سوناۋ ءحىح عاسىردا شىڭعىستاۋ ەتەگىندەگى قۇنانبايدىڭ قارا بالاسى قيىردا جاتقانىمەن, كوڭىلى ەۋروپا مەن پەتەربوردا بولعان سياقتى. زاماننان وزا تۋعان اقىندارمەن ۇندەستىگىنە ريزا بولاسىڭ. بۇل كەزەڭ – رەسەي سوناۋ قيىر شىعىس پەن كاۆكاز, ورتا ازيا مەن قازاق جەرىنە ابدەن ەنگەن ۋاقىت. ورىس ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ مول دا ماۋەلى شاعى-تىن. پۋشكين, لەرمونتوۆ, تۋرگەنەۆ, دوستوەۆسكيلەردىڭ مول مۇراسى كىتاپحانالارعا قالانعان كەزى.
ابايدىڭ وزەگى وزىنە جاقىن, تانىمى مەن تولعامى ۇقساس ء«تاڭىر قوسقان» تاتياناسى ورتاق پۋشكينمەن رۋحاني جاقىن بولعانىنا تاڭعالاسىڭ, تاڭداناسىڭ. مەنىڭ جازبام تەك رەجيسسەرلىك كوزقاراس. سوندىقتان دا ادەبيەت كوشەسىندەگى «اكىمدەردەن» ارتىق كەتسەم, سوگە جامانداماسا دەيمىن.
جاقىندا ويلاماعان جەردەن ا.پۋشكيننىڭ «ەلەگياسىن» قايتا قاراۋعا تۋرا كەلدى. ارينە, ونىڭ ۇلى اقىن ەكەنىنە داۋ جوق. ۇلىلىعى فيلوسوفياسىندا, دالىرەك ايتسام, ليريكالىق ءپالساپاسىندا.
«بەزۋمنىح لەت ۋگاسشەە ۆەسەلە
منە تياجەلو, كاك سمۋتنوە پوحمەلە
نو كاك ۆينو-پەچال مينۋۆشيح دنەي
ۆ موەي دۋشە چەم ستارە, تەم سيلنەي
يا پۋت ۋنىل. سۋليت منە ترۋد ي گورە
گريادۋششەگو ۆولنۋەموە مورە...»
ال ەندى ابايعا كەلەيىك.
«ەسىڭدە بار ما جاس كۇنىڭ...
كىمدى كورسەڭ – ءبارى دوس.
ماحاببات, قىزىق, مال مەن باق,
كورىنۋشى ەدى دوسقا ورتاق.
ءۇمىت جاقىن, كوڭىل اق,
بولار ما سونداي قىزىق شاق؟»
ەلەگيا. ليريكاداعى بۇل جانر پوەزيادا, مۋزىكادا بارشىلىق. بايانسىز ماحابباتتىڭ مۇڭى بىرتە-بىرتە اقىندى سارىالا ساعىنىش پەن وزەكتى ورتەگەن شەرگە بولەيدى. ءوزىنىڭ جاستىق اتتى بەكەتتەن بايقاماي ءتۇسىپ قالعانى قىنجىلتادى, قينايدى. سوندىقتان دا سال اقىن ساعىم قۋعان دۇنيەگە سىيماي بارادى.
ەلەگيا كوپ اقىنداردا كەزدەسە بەرمەيتىنى راس. اسىرەسە كوممۋنيستىك كەزەڭدە كەڭەس ەلىندە ەلەگياعا ورىن جوق دەگەن قاعيدا بولعان. ەكى اقىندا دا وتكەنگە دەگەن سارىالا ساعىنىش سارى ساماۋرىننىڭ قاقپاعىنان توگىلگەن ىستىق سۋداي كەمەرىنە سىيماي تۇر. وتكەنگە قيماستىق بار. ەكەۋى دە پويىزدىڭ تەرەزەسىنەن قول بۇلعاپ قالا بەرگەن باعانالار ءتارىزدى. تەك ساناداعى جالت-جۇلت ەتكەن جارىقتاي. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ايتپاقشى, «پەرەكليچكا گەنيەۆ». بولماسا, ۇلىلار ۇندەستىگى. ولار وتكەن جاستىق شاعىن, كىمدى كورسەڭ ءبارى دوس بالاڭ كەزدى, ماحاببات قىزىق, مال مەن باق – ماستىقتى, ۇيقىسىز تۇندەر مەن الاڭسىز تاڭداردى اڭسايدى. ءيا, ءدال سولاي. قازىرگىدەي اق تاڭعا اسىققان البىرت جۇرەكتەردىڭ اقشاعا ءمان بەرمەيتىن ءمارت كەزى.
«بولار ما سونداي قىزىق شاق...» بۇل سۇراق ەمەس, وكىنىش. ادامنىڭ بالالىعىن, بالعىن كەزىن ساعىنعانداي, بولماسا, كورشى ۇيگە قوناققا كەلگەن بالاۋسا قىزدىڭ ساعان ۇرلانا قاراپ جىميعانىنداي. نەمەسە الگى ارۋدىڭ الىسقا, تىم جىراققا ءبىرجولا كەتىپ بارا جاتىپ سوڭعى رەت ساعان قاراعانىنىڭ كورىنىسى.
پوەزيانىڭ قۇدىرەتى كەز كەلگەن وقىرماندى باۋراپ الۋىندا. اقىننىڭ ولەڭى تاڭعى شىقتاي ءمولدىر بولسا, ءار ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن ساۋلە بوپ كىرەدى. نۇرىن شاشادى. سوندىقتان دا شىن اقىن – دوسىڭ, سىرلاسىڭ, سەرىگىڭ. لۇپىلدەگەن جۇرەگىڭنىڭ سوعىسى ىسپەتتى.
«قۇداي-اۋ, قايدا سول جىلدار,
ماحاببات, قىزىق مول جىلدار؟
اقىرىن-اقىرىن شەگىنىپ,
الىستاپ كەتتى-اۋ قۇرعىرلار».
اباي وتكەن جىلداردى ەمەس, ماحابباتىن ىزدەيدى, قىمباتىنا اھ ۇرادى. جانىنا جاقىن, جۇرەگىنە جىلى «قۇرعىر» سەزىمدەرىن ساعىنادى. ءبىر اۋىز سوزدە قانشاما سىيلاستىق, ساعىنىش جاتىر.
اباي – سۋرەتكەر. تەك بوياۋدىڭ ورنىنا سوزبەن سۋرەت سالادى. قيىننان قيىستىرعان ەر داناسى. قاراڭىزشى:
«اقىرىن-اقىرىن شەگىنىپ...»
وسى سويلەمدە «اقىرىن» ءسوزى قايتالانىپ تۇر. تەڭىزدەگى تولقىننىڭ قايتقانىنداي قايتالانادى. ءوزى ايتقان الدىڭعى تولقىن اعالار كەيىنگى تولقىن ىنىلەر.
العا قاراي جىلجيىق.
پۋشكين:
«نو نە حوچۋ, و درۋگي, ۋميرات;
يا جيت حوچۋ, چتوب مىسليت ي سترادات;
ي ۆەدايۋ, منە بۋدۋت ناسلاجدەنيا
مەج گورەستەي, زابوت ي ترەۆولنەنيا:
پوروي وپيات گارمونيەي ۋپيۋس,
ناد ۆىمىسلوم سلەزامي وبوليۋس...».
بۇل جەردەگى «ۆىمىسەل» ءسوزىنىڭ ماعناسىن ونەر مەن ولەڭنەن ىزدەگەن ءجون. پۋشكين ءولىمنىڭ زاڭدىلىعىن بىلە تۇرا, ولگىسى كەلمەيدى. «يا جيت حوچۋ, چتوبى مىسليت ي سترادات...» دەيدى.
ءبىزدىڭ اباي:
«جالىناسىڭ, بوقتايسىڭ,
ساعىناسىڭ, جوقتايسىڭ,
ماحاببات كەتتى, دوس كەتتى,
جەتە المايسىڭ, توقتايسىڭ.
كوزىمە جاس بەر, جىلايىن,
شىدام بەر, سابىر قىلايىن.
جارالى بولعان جۇرەككە
داۋا بەر, جاماپ سىنايىن».
جۇرەگى كەۋدەسىنە سىيماعان اقىن ءبىر ءسات پەندەشىلىكتىڭ ەمەس, ادامدىقتىڭ شىڭىنا ورمەلەپ شىعىپ قۇدايمەن تىلدەسكەندەي, ءتىل تابىسقانداي, سىبىرلاسقانداي, سىرلاسقانداي. بۇل – حاكىم اباي ەمەس, اقىن ابايدىڭ بيىكتىگى.
شىڭ باسىندا قوس اقىن تۇر. ولار بەيمالىم تانىس دوستار. ەكەۋى دە رۋحاني ۇزەڭگىلەس. ەكەۋى دە زار زاماندا زاپىران ىشكەن قوس مۇڭلىق. ولارعا ورتاق تابيعات پەن تىلسىم كۇش. پوەزيا ءھام فيلوسوفيا. ويشىل وعلاندار. باياعىدا ءبىر جازعانىم ەسكە ءتۇستى. «ۋ گەنيەۆ نە بىۆاەت ناتسيونالنوستي». شىنى سولاي. ادامزاتقا كۇن ورتاق, جەر ورتاق, سۋ ورتاق جانە دانا اقىندار.
الايدا وسى جەردە ەكى اقىن قوس وزەننىڭ بولىنگەن ساعاسىنداي. ەدىل مەن جايىقتاي ەكىگە ايىرىلادى.
ەگەر پۋشكين ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىندە بارىنەن قالعان كوڭىلىنە ماحابباتتىڭ ساۋلەسى تاعى ءبىر رەت جارق ەتەتىنىنە ۇمىتتەنەتىن بولسا... اباي «كوزىمە جاس بەر جىلايىن, شىدام بەر سابىر قىلايىن» دەپ قۇدايمەن تىلدەسەدى. قۇددى ءبىرتۋار ابايدى وسى ساتتە جەلماياعا ءمىنىپ جەرۇيىعىن ىزدەگەن اسانقايعى دەرسىڭ. بولماسا قوبىزىن قولىنا الىپ تىرشىلىكتىڭ تامىزىعىن قالاي تاۋىسپاۋعا بولار دەپ اجالمەن ارپالىسقان قورقىت پا دەگىڭ كەلەدى.
الەمدە سوكرات سالعان ءپالساپا سوقپاعىندا تالايلاردىڭ ءىزى جاتىر. ال ماعان جاقىنى, بىزگە ەتەنە تانىسى – اباي ءپالساپاسى.
«ولسەم ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما؟
وتكىر ءتىل, ءبىر ۇيالشاق قىز بولماي ما؟
ماحاببات عاداۋاتپەن مايدانداسقان
قايران مەنىڭ جۇرەگىم مۇز بولماي ما؟..»
ويشىل اباي وسىنداي.
شىڭعىستاۋدان جوعارى ۇشىپ سوناۋ كوك اسپانعا, ءيا, عارىشقا بەتتەگەن. قۇددى قايران ەلى قازاعىنىڭ كوڭىلىندەي تىم اسقاق, تىم بيىك.
تالعات تەمەنوۆ,
كينورەجيسسەر, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى
