىن كەزدە كىشى اۋىلعا جەتىپ, اباي وتىرعان ۇيگە سالەم بەرىپ, كىرىپ كەلدىم. ۇيدە كىسى كوپ ەكەن. الدارىنا كەشكى شايدى جاڭا العان ەكەن. كىرگەن جەرىمدە سالەمىمدى دە الماستان:
– ابىلاي كەلدى مە؟ – دەدى.
– كەلدى, – دەپ ەدىم.
– ولاي بولسا ايت, – دەدى. كيىمىمدى شەشىنبەستەن وتىرا قالىپ ايتا باستادىم. ولەڭدى العاشقى ايتا باستاعانىمدا تىماعىمنىڭ دا باۋىن شەشكەن جوق ەدىم. تەگىندە «شەشىنەيىن, جايلانايىن» دەگەن ءسوز ابايدىڭ ناشىسىن كەتىرىپ, ىقىلاسىن قايتارىپ تاستايدى. سوندىقتان ولەڭدى ايتا وتىرىپ تىماعىمدى شەشىپ, ءبىر الىپ قويىپ, تاعى ءبىر ارەدىكتە بەلدىگىمدى تاستاپ, سودان ولەڭنىڭ جەلىسىن ۇزبەي وتىرىپ, سىرتقى كيىمىمدى تاستاپ, جۇگىمنەن بىرتە-بىرتە بوساندىم. ابايدىڭ ءومىر بويعى ادەتى وسىنداي ەدى.
كوكباي جاناتاي ۇلى, ابايدىڭ شاكىرت-دوسى
«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى, 1945 جىل 15 تامىز
ابايدىڭ بالاجاندىعى
مەن ابايدىڭ ماعاۋيا دەگەن ۇلىنان تۋدىم. مەنى ءبىر جاسقا تولماي-اق اكەم (اباي) اسىراپ الىپ, ءدىلدا دەگەن بايبىشەسىنىڭ باۋىرىنا سالىپتى. سودان مەن «ابايدىڭ بالاسىمىن» دەپ, اباي «مەنىڭ بالام» دەيتىن بولدى. مەن دە, باسقا بالالار دا ابايدى «اكە» دەيتىن ەدىك. اكەم ولگەندە مەن 13 جاستا ەدىم. الايدا اكەمنىڭ ءتۇرى, ءتۇسى, وتىرىس-تۇرىسى بىزگە, بالالارعا ايتقان اقىلى ءالى كوز الدىمدا تۇر.
اكەم بالالاردى جەتى جاستان سەگىزگە شىعارعاندا وقۋعا بەرەتىن. ەركەك بالالارمەن قابات, قىزدارىن دا وقىتاتىن. قازاق تىلىندە كىتاپ جوق بولاتىن. سوندىقتان «بالالاردىڭ ويى, دۇنيەتانۋى كەمسىن بولادى» دەپ اكەم كوپ ايتىپ ءجۇردى. ءالى ەسىمدە, ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ وقىپ وتىرعان ۇيىمىزگە اكەم كەلدى. ادەتتەگىدەي ءبارىمىز ورىندارىمىزدان تۇردىق. اكەم اينالا قارادى دا:
– وتىرىڭدار, – دەدى. ءبىز وتىرىپ جايلاسقان سوڭ مولداعا قاراپ:
– بالالارعا مىنا ءبىر كىتاپتى اكەلدىم. وسىنى كوشىرىپ, كوبەيتىپ, بالا باسىنا ءبىر-بىردەن تاراتىپ بەر. بۇگىننەن باستاپ وسى كىتاپتى قوسا وقىت! – دەدى.
ءبىز قۋانىپ كەتتىك. اكەم ۇيدەن شىققان سوڭ مولدا الگى كىتاپتى الدى دا, باس جاعىن وقىدى. كىتاپ قولجازبا ەكەن. ءبىز ول كىتاپتى كوشىرىپ الىپ, وقي باستادىق. باسقا كىتاپتارعا كوڭىل بولمەيتىن بولدىق. ويتكەنى بۇل جاڭا كىتاپتىڭ ءتىلى ۇعىمدى, ءسوزى تۇسىنىكتى, ىڭعاي اقىل ايتىپ وتىراتىن جاقسى كىتاپ بولدى. كەيىننەن بايقاسام, سول كىتاپ اكەمنىڭ «عاقليا» اتتى قارا سوزبەن جازىلعان كىتابى ەكەن. ءبىزدىڭ مولدادان بۇل كىتاپتى ەستىگەن باسقا مولدالار دا كەلىپ كوشىرتىپ الىپ, ءوز شاكىرتتەرىنە وقىتىپ ءجۇردى.
ءۋاسيلا ماعاۋياقىزى,
ابايدىڭ نەمەرەسى
«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى, 1945 جىل 15 تامىز
اباي وبرازىن جاساۋ جولىندا
قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ابايدى مەن 12 جاسىمنان بىلەمىن. ءبىزدىڭ اۋىلعا «اباي قايتىس بولدى» دەگەن حابار جەتكەندە جايلاۋعا كوشكەلى وتىرعان ءبىر تايپا ەل كوشپەي, ۇلكەن ادامدار قايعىرىپ, ازا تۇتقانى ەسىمدە. سول كەزدىڭ وزىندە ءبىزدىڭ جاقتا «ابايدىڭ ولەڭى», «اباي ايتىپتى» دەگەن سوزدەر كوپ تارالاتىن. ءۇش-ءتورت كىسى باس قوسسا, ابايدىڭ اتىن ايتپاي وتىرمايتىن.
اباي ءتىرى كەزىندە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ماۋقاي دەگەن ادامى جىل سايىن اقىننىڭ اۋىلىنا بارىپ, قىستاي جاتىپ, جاز شىعا ەلگە قايتىپ ءجۇردى. سول كىسى قارتتىق باسىپ وتىرىپ, «اباي-اۋ, اۋلىڭا بارىپ, ءبىر قونىپ, ءوزىڭدى كورىپ قايتسام-اۋ» دەپ جىلايتىن ەدى. سوندا زامانداستارى ء«اي, ماۋقاي-اۋ, اباي, اباي دەپ قايتپاس ساپارعا كەتكەن ادامدى اڭساي بەرىپ قايتەسىز. ارتىندا ولمەيتىن ءسوزى قالدى. ابايدى كۇندە ەسكە ءتۇسىرىپ, ونىڭ ءانىن شىرقاپ, ولەڭىن ايتىپ جۇرگەن جىگىتتەر مىنالار ەمەس پە؟ كانە بىرەۋىڭ ابايدىڭ ولەڭىن ايىپ جىبەرىڭدەرشى» دەيتىن. سوندا ءپىشىم, قالي, عابباس دەگەن انشىلەر ابايدىڭ انىمەن ولەڭىن ايتاتىن ەدى.
سوندا ماۋقاي اتامىز: ء«اي, قاراقتارىم-اي, تاپ وسى سەندەردىڭ مەنى توبەلەرىڭە كوتەرىپ وتىرعاندارىڭ اينالىپ كەلىپ, ابايدىڭ قاسىندا تىزەرلەپ وتىرىپ الىپ: «اباي اعا, شاقشاڭدى بەرشى», دەپ ءبىر اتىم ناسىباي سۇراپ اتقانعا تاتىماي تۇرعان جوق پا؟», دەۋشى ەدى.
ابايدىڭ ءانىن جاقسى ايتاتىن ادامدار ەل ىشىندە ابىرويلى بولىپ ءجۇردى. سونىڭ ءبىرى مەن ەدىم. تالابىمدى بايقاعان مۇقامەتالى دەگەن جاقسى قاريا ابايدىڭ ءسوزىن جاتتاتىپ ۇيرەتتى. ءسويتىپ, ءبىز بالا جاستان ابايمەن اۋىزداندىق. كەيىن كينودا جانە ساحنادا اباي وبرازىن جاساۋىما جاستاي ۇيرەنگەن اباي اسەرى كوپ سەپ بولدى.
قاليبەك قۋانىشباەۆ,
حالىق ءارتىسى
«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى, 1945 جىل 11 تامىز
دايىنداعان – بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
