– ءمانسيا مۇحتارقىزى, الدىمەن باعدارلاما تۋرالى ايتا وتسەڭىز. جوبانىڭ نەگىزگى ماقسات-مىندەتى قانداي؟
– بۇل – 2005 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان رەسپۋبليكالىق جاستار باعدارلاماسى. ونىڭ باستى ماقساتى – جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋ, تابيعاتتى قورعاۋ, كوگالداندىرۋ جانە اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارقىلى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. سونىمەن قاتار جازعى كەزەڭدە جاستاردى ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا كومەكتەسۋ.
جالپى, باعدارلاما اياسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن 500 مىڭنان اسا جاس ماۋسىمدىق جۇمىسپەن قامتىلدى. ال بيىل رەسپۋبليكا بويىنشا 14 پەن 35 جاس ارالىعىنداعى 35 200 ازامات ەڭبەككە تارتىلادى. جاستار ءۇشىن بۇل جوباعا قاتىسۋدىڭ ۇتىمدى تۇسى – رەسمي جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى. ياعني زاڭدى تۇردە ەڭبەك شارتى جاساقتالىپ, زەينەتاقى جارنالارى اۋدارىلادى. دەمەك بۇل – جاستار ءۇشىن العاشقى ەڭبەك تاجىريبەسىن زاڭدى نەگىزدە جيناقتاۋ مۇمكىندىگى.
جۇمىس بارىسىندا ولارعا ارنايى كيىمدەر مەن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار بەرىلەدى. سونىمەن قاتار قاتىسۋشىلار ءارتۇرلى قوعامدىق جانە تاربيەلىك ءىس-شارالارعا بەلسەنە قاتىسادى. سايكەسىنشە جاستار اراسىندا ۇلكەن نەتۆوركينگ قالىپتاسادى. ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاعى جاستار ءبىر-بىرىمەن تانىسىپ, تابىسىپ, تاجىريبە الماسادى. مىسالى, مەكتەپ وقۋشىلارى جازعى دەمالىس كەزىندە «جاسىل ەل» قاتارىنا قوسىلىپ, ەڭبەككە ارالاسا الادى جانە جەرگىلىكتى جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارىنىڭ وزگە دە جوبالارىنا قاتىسىپ, قوعامدىق بەلسەندىلىگىن شىڭدايدى. بۇل ولارعا ۇلكەن ءومىر مەكتەبى دەسەك تە بولادى.
– «جاسىل ەل» جاساعىنىڭ باسىم باعىتتارى مەن ىسكە اسۋ تەتىكتەرى نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– جوبا جاستاردىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىن نىعايتۋعا جانە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتىپ كەلەدى. «جاسىل ەل» اياسىندا جاس بۋىن قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ماڭىزىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قاراۋعا داعدىلانادى. ەسەسىنە, كەيىنگى جىلدارى ەكولوگيا تاقىرىبىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقان جاستار سانى ارتىپ كەلەدى. ولار الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى, اسىرەسە TikTok, Instagram پلاتفورمالارىندا ەكولوگيالىق مازمۇنداعى جاڭا ترەندتەردى وزدەرى قالىپتاستىرىپ, كوپشىلىككە ۇلگى بولىپ ءجۇر. مىسالى, اعاش وتىرعىزۋ, قوقىس جيناۋ, قايتا وڭدەۋ سياقتى اكتسيالاردى تارتىمدى فورماتتا ۇسىنىپ, بۇل ارەكەتتەردى ءساندى, زاماناۋي ءارى ماڭىزدى ءىس رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسادى.
جىل سايىن جوباعا قاتىسقان مىڭداعان جاس تابيعاتقا قوسقان ۇلەسىن عانا ەمەس, ءوز اينالاسىنداعى وڭ وزگەرىستەردى دە بايقايدى. باسىم كوپشىلىگى ەكولوگيالىق سانانى الدىمەن ءوز بويىندا قالىپتاستىرىپ, كەيىن وتباسىنا, دوستارىنا تاراتا باستايدى. وسىلايشا, ءبىر جاستىڭ ارەكەتى ارقىلى تۇتاس ورتادا ەكولوگيالىق مادەنيەتكە بەتبۇرىس پايدا بولادى. ياعني باعدارلاما جاس بۋىننىڭ جەكە تۇلعا رەتىندە دامۋىنا, الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگى مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى.
– ماۋسىم باستالعالى قانشا گەكتار جەر كوگالداندىرىلدى نەمەسە اباتتاندىرىلدى؟ جاساق قىزمەتى ارقىلى جەرگىلىكتى جەرلەردە ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا سەبەپ بولعان مىسالدار بار ما؟
– بۇعان ناقتى ساندارمەن جاۋاپ بەرۋ قيىن. سەبەبى ءار ءوڭىردىڭ جۇمىس كولەمى مەن باعىتى – ءارتۇرلى. كەي ايماقتاردا نەگىزىنەن اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, ەندى ءبىر جەرلەردە تازالىق اكتسيالارى مەن قوعامدىق كەڭىستىكتەردى اباتتاندىرۋ ءىسى باستى نازاردا بولادى. سوندىقتان كوگالداندىرىلعان نەمەسە اباتتاندىرىلعان اۋماقتىڭ كولەمى وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى وزگەرەدى.
دەگەنمەن ەكولوگيالىق ناتيجەلەر ناقتى كورىنىس بەرىپ جاتىر. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىندا بالقاشقا اپاراتىن تاسجول بويىنداعى اۋماق بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىنىپ تازارتىلدى. سول جولدا ۇزاق ۋاقىت بويى جينالىپ قالعان پلاستيكالىق جانە تۇرمىستىق قالدىقتاردان ارنايى ءمۇسىن تۇرىندەگى ەكولوگيالىق ارت-وبەكتىلەر جاسالدى. قالعاندارى سۇرىپتالىپ, قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلدى. بۇل ءبىر رەتتىك اكتسيا ەمەس, ەكولوگيالىق تاربيە مەن كوپشىلىككە وي سالاتىن مادەني ءىس-شارا رەتىندە وتكىزىلدى.
سونىمەن قاتار كوپتەگەن ايماقتا ساياباقتار مەن گۇلزارلار قالپىنا كەلتىرىلىپ, جاستار ءوز قولىمەن جۇزدەگەن اعاش پەن گۇل ەگىپ, ورىندىقتار مەن قوقىس جاشىكتەرىن ورناتۋعا اتسالىستى. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, ناقتى جوسپار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. اسىرەسە سۋ كوزدەرىنىڭ اينالاسىن تازارتۋ, كولەڭكەلى ايماقتار جاساۋ, حالىق كوپ شوعىرلاناتىن ورىنداردى اباتتاندىرۋ. جالپى العاندا, «جاسىل ەل» جاساعىنىڭ كۇشىمەن وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ الدىن الۋعا جانە شەشۋگە بىرقاتار وڭ قادامدار جاسالدى.
– جوبا قاتىسۋشىلارىنا تولەنەتىن ەڭبەكاقى مولشەرى قالاي بەلگىلەنەدى؟ تاعى قانداي قولداۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان؟
– باعدارلامانىڭ قارجىلاندىرىلۋى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. ءار ءوڭىردىڭ جوبانى قارجىلاندىرۋ كولەمى سول ايماقتىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتى مەن مۇمكىندىگىنە بايلانىستى بەلگىلەنەدى. سونىمەن قاتار جوباعا قوسىمشا دەمەۋشىلىك كومەك كورسەتەتىن ۇيىمدار مەن كاسىپورىندار دا بار.
جوباداعى قاتىسۋشىلارعا تولەنەتىن ەڭبەكاقى – ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى نەگىزىندە ەسەپتەلەدى. الايدا تولەم كولەمى ءار وڭىردە ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, اقتوبە وبلىسىندا ەڭبەكاقى ەكى تاراپتىڭ ەسەبىنەن تولەنەدى: جارتىسى مەملەكەتتىك جوبا, ال قالعان بولىگى جاستار جۇمىس ىستەيتىن مەكەمە نەمەسە سەرىكتەس شارۋاشىلىق ەسەبىنەن بەرىلەدى.
قارجىلاي قولداۋدان بولەك, جاستاردى جىگەرلەندىرۋ ماقساتىندا وسى وبلىستا جىل سايىن ەڭ بەلسەندى 100 جاسقا ارناپ استانا قالاسىنا ارنايى ءىسساپار ۇيىمداستىرىلادى. بۇل – ولاردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋدىڭ, ىنتالاندىرۋدىڭ ءبىر جولى. باسقا وڭىرلەردە دە ۇزدىك قاتىسۋشىلارعا ديپلومدار, العىسحاتتار مەن سىيلىقتار ۇلەستىرىلىپ, ءتۇرلى ماراپاتتار بەرىلەدى.
ەرەكشە ايتا كەتەرلىگى, ەڭبەك ماۋسىمى باستالماس بۇرىن بارلىق قاتىسۋشىعا مىندەتتى تۇردە تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا نۇسقاۋلىق جۇرگىزىلەدى. بۇل – وتە ماڭىزدى كەزەڭ. سەبەبى كەيبىر جۇمىس اۋماقتارىندا ءتۇرلى زياندى نەمەسە قاۋىپتى قالدىقتار كەزدەسۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعدايلاردا جاستاردىڭ وزدەرىن قالاي ۇستاۋى, قانداي شارالار قولدانۋى قاجەت ەكەنى تۋرالى تولىق اقپارات بەرىلەدى. نۇسقاۋلىق تەك تەوريالىق ەمەس, تاجىريبەلىك تۇرعىدان دا تۇسىندىرىلەدى.
– الداعى ۋاقىتتا باعدارلامانى كەڭەيتۋ جانە جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى جوسپارلارىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
– «جاسىل ەل» ەڭبەك جاساقتارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ جانە جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ۇلگىلىك ەرەجەلەردى قايتا قابىلداۋ جۇمىسى جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا مينيسترلىك وسى باعىتتا ارنايى جول كارتاسىن ازىرلەپ, ونىڭ اياسىندا بىرقاتار وزگەرىس پەن جاڭالىق ەنگىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل شارالار ەڭبەك جاساقتارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعىن ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ءوزارا تاجىريبە الماسۋ بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مىسالى, «جاسىل ەل» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا وزبەكستاننىڭ تاشكەنت قالاسىندا وتكەن كليماتتىق فورۋمعا قاتىسىپ, ءوز جوبالارىن تانىستىردى. بۇعان قوسا جاقىندا ازەربايجان ەلىندە وتكەن حالىقارالىق فورۋمدا ءبىزدىڭ ەكولوگيالىق باستامالارىمىز كەڭىنەن ۇسىنىلدى. بۇل ءۇردىس بولاشاقتا دا جالعاسىن تابادى. ءتۇرلى حالىقارالىق فورۋمدار, كورمەلەر مەن پىكىر الماسۋ كەزدەسۋلەرى تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ, جاڭا جوبالار مەن يدەيالار تالقىلانادى. وسىلايشا, «جاسىل ەل» جوباسى ىشكى دامۋمەن قاتار, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى جاھاندىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوسادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
