ءبىر ءۇيدىڭ ەكى كەلىنى دە بالا كوتەرىپ وتىرسا دا, ءبىرى دەكرەتتىك تولەم الادى, ەكىنشىسى المايدى. بۇل ادىلەتتى مە؟ ارينە, جوق. وسى ايىرماشىلىقتىڭ نەدەن تۋىندايتىنىن ءارى اتا-انالارعا قانداي قۇقىقتار بەرىلەتىنىنە ۇڭىلەيىك. سونىمەن قاتار قازىرگى زاڭدا بار, بىراق كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن نورمالارعا دا توقتالامىز. مىسالى, كەي جاعدايدا اكەلەردىڭ ءوزى دەكرەتكە شىعىپ, جۇمىس ورنىن ساقتاپ قالىپ ءجۇر.
ەلدەگى دەكرەتتىك تولەمدەر ءۇش ءتۇرلى بولادى. ءبىرىنشىسى – جۇكتىلىك پەن بوسانۋعا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعانى ءۇشىن تولەنەتىن ءبىر رەتتىك كومەك. ول تەك رەسمي جۇمىس ىستەيتىن جۇكتى ايەلدەرگە عانا بەرىلەدى. بۇل تولەمدى الۋ ءۇشىن الدىمەن ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىزدىق پاراعىن الۋ كەرەك. مۇنداي پاراق جۇكتى ايەلدىڭ تىركەلگەن ەمحاناسى ارقىلى بەرىلەدى. مىسالى, شىعىس قازاقستان مەن اباي وبلىستارىندا 27-اپتادان باستاپ بەرىلەدى, ويتكەنى بۇل ايماقتار بۇرىن يادرولىق سىناق ايماعى بولعان. قالعان وبلىستاردا 30-اپتادا بەرىلەدى.
بىراق بۇل پاراقتى جۇمىس ىستەمەيتىن ايەل الا المايدى, سەبەبى ونى الۋ ءۇشىن جۇمىس ورنىڭىزدان نەمەسە جەكە كاسىپكەرلىگىڭىزدى راستايتىن قۇجات تاپسىرۋ كەرەك. جۇمىسسىز, ءۇي شارۋاسىندا وتىرعان انالار مۇنداي انىقتاما تاپسىرا المايدى. سوندىقتان ولار بۇل تولەمنەن قاعىلادى. دەگەنمەن كەي انالار جۇكتىلىگىن بىلگەننەن كەيىن رەسمي جۇمىسقا ورنالاسىپ نەمەسە جەكە كاسىپكەر بولىپ تىركەلىپ, قاجەتتى تولەمگە جول اشادى. بۇل – زاڭ بۇزۋشىلىق ەمەس, بىراق وكىنىشكە قاراي, جۇيەنىڭ وسالدىعىن كورسەتەدى.
ال تولەم سوماسى قالاي ەسەپتەلەدى؟ ەگەر ايەل ادام 2025 جىلدىڭ 27 شىلدەسىندە ۋاقىتشا جارامسىزدىق پاراعىن السا, كەيىنگى 12 ايداعى ورتاشا تابىسى ەسەپكە الىنادى, ياعني 2024 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 2025 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىنا دەيىنگى كەزەڭ. اي سايىنعى جالاقىسى 200 مىڭ تەڭگە بولسا, ونىڭ ىشىنەن 10% زەينەتاقى جارناسى ۇستالىپ, 180 000 تەڭگە بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل سوما دەكرەتتىك دەمالىس كەزەڭىنە سايكەس كوەففيتسيەنتكە كوبەيتىلەدى (مىسالى, 126 كۇن / 30 كۇن = 4,2). ياعني 180 000 × 4,2 = 756 000 تەڭگە. وسىدان تاعى 10% زەينەتاقى جارناسى الىنىپ, ايەلدىڭ قولىنا شامامەن 680 400 تەڭگە تولەنەدى. بۇل جۇكتىلىك جانە بوسانۋعا بايلانىستى تولەنەتىن تولەمنىڭ مىسالى.
ەكىنشىسى – بالا تۋعان كەزدەگى ءبىر رەتتىك تولەم, حالىق اراسىندا «جورگەكپۇل» دەپ تە اتالادى. تابىسى بار-جوعىنا قاراماستان بارلىق بوسانعان ايەلدەرگە تولەنەدى. ونىڭ مولشەرى بالانىڭ نەشىنشى ەكەنىنە بايلانىستى, ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (2025 جىلى 1 اەك – 3 932 تەڭگە) ارقىلى ەسەپتەلەدى. ەگەر بۇل ءسىزدىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى نەمەسە ءۇشىنشى بالاڭىز بولسا 38 اەك, ياعني 149 416 تەڭگە الاسىز. ال ءتورتىنشى نەمەسە ودان كوپ بالانى دۇنيەگە اكەلسەڭىز 63 اەك, ياعني, 247 716 تەڭگە بەرىلەدى.
ءۇشىنشى ءتۇرى – بالا كۇتىمىنە بايلانىستى اي سايىنعى تولەم. بۇل جاردەماقىنى بالانىڭ اناسى, اكەسى نەمەسە رەسمي تۇردە اسىراپ الۋشى الا الادى. بىراق ەكەۋى قاتار الا المايدى, تەك ءبىر ادامعا عانا راسىمدەلەدى. ەگەر جاردەماقىنى ءۇي شارۋاسىنداعى انا (نەمەسە اكە) الاتىن بولسا, وندا ول بالانىڭ رەتتىك سانىنا قاراي ەسەپتەلەدى. مىسالى, ءبىرىنشى بالاعا – 22 648 تەڭگە, ەكىنشىسىنە – 26 777 تەڭگە, ۇشىنشىسىنە – 30 866 تەڭگە, ال ءتورتىنشى جانە ودان كەيىنگى بالالارعا 34 995 تەڭگە اي سايىن تولەنەدى.
ەگەر بالا كۇتىمىنە شىققان اتا-انا رەسمي جۇمىس ىستەپ, تابىسىنان ايىرىلسا, وندا مەملەكەت وعان تابىسىنىڭ 40%-ى كولەمىندە تولەم جاسايدى. مىسالى, ورتاشا جالاقىسى 180 000 تەڭگە بولسا, سونىڭ 40%-ى 72 000 تەڭگە تۇسەدى. بۇل سومادان 10% زەينەتاقى جارناسى ۇستالىپ, اتا-انا 64 800 تەڭگە الادى. اقشا بالا 1,5 جاسقا تولعانعا دەيىن اي سايىن تولەنىپ وتىرادى. الايدا جۇيەنىڭ ءوز شەكتەۋلەرى بار. دەكرەتتىك تولەمنىڭ ەڭ تومەنگى جانە ەڭ جوعارعى شەگى بار. مىسالى, ءسىزدىڭ جالاقىڭىز 1 ملن تەڭگە بولسا دا, ءبارىبىر تولەم بەلگىلى ءبىر شەكپەن ەسەپتەلەدى. ال جالاقىڭىز تىم تومەن بولسا دا, مەملەكەت ەڭ تومەنگى شەككە ساي مولشەردە ەسەپتەپ بەرەدى. ماسەلەن, كەي انانىڭ جالاقىسى 30 مىڭ تەڭگە بولعانىنا قاراماستان, وعان مەملەكەت شامامەن 85 مىڭ تەڭگەمەن ەسەپ جۇرگىزەدى.
مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا, بىزدەگى جۇيەنى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك. تولەمدەر تەك رەسمي تابىسقا ەمەس, بارلىق اناعا تەڭ مولشەردە تاعايىندالۋعا ءتيىس. قازىر بايقاعانىمىز, زاڭدى ەپتىلىكپەن اينالىپ وتەتىندەر كوبىرەك الادى. ال شىن مۇقتاج, بىراق زاڭنان اتتامايتىن, نە بولماسا تىركەلمەگەن جۇمىس ىستەيتىن انالار ەشتەڭە الماي قالىپ وتىر. وسىلايشا, ءبىر قوعامدا ەكى ءتۇرلى جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان انالاردى كورەمىز. بۇل – ادىلەتسىزدىك. كەيبىر انالار ءتىپتى جالعان كاسىپكەرلىك اشىپ, دەكرەتكە شىققانىن دالەلدەپ, جاردەماقى الىپ ءجۇر. بىراق بۇل ارەكەتى ءۇشىن كەيىن سوت الدىندا جاۋاپ بەرىپ, العان اقشاسىن قايتارىپ, كەي جاعدايدا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە دە تارتىلادى. مۇنداي جاعدايلار جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. بۇل ەرەجەلەر 2005 جىلى قابىلدانعان. ەندى, مىنە 2025 جىل. جاڭا كوزقاراس كەرەك. قوعامدىق قورعا ورتاق جانە تەڭ ەسەپتەيتىن فورمۋلا ەنگىزىلسە ەكەن دەيمىن. ءار انا مەن ءار بالا لايىقتى قولداۋعا, بىردەي جاردەماقىعا يە بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى ولاردىڭ ءبارى – ەل بولاشاعى.
وسى تۇستا قىزىق ءبىر جاعدايدى ايتايىن. ءىرى ەكى بانك بىرىگىپ, بىرقاتار قىزمەتكەرلەردى قىسقارتۋعا ۇشىراتقان كەزدە, بالاسى 3 جاسقا تولماعان ءبىر اكە دەكرەتتىك دەمالىسقا شىعۋ ارقىلى ءوز جۇمىس ورنىن ساقتاپ قالعان. بۇل – زاڭدا كورسەتىلگەن قۇقىق. ياعني بالاڭىز 3 جاسقا تولماعان بولسا, ءسىز (اتا-انا رەتىندە) دەكرەتتىك دەمالىسقا شىعىپ, جۇمىسىڭىزدان قىسقارتىلۋدان زاڭمەن قورعالا الاسىز. بۇنى كوبى بىلە بەرمەيدى. ايتپاقشى, ۋاقىتشا جۇمىسقا جارامسىزدىق پاراعى بەرىلگەن كۇننەن باستاپ 1 جىل, ال بالانىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگى 1,5 جىل ىشىندە عانا جارامدى. بۇل مەرزىمدەر ءوتىپ كەتسە, ەشقانداي تولەم تاعايىندالمايدى. سوندىقتان قۇجاتتاردى دەر كەزىندە تاپسىرۋ ماڭىزدى.
ءبىر ايتقاندا بارلىق قىرىن قامتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق باستى ماسەلە – جۇيەنىڭ وزەكتىلىگى مەن ادىلدىگى تۋرالى ويلاناتىن ۋاقىت كەلدى. انانىڭ دا, بالانىڭ دا جاعدايى – تەك وتباسىنىڭ ەمەس, مەملەكەتتىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى.
دايىنداعان –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
