ەل ەرتەڭىنىڭ ستراتەگيالىق كاپيتالى

جىل سايىن 12 تامىزدا اتالىپ وتەتىن حالىقارالىق جاستار كۇنى – جاس ۇرپاقتىڭ الەۋەتىن, ماسەلەلەرىن جانە مۇمكىندىكتەرىن ۇلت مۇددەسىنە ساي دامىتۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالادى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى جاستار ءىسى جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك مينيسترلەر كونفەرەنتسياسىنىڭ ۇسىنىسىمەن 1999 جىلى بەكىتىلگەن بۇل كۇن ەلىمىزدە 2000 جىلدان باستاپ رەسمي تۇردە اتالىپ ءوتىپ كەلەدى.

وسى ۋاقىت ارالىعىندا جاستار سايا­ساتى جۇيەلى تۇردە دامىپ, ونىڭ ينس­تيتۋتسيونالدىق جانە باعدارلامالىق نەگىزدەرى قالىپتاستى. ياعني ۋاقىت وتە كەلە ول ناقتى سالادا كورىنىس تاۋىپ, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ سەكىلدى باسىم باعىتتاردا كەشەندى شارامەن تولىقتىرىلدى.

ونىڭ ىشىندەگى ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى – جاس بۋىننىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى مەن كاسىبي قالىپتاسۋى. جاستاردىڭ بولاشاعىنا جول سالاتىن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم جۇيەسى كەيىنگى جىلدارى قارقىندى دامىپ كەلەدى. تەوريا مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرىپ مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن دۋالدى وقىتۋ جۇيەسى, زاماناۋي تسيفرلىق پلاتفورمالار, حالىقارالىق تاعى­لىمدامالار – جاس مامانداردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا كومەكتەسەدى.

ءتۇرلى گرانتتىق قولداۋ قۇرالدارى, «جاس مامان» جوباسى, 2029 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ جاڭارتىلعان تۇجىرىمداماسى سياقتى مەملەكەتتىك باستامالار دا بولاشاق ەل تىزگىنىن ۇستايتىن ازاماتتاردىڭ كاسىبي تۇرعىدا جانە جەكە وسۋىندە بەرىك نەگىز قالاپ وتىر.

الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرمەن قامتا­ماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار باس­تامالار دا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. نەگىز­گى باعدارلامالاردىڭ ءبىرى – جاس, ءورشىل, بىلىكتى ماماندارعا ەلدى باسقا­رۋعا, قاتىسۋعا جانە مەملەكەتتىك قۇرى­لىمدار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسشىلىق پوزيتسيالاردى يەلەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن پرەزيدەنتتىك جاس­تار كادرلىق رەزەرۆى. جاس ماماندارعا اۋىلدىق جەرلەرگە قونىس اۋدارۋ كەزىندە قولداۋ كورسەتەتىن «ديپلوممەن – اۋىلعا», تاجىريبەسى جوق تۇلەكتەردىڭ العاشقى رەسمي جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن «جاستار پراكتيكاسى», «العاشقى جۇمىس ورنى» جوبالارى وتانداستارىمىزدىڭ ەڭبەك جولىن سەنىمدى باستاۋىنا ىقپال ەتەدى.

ايتپاقشى, بيىل ەلىمىزدە «جۇمىس­شى ماماندىقتار جىلى» بولىپ جاريا­لاندى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە جاستاردىڭ كاسىبي ءوسۋى مەن جۇمىسقا ورنالاسۋى ءۇشىن كەڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى.

بۇل يگىلىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءار جاستىڭ ءوز بەلسەندىلىگى مەن ۇمتىلىسىنا بايلانىستى. جاستار سايا­ساتى سالاسىنداعى ساراپشى, پروفوريەنتولوگ جاسۇلان قۋاندىقتىڭ ايتۋىن­شا, جاس بۋىن تەك ءوز قۇندىلىعىن, قىزى­عۋ­شى­لىعىن ناقتى ءتۇسىنىپ, نارىقتى تال­داي بىلگەن جاعدايدا عانا دۇرىس باعىت­تى تاڭداي الادى.

– كوپشىلىك «جوعارى جالاقى – بەدەلدى ماماندىق» دەگەن تۇسىنىكتى ۇستانادى. بىراق شىن مانىندە, جالاقى ماماندىققا ەمەس, ناقتى مامانعا تولەنەدى. ياعني ءبىر سالانى بىتىرگەن ەكى ادام ءارتۇرلى تابىس تابۋى مۇمكىن. مۇنداعى باستى ايىرماشىلىق – جەكە قىزىعۋشىلىق, قابىلەت جانە ءوزىن-ءوزى دامىتۋ دەڭگەيىندە. كىم ءوز سالاسىندا ۇزدىك بولسا, سول نارىقتا جوعارى باعالانادى. الايدا مۇنى ەسكەرمەي, جاستار كەي ماماندىقتاردىڭ اتاعىنا نە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى تانىمال بەينەسىنە قىزىعىپ, تاڭداۋ جاسايدى. كەيىن جۇمىسقا ورنالاسقان كەزدە ماماندىقتىڭ ناقتى مىندەتى مەن باعىتىن تۇسىنبەي, سالانىڭ وزىنە سايكەس كەلمەيتىنىن تۇسىنەدى. بۇل رەتتە اتا-انانىڭ دا ورنى ەرەك. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, اتا-انالاردىڭ شامامەن 75%-ى بالاسىنىڭ نەمەن اينالىسقىسى كەلەتىنىن بىلمەيدى. سالدارىنان اتا-انانىڭ قالاۋى مەن بالانىڭ ارمانى سايكەس كەلمەي, جاسوسپىرىمدەر ءوز قىزىعۋشىلىعىنا ساي ەمەس ماماندىقتى تاڭداۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇعان قوسا ۇبت ناتيجەسىنە قاراي ماماندىق تاڭداۋ دا بەلەڭ الىپ تۇر. ال ەڭبەك نارىعى تسيفرلىق تەحنولوگيا اسەرىنەن قارقىندى وزگەرىسكە ۇشىراپ, ءار 2-3 جىلدا جاڭا سالا مەن ماماندىقتار پايدا بولىپ جاتىر. سوندىقتان جاس بۋىن ماماندىقتان بۇرىن ءوزىن-ءوزى تانۋمەن اينالىسۋى كەرەك. ءوزىن تاپقان ادام دۇرىس جۇمىسقا جولىعادى. ونىڭ ۇستىنە بىلتىر ەلىمىزدە جاڭا ماماندىقتار اتلاسى ازىرلەنىپ, وڭىرلەر بويىنشا 5-10 جىلدا سۇرانىسقا يە بولاتىن سالالار انىقتالدى (enbek.kz سايتىندا قولجەتىمدى). ولاردىڭ قاتارىندا IT-تەحنولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تەحنيكالىق ءبىلىمدى دارىگەرلەر, بىرنەشە سالانى مەڭگەرگەن امبەباپ ماماندار بار, – دەيدى ج.قۋاندىق.

بۇعان قوسا جاستاردى مازالايتىن ەڭ وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى –  باسپانا. بۇل تۇيتكىل «قازاقستان جاستارى 2024» ۇلتتىق بايانداماسىندا اشىپ كورسەتىلگەن. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە 35 جاسقا دەيىنگى وتانداستارىمىزعا تومەندەتىلگەن مولشەرلەمە جانە يكەمدى وتەۋ شارتتارى قاراستىرىلعان «ناۋرىز» جانە «وتاۋ» تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى ىسكە قوسىلدى. بۇعان بيۋدجەتتەن شامامەن 206 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇگىندە ىلكىمدى ىستە قولداۋ كورگەن 7,9 مىڭنان اسا ازاماتقا باس­پانالى بولۋ باقىتى بۇيىردى.

باعدارلامالار تەك ءىرى قالالاردىڭ تۇرعىندارىنا عانا ەمەس, وڭىرلەردەگى جاستارعا دا باعىتتالدى. ولارعا تۇرعىن ۇيگە تەڭ قولجەتىمدىلىك پەن ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى بولاشاعى زور ورتالاردا تۇراقتاۋعا جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى.

ودان بولەك, رەسپۋبليكانىڭ 17 وبلىسىندا جاس ماماندارعا ارنالعان وڭىرلىك جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدار­لامالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بەرىلگەن قارىزداردىڭ جيىنتىق بيۋدجەتى 192 ملرد تەڭگەدەن استى. ناتيجەسىندە, 11,3 مىڭ وتانداسىمىز پاتەر ساتىپ الدى.

سونداي-اق بۇگىندە ەلىمىزدە كاسىپ­كەرلىككە ىنتالى جاستار سانى جىل سا­يىن ارتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك گرانتتار, بيزنەس-ينكۋباتورلار, اكسەلەراتسيالىق باعدارلامالار, ونىڭ ىشىندە «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» سەكىلدى باستامالار جاس كاسىپكەرلەرگە سەرپىن بەرىپ وتىر. IT جانە اگروتەحنولوگيا, «جاسىل» ەنەرگەتيكا, كرەاتيۆتى يندۋستريا جانە الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك سالالارىندا ەل جاستارى باسەكەگە قابىلەتتى جوبالار ۇسىنىپ, حالىقارالىق نارىققا شىعىپ جاتىر. وسىلايشا, ولار ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا قۇرىلىمىن قالىپتاستىرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاھاندىق اۋقىمدا نىعايتىپ كەلەدى.

جاس بۋىن ەرىكتىلىك, قايىرىمدىلىق ناۋقاندار, ەكولوگيالىق باستامالار مەن مادەني-سپورتتىق شارالاردان دا شەت قالمايدى. مىسالى, «جاسىل ەل» جاستار ەڭبەك جاساعى جاڭا ماۋسىمىنىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنا 14 مىڭنان اسا جاس قاتىستى. ولار ءتۇرلى ەكولوگيالىق چەللەندجدەر مەن اعارتۋشىلىق جوبالاردا بەلسەندى بولدى.

مۇنداي باستامالار جاستاردىڭ الەۋەتىن اشىپ, قوعام ومىرىنە بەلسەندى ارالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ۇدەرىستى جالپى جەرگىلىكتى جەرلەردە مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى قۇرىلىم – جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارى جۇرگىزەدى. قازىر ەلىمىزدە وسىنداي 234 ورتالىق (15 وبلىستىق, 39 قالالىق, 168 اۋداندىق) جۇمىس ىستەيدى. وندا 3 مىڭنان استام مامان 35-كە دەيىنگى وتانداستارىمىزبەن تىعىز بايلانىستا ەڭبەك ەتەدى.

– ءبىزدىڭ ءوڭىر – ەلىمىزدەگى ەڭ شاعىن وبلىس, جاستار سانى دا از. سوعان قاراماستان, جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى رەتىندە ماقسات-مىندەتىمىز ۇلكەن, جوس­پارىمىز اۋقىمدى. ماسەلەن, «بىرلىك» ۆولونتەرلىك كلۋبىنىڭ جۇمىسىن قايتا جانداندىردىق. كلۋب قۇرامىندا بۇگىندە 300-گە جۋىق ەرىكتى بار. جىل باسىنان بەرى 100-گە تارتا الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق, قوعامدىق ماڭىزى بار ءىس-شارا وتكىزىلدى. ودان بولەك, جەزقازعان قالاسى اكىمىنىڭ جاس كاسىپكەرلەرگە ارنالعان سىياقىسى – وڭىردە ءوز كاسىبىن باستاعىسى كەلەتىن جاستار ءۇشىن ۇلكەن موتيۆاتسيا كوزىنە اينالدى. جىل سايىن ۇمىتكەرلەر سانى ارتىپ, بايقاۋدىڭ باسەكەسى قىزا تۇسكەن. قازىرگى تاڭدا وڭىردە قالىپ, تۋعان جەرىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقىسى كەلەتىن جاستارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدى باسىم باعىتتارىمىزدىڭ ءبىرى ەتىپ الدىق. وڭىردەگى جاستارعا ءتۇرلى بوس ورىندار جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىرىپ وتىرامىز, – دەيدى ۇلىتاۋ وبلىسى, جەزقازعان قالاسى اكىمدىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ «جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى» كمم ديرەكتورى ساكەن قايرات ۇلى.

جاستار – ەل ەرتەڭىنىڭ ستراتەگيالىق كاپيتالى. سوندىقتان مەملەكەت جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان ءتۇرلى باعدارلامالار مەن باستامالار ولاردىڭ كاسىبي, شىعار­ماشىلىق جانە ازاماتتىق الەۋەتىن اشۋعا باعىتتالعان. دەگەنمەن بۇل مۇمكىن­دىكتەردىڭ ناقتى ناتيجەگە اينالۋى تەك قول­داۋعا ەمەس, ءاربىر جاس بۋىننىڭ ءوز ۇم­تىلىسى مەن بەلسەندىلىگىنە, جاۋاپ­كەرشىلىك دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى بۇگىنگى ۇرپاق يدەياسى, سەرپىنى مەن تالپىنىسى – ەرتەڭگى ەلىمىزدىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالايتىن شەشۋشى فاكتور.