«التىن القالى» انالار نەگە ازايىپ بارادى؟

بۇگىندە باتىس ەلدەرىنىڭ باسىم بولىگى ءۇش بالا تاپقان ايەلدى كوپبالالى انالاردىڭ ساناتىنا جاتقىزادى. اقش پەن كانادا مەملەكەتتەرى دە الەۋمەتتىك كونتەكستە 3-4 بالالىلاردى كوپبالالىلار قاتارىنا قوسادى. كورشى قىتاي ەلىنىڭ ءۇش بالا تابۋعا رەسمي تۇردە رۇقسات بەرگەنىنە ءتورت جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.

تاريحتا كوپ بالا تاپ­قان انالار شىعىستا دا, باتىستا دا از ەمەس. بىراق ونىڭ ءبارى رەسمي قاتتالماعان. مىسالى, قازاق دالاسىندا 18-20 قۇرساق كوتەرگەن ايەل ازاماتتارى اڭىز بولىپ ايتىلادى. الايدا, وكى­نىشكە قاراي, اۋمالى-توك­پەلى زامان, ءتۇرلى توڭكەرىس زار­داپتارى انا مەن بالا ءولى­مىن كوبەيتكەن. كەڭەس وداعى مەن تاۋەل­سىزدىك  تۇسىنداعى ەڭ كوپ­­­بالالى انالاردىڭ ءبىرى – ءشا­­ريپا جاقىپوۆا. 21 بالا تاپ­­قان ءشاريپا انادان  باسقا دا 18-20 بالا تاپقان انالار بار.

ەلىمىزدە «التىن القالى» انالاردىڭ كوپشىلىگى تۇر­كى­­س­تان, جامبىل, شىعىس ­قازاق­ستان وبلىستارىندا تۇرادى. قازىرگى تاڭدا كوپ­بالالى بولۋدىڭ بارلىق تۇيت­كىلى الەۋمەتتىك جاعدايعا بارىپ تىرەلەدى دەسەك تە, ءالى دە نيگەر, چاد, مالي, سومالي, نيگەريا سياقتى افريكا ەل­دە­رىندە 18-20 بالا تاباتىن ايەل­دەر تاڭسىق ەمەس.

قۇرساعى قۇتتى انالار ءوز ەلىمىزدە دە بار. مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق قويالىق, بالپاناقتاي ەكى ۇلدان كەيىن ەگىز, كوپ ۇزاتپاي ۇشەم تاپقان كورشىلەرىمىز بار. ونەگەلى وتباسى كوپبالالى اتا-انا رەتىندە مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن بارلىق كومەكتى يگىلىكتىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر. ەشتەڭەدەن كەندە ەمەس.

بيىل الماتىنى ەلەڭ ەت­كىزگەن ەرەكشە وقيعا بولدى, ەكى رەت قاتارىنان ەگىز بالانى دۇنيەگە اكەلگەن ەلميرا ەسىمدى كەلىنشەك ۇشەم تاۋىپ, امان-ەسەن اياق-قولىن باۋىرىنا الىپ, «التىن القالى» انا اتانىپ شىعا كەلدى. الايدا جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ماڭدايىنا ەگىز تابۋ جازىلماعان. ەسەسى­نە, تۇرمىس قۇرسا دا, قۇرساعىنا شارانا ءبىتۋى قيىن جۇپتار­دىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. قالاي دەسەك تە, دۇنيەگە اكەلگەن بالالاردى قاتارىنان كەم قىلماي ءوسىرۋ بۇرىنعىدان دا قيىنداي ءتۇس­تى. ارقايسىسىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءتىپتى وڭاي ەمەس.

قىرىق قۇبىلعان ەكونو­مي­كالىق فاكتورلار مەن وت­باسى­لىق قۇندىلىقتاردىڭ تۇبە­گەي­لى وزگەرۋى دە كوتەرىلىپ وتىر­عان تاقىرىپقا اسەرىن تيگىز­بەي قويمايدى. بالا تابا­تىن جاستاعىلار مانساپ, ءبىلىم قۋىپ ءجۇر. ەمي­گ­راتسيالىق بەلسەندىلىك تە ءوز دەگەنىن جاساتا باستادى. مىسالدى تاعى دا الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇگىندە, ۇيلەنۋگە اسىقپايتىن ۇل-قىزداردىڭ الدى قىرىقتان اسا باستاعاندا وتىزعا جا­قىن­دا­عاندار جاس كورىنەتىن بولدى. وتاۋ قۇرعاندارى­نىڭ بالا­لى بولۋعا اسىقپاۋى, اجىرا­سۋلاردىڭ كوبەيۋى كوپ زامان­داستارىمىزدىڭ نەمەرەلى بولساق دەگەن ارمانىن الىستاتىپ تۇرعانى دا اششى شىندىق.

اۋىلدان قالاعا ءبىلىم, باقىت ىزدەپ كەلگەن جاستارىمىز دا الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇزەيمىن دەپ جۇرگەندە جىلدار سۋسىپ ءوتىپ جاتىر. سوندىقتان قالاداعى تۋ كوەففيتسيەنتى اۋىلعا قا­راعاندا الدەقايدا تومەن. الماتىدا 1,85 بولسا, اۋىلدى جەردە 3,44-تەن اسپايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلىمىزدە كوپبالالى انالار سانى­نىڭ ازايۋى – كوپقىرلى ۇدەرىس. ەكونوميكالىق قيىندىق, ۋربانيزاتسيا, كەش تۇرمىس قۇرۋ, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ماسەلەلەرى مەن الەۋمەتتىك قولداۋداعى كەيبىر تۇيتكىلدەر – ءبارى دە ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتپەي قويمايدى.

البەتتە, مەملەكەت بۇل ماسەلەدە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. جاستاردىڭ ءۇيلى-كۇيلى بولۋىن قاراستىراتىن تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى بار. ۇكىمەت جاردەماقى مەن جەڭىلدىكتەردىڭ ءتيىمدى دە ءادىل جۇيەسىن ەنگىزۋگە ۇم­تى­لىپ كەلەدى. «اڭساعان ءسابي» سياقتى ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپ جۇرگەن ەرلى-زايىپ­تىلارعا كومەگى ولشەۋسىز رەپ­رو­دۋكتيۆتى قىزمەت كورسەتۋ مەن ەكو مۇمكىندىكتەرى دە ورىستەتىلىپ جاتىر. ۋاقىت وتە كەلە «ۇلتتىق قور – بالالارعا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى دا ناتيجەسىن بەرەتىنى داۋسىز.

«التىن القالى», «كۇمىس القالى» انالارعا باسپانا مەن سالىق جاعىنان دا جەڭىلدىكتەر جەتكىلىكتى. مەملەكەتتىك تۇر­عىن ءۇي قورىنان ءبىرىنشى كەزەكتە باسپانا بەرىلەدى نەمەسە ءۇي جالداۋدا ارتىقشىلىق جاسالادى. وسىنىڭ بارىنە قاراماستان, بۇگىنگىنىڭ ادامىنا بالەنشە بالا تاپ دەگەن مىندەت قويا المايتىنىمىز ايان. ويتكەنى بۇگىندە اركىم ءوز ومىرىنە – ءوزى قوجا. جەكە باس ەركىندىگى مەن ءوز-وزىنە كوڭىل ءبولۋ ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ونىڭ ۇستىنە بالانى قاتارىنان كەم قىلماي باعىپ-قاعۋ دا وڭاي ەمەس. باس-باسىنا جەكە بولمە, دوستارىنداعىداي قىمبات گادجەت قاجەت. تۇلعا رەتىندە دامىتۋ ءۇشىن ءتۇرلى ۇيىرمەلەر مەن كۋرستارعا ۋاقىتىڭىز دا, قاراجاتىڭىز دا جەتكىلىكتى بولۋى شارت. جالپى, ەرەسەك وقىرمانعا مەديتسينانىڭ دامۋى, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قاشان بالالى بولعىسى كەلەتىنىن جوسپارلاپ, كەزدەيسوق جۇكتىلىكتىڭ ازايۋىن ايتىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ابەس. بۇل ماسەلەگە قاتىستى زامانداستارىمىز نە دەيدى؟

ءۇش بالانىڭ اناسى پە­ريزات ەسبەرگەنقىزى بالا تاپقانعا دا, باققانعا دا زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ كەرەك دەيدى. «كەنجە ۇلىم «ۆالگۋس» دەگەن دياگنوزبەن تۋدى, باسى قيسىق, قانى از, ءىشى قاتىپ قالا بەرەتىن. وسى اۋرۋلارمەن كۇرەسەمىز دەپ كوپ قيىندىق كوردىك. قازىر دەنساۋلىعى دۇرىستالىپ كەلەدى. بىراق اقشا دا از كەتكەن جوق. تاجىريبەلى ورتوپەدكە, پەدياترلارعا اپارامىز دەپ ءبىراز جۇگىردىك, جاقسى دارى­گەرلەردىڭ كوپشىلىگى جەكە­مەنشىك ەمحانالاردا ىستەيدى. مىنا زاماندا بالا-شاعاڭدى كوشتەن قالدىرماي, العا سۇيرەۋ وڭاي ەمەس» دەيدى ول.

ال گۇلجان قۇدايبەرگەن­قىزى الىڭە قاراي ارەكەت ەتۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. ء«ار ادام­نىڭ تاعدىرى ارقالاي ورىلەدى. بىرەۋدىڭ ايتقانى بىرەۋگە كەلمەيدى. سوندىقتان اركىم ءوز ءومىرىن, جاعدايىن سارالاپ, ارەكەت ەتكەنى دۇرىس. بالا دەگەن ويىنشىق ەمەس. بالانى, وتباسىنى جوسپارلاۋ دەگەنگە قاتتى ءمان بەرۋ كەرەك.  سوسىن «قوي ەگىز تاپسا, ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق وسەدى» دەگەن ماعىناداعى ءسوز قازىر وزەكتىلىگىن جويعان سەكىلدى» دەيدى گۇلجان.

ءتورت بالانى باعىپ-قاعىپ وتىرعان ءالجان بەيسەن ۇلى بولسا, «ىزدەي بەرسەڭ, سىلتاۋ بىتپەيدى. ساپا دا ساننان تۋادى. شىنداپ كىرىسسە, جاستاردىڭ ەڭبەككە, تابىس تابۋعا قابىلەتى جەتەدى» دەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە, «بالا تابام دەپ ءومىردىڭ قىزىعىنان قۇر قالما» دەگەن ناسيحات­قا ەرۋدىڭ, سەنۋدىڭ قاجەتى جوق. «زاۋىت, فابريكالاردا, تەمىرجولدا, قۇرىلىستا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, جالپى ادامزات يگىلىگىنە پايدالاناتىن بارلىق دۇنيەنى جاس قاۋىم جاساپ جاتىر. كەلەشەكتە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جۇمىسشى ماماندىعىن شىنايى قادىرلەيتىن قوعام قۇرىلادى. وزىق عىلىم مەن تەحنيكانى مەڭگەرۋ وتە قاجەت. «كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى», دەيدى حالقىمىز. حالىق سانى جونىنەن الەمدە 62-ورىندا تۇرعان ەلىمىزگە كوبەيۋ قاجەت» دەيدى ءا.بەيسەن ۇلى. 

الماتى