تازى مەن توبەت ەجەلدەن حالقىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان. عاسىرلار بويى ادامزاتقا ادال قىزمەت ەتكەن ءۇي جانۋارى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ءبۇتىن ءبىر اۋىلدى امان الىپ قالعان دەگەن دەرەك بار. مەملەكەت باسشىسى تازى مەن توبەتتى قورعاۋ ماسەلەسىن جاۋاپتى ورىندارعا تاپسىردى. ارنايى زاڭ دا قابىلدادى. تازى مەن توبەتتى قورعاۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل ءبولىندى. بىلتىر حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسى (FCI) قازاق تازىسىن مويىنداپ, تىركەدى. ەندى بار نازار فينليانديا استاناسى – حەلسينكيدە وتەتىن يتتەر كورمەسىنە اۋىپ وتىر. سونىڭ قارساڭىندا قازاقستان كينولوگتەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى باۋىرجان سەرىكقاليمەن سۇحبات قۇرىپ, قازاق تازىسىنىڭ ەرەكشە قاسيەتى جايىندا, كورمەگە دايىندىق بارىسى تۋرالى اڭگىمەلەستىك.
– باۋىرجان مىرزا, اڭگىمەنى بىردەن بۇكىلالەمدىك يتتەر كورمەسىنەن باستاساق. جۇزدەگەن ەلدىڭ باسىن قوسقان ءىرى كورمەگە قازاق تازىسى تۇڭعىش رەت قاتىسقالى وتىر. جاۋاپكەرشىلىك جوعارى بولعان سوڭ, دايىندىق بارىسى دا قىزۋ شىعار دەپ ويلايمىز. قالاي دەگەندە تازىعا الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارى اۋعالى تۇر.
– ءيا, تازى تۇقىمى وسىعان دەيىن يتتەر كورمەسىنە قاتىستى دەگەن اقپاراتتاردى ەستىگەنىمىزبەن, «قازاق تازىسى» اتاۋىمەن تۇعىش رەت كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنىلعالى تۇر. نەگىزى حەلسينكي قالاسىندا ەلىمىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ءۇش ءىرى حالىقارالىق ءىس-شارا وتەدى. ولار – حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسىنىڭ (FCI) باس اسسامبلەياسى, «World Dog Show – 2025» بۇكىلالەمدىك كورمەسى, قازاقى تازى تۇقىمىنىڭ رەسمي حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى. FCI باس اسسامبلەياسىنا الەمنىڭ 100-دەن استام ەلىنىڭ ۇلتتىق كينولوگيالىق ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى كەلەدى. ەلىمىز العاش رەت وسى جيىنعا FCI-ءدىڭ تەڭ قۇقىلى, داۋىس بەرۋ قۇقىعى بار تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە قاتىسادى. بۇل – ۇلكەن مارتەبە. وسى ساتتەن باستاپ ءوز ۇلتتىق تۇقىمدارىمىزدى رەسمي تۇردە ۇسىنۋعا, قازاق كينولوگياسىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا, الەمدىك كينولوگيا جۇيەسىن دامىتۋعا بەلسەندى تۇردە ۇلەس قوسۋعا قۇقىلىمىز. ەندى ءبىزدىڭ پىكىرىمىزبەن باسقا ەلدەر ساناساتىن بولادى.
كورمەگە جىل سايىن بارلىق قۇرلىقتان 25 000 مىڭداي يت جەتكىزىلەدى. ءبىز ءار مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى ۇزدىك دەگەن يتتەرىن الىپ كەلەتىنىن بىلگەن سوڭ, قازاق تازىسىنىڭ تانىستىرىلىمىن ايرىقشالاپ ۇيىمداستىرۋدى ۇيعاردىق. پاۆيلوننىڭ بىرىنە تازىنىڭ سۋرەتىن قويىپ, بىلتىر FCI مويىنداعانىن جازىپ, تازى تۋرالى, ەلىمىز تۋرالى اقپاراتتار قامتىلعان كورمە جاساۋدى ويلاپ وتىرمىز. ءار ەل ءوز پاۆيلوندارىندا ءيتتىڭ كەرەك-جاراقتارىن ساۋدالاسا, ءبىز تازىنىڭ عاسىرلار بويى ادامزاتقا تيگىزگەن پايداسىن, ادالدىعىن بارىنشا ايشىقتاپ كورسەتەمىز. وسىنداي حالىقارالىق كورمەلەردەن كەيىن شەتەلدىكتەردى قازاقى يت تۇقىمىنا قىزىقتىرا الساق, تازىعا ءتانتى بولىپ, ساتىپ الاتىندار كوبەيسە, قازاقى يت الەمگە تانىلسا, وندا ول ءسوزسىز جەڭىسىمىز بولار ەدى.
– كورمەگە كەز كەلگەن ەل وسال يت الىپ بارمايتىنى بەلگىلى. ۇزدىكتەردىڭ ىشىندە ەڭ لايىقتىسىن انىقتاۋ دا وڭايعا سوقپايتىن ءتارىزدى. دەگەنمەن تورەشىلەر يتتەردىڭ قانداي قاسيەتىنە قاراپ باعا بەرەدى؟
– جارىس دەگەنگە ەل-جۇرت يتتەردىڭ جۇيرىكتىگىنە نەمەسە اڭشىلىق قابىلەتىنە قاراپ باعا بەرەدى دەپ ويلاپ قالۋى مۇمكىن. بىراق ولاي ەمەس. بايقاۋدا ەڭ اۋەلى يتتەردىڭ ءوز ستاندارتتارىنا سايكەستىگى, دەنە تۇرقى, تازالىعى سىنالادى. كەيبىر ءيتتىڭ كورسەتكىشى بىردەي بولىپ قالاتىن جاعداي تۋسا, وندا ءيتتىڭ تەمپەرامەنتى, ادامدار اراسىندا ءوزىن ۇستاۋى دا ەسكەرىلەدى. ءبىز كورمەگە 8 تازى الىپ بارامىز. تورەشىلەر الدىمەن يتتەرىمىزدىڭ ىشىنەن ەڭ ۇزدىك دەگەن ارلانىن, ۇرعاشىسىن تاڭدايدى. سوسىن ولاردى اڭشىلىققا شىعاتىن يتتەردىڭ (بورزوي) توبىنا قوسادى. ياعني الەمنىڭ وزگە دە اڭشى يتتەرىمەن ءبىر توپقا تۇسەدى. ودان ءارى ءار توپتان تاڭدالىپ الىنعان يتتەر تاعى بولەك سىنالىپ, ىشىنەن ەڭ مىقتى دەگەنى انىقتالادى. نەگىزى, جارىس تالابى بويىنشا ءبىز كورمەگە تازىنىڭ ەرەسەگىن, 18 ايعا دەيىنگىسىن, كۇشىگىن الىپ بارۋعا ءتيىس بولدىق. الايدا جول الىس بولعان سوڭ, تاۋەكەلگە بارماي, كۇشىكتەرىن اكەلمەۋگە ۇيعاردىق. قىسقاسى, سوڭىندا تورەشىلەر ەڭ ۇزدىك ارلان, ۇرعاشى يت تۇقىمىن انىقتايدى. باعالاۋ ستاندارت بويىنشا انىقتالادى. ستاندارتتى كۇزدە, تازى تۇقىمىن FCI كينولوگيا فەدەراتسياسى مويىنداعان كەزدە وتكىزگەنبىز. تورەشىلەردىڭ قولىنا دا سول ستاندارتتاردى جەتكىزدىك.
– حەلسينكيگە باراتىن تازىلاردى ءوزارا قالاي ىرىكتەدىڭىزدەر؟ سەگىز تازىنىڭ قاي-قايسىسى دا وسال بولماسا كەرەك.
– ارينە, كورمەگە باراتىن تازىلار ەلدىڭ ابىرويى ءۇشىن سىنعا تۇسەتىن بولعان سوڭ, ىشىندە وسالى جوق, ءبارى ستاندارتقا ساي كەلەدى. ولار كينولوگتەر وداعىنىڭ ىشكى ىرىكتەۋ كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن انىقتالدى. جالپى, وسىنداي ءىرى كورمەلەرگە اپاراتىن تازىلارعا تالاپ قاتاڭداۋ. ەۋروپالىق وداقتىڭ ۆەتەريناريالىق تالاپتارىنان ءوتۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. كەلەشەكتە وسىنداي ءىرى جارىستاردىڭ الدىندا ىرىكتەۋ تۋرنيرلەرىن ۇيىمداستىرىپ, سولاردىڭ ىشىنەن ۇزدىگىن اپارۋ جوسپاردا بار. وسى جولى كورمەگە قاتىستىرىلاتىن تازىلار بارلىق جارىستا جۇلدە العان. اتاپ ايتقاندا, استانا, الماتى, وسكەمەن, سەمەيدىڭ «ازات», «تامەرلان», «ساكۋرا», «پانا», «لاشىن», «ارۋ», «كوكسەرەك», «التىن» اتتى تازىلارى كورمەگە بارادى.
– بىرەر جىلدىڭ ىشىندە تازىنى وزىمىزگە مەنشىكتەپ, جاھانعا تانىتۋ باعىتىندا قىرۋار جۇمىس ۇيلەسىم تاپقانىن بىلەمىز. كوپتىڭ كوكەيىندە نەگە بۇل شارۋالالار ون, جيىرما جىل بۇرىن ەمەس, قازىر قولعا الىندى دەگەن سۇراق قىلاڭ بەرەدى.
– ءوزىم بىرلەستىك توراعالىعىنا 2023 جىلى كەلدىم. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن تازىعا قاتىستى زاڭ قابىلداندى. ونى قورعاۋعا, كوبەيتۋگە, تانىتۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولىنگەن سوڭ, ءىس العا باستى. ءيا, وسى ماسەلەمەن ەرتەرەك اينالىساتىن مۇددەلى ادامدار تابىلعاندا, تازىنى بىرنەشە جىل ەرتە تىركەگەندە قازىر الەمگە تانىتىپ قويار ما ەدىك, كىم ءبىلسىن. مەنىڭشە, قازىر دە كەش ەمەس, ءدال ۋاعىندا قولعا الدىق دەپ ويلايمىز.
– كورشى ەلدەردەن ۇلتتىق مۇرامىزدى مەنشىكتەپ الۋعا ارەكەت جاساعاندار بولدى ما؟
– ونداي قاۋىپتىڭ بولعانىن جوققا شىعارا المايمىن. تازىنىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ, ارەكەت جاساعاندار بولمادى ەمەس, بولدى. وسى اقپارات بىزگە جەتكەن سوڭ, «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەپ, جۇمىسقا بارىنشا جىلدام كىرىستىك. اتاۋىنىڭ ءوزىن «قازاق تازىسى» دەپ بەكىتىپ, شەشۋشى قادام جاسادىق. ەندى ءبىزدىڭ تازىمىزدى ەشكىم وزىنە مەنشىكتەي المايدى. بۇل ءبىزدىڭ, مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, اتا ءداستۇردى ۇزبەي, اڭشىلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەن ۇلتقا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, ءتول مۇرامىزعا جاناشىر ازاماتتاردىڭ جەڭىسى. سەبەبى قازاق تازىسى – حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىنىڭ اجىراماس بولىگى. ەندى بۇل تۇقىم حالىقارالىق كەڭىستىكتە ءدال ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ قۇندىلىعى رەتىندە قورعالىپ وتىر. بۇل – عاسىرلار, بەرىدە ونداعان جىل بويى تازىلاردى ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزگەن اڭشىلاردىڭ, زووتەحنيكتەردىڭ, جاناشىر جانداردىڭ ەڭبەگى.
– الەمدە يتتەردىڭ الۋان ءتۇرى بار. اراب ەلدەرىندە تازىعا ۇقساس يت ءتۇرى كەزدەسەدى. ولاردان ءبىزدىڭ, ياعني قازاق تازىنىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟
– يت – اقىلدى ءۇي جانۋارى. قىزمەتتىك يتتەر بار, ەسىرتكى زاتتارىن تاباتىن, زاعيپ جاندارعا جاردەمدەسەتىن يتتەردى بىلەمىز. ءاربىر ءيتتىڭ ءوزىنىڭ قابىلەتى, قاسيەتى بار. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ تازى اڭشىلىققا بەيىم. شىدامدى, جۇيرىك, ەستۋ, كورۋ سەزۋ قابىلەتى جاقسى دامىعان. جاز جايلاۋ, قىس قىستاۋدا ۇزاق قاشىقتىقتى اتتىڭ قاسىنا ىلەسىپ ءجۇرىپ-اق باعىندىرادى. ابوريگەندى تۇقىم. ياعني 4 مىڭ جىلدىق تاريحى بار تازى عاسىردان-عاسىرعا ادامنىڭ ارالاسۋىنسىز ءوزى كوبەيىپ, قازاق دالاسىنا بەيىمدەلگەن. تازى تۇقىمداس ءيتتىڭ قازاق دالاسىندا پايدا بولۋ كەزەڭى يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋ ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى (IX–X عاسىر). سەبەبى ءبىزدىڭ تازىلار تۇقىمى جاعىنان اراب دالاسىنان شىققان «ساليۋكي» يتىنە كوبىرەك ۇقسايدى. تازىنى ۇيگە كىرگىزگەن. دەمەك قازاقتىڭ تازىعا دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە بولعان. جەتى قازىنامىزدىڭ ءبىرى. ءيا, باسقا ەلدەردە دە اڭشىلىققا شىعاتىن يتتەر بار. مىسالى, اعىلشىنداردىڭ «گرەيحاۋند» تۇقىمدى ءيتى الەمدە ەڭ جىلدام سانالادى. جىلدامدىعى ساعاتىنا 70 شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى دەسەدى. بىراق قازاق تازىسىنىڭ ودان ارتىقشىلىعى ۇزاق قاشىقتىقتى ەمىن-ەركىن ەڭسەرۋىندە. تازى اڭنىڭ سوڭىنا تۇسكەندە 5-6 شاقىرىمعا دەيىن قۋىپ جەتەدى. اڭدى كوزدەن تاسا قىلىپ السا, ءيىسىن سەزىپ تاۋىپ الىپ, قايتا قۋا جونەلەدى دە, شارشاتىپ بارىپ ۋىسقا تۇسىرەدى. ونىڭ كەۋدە قۋىسى باسقا اڭشى يتتەرگە قاراعاندا ۇلكەنىرەك. ءتىپتى شىنتاعىنا دەيىن تۇسىڭكى بولادى. بۇل تازىنىڭ تەرەڭ تىنىس الۋىنا كومەكتەسەدى. اياعىنىڭ ۇزىندىعى, بۇلشىق ەتتەرىنىڭ مىقتىلىعى, ءتىپتى تىرناعىنىڭ قاتتىلىعىنا دەيىن ارتىقشىلىقتارى بولىپ سانالادى.
– ءسوزدىڭ ءتۇيىنى, قازاق تازىلارى دالالىق ولكەگە ابدەن ماشىقتانىپ, دامىعان ءيتتىڭ ناعىز تورەسى دەيسىز عوي؟
– ءيا, تازى قازاق حالقىمەن بىرگە دامىدى, جەتىلدى دەسەم, جاڭساق ايتقاندىعىم بولماس. سەبەبى ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراساق, حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىنا بايلانىستى قالىپتاسقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونى جوعارىدا ايتتىم. تازىنىڭ دەنە ءبىتىمى دالالىق جەردە اڭ اۋلاۋعا ماشىقتانعان. مىسالى, «نەمىس وۆچاركاسى» – جاساندى تۇردە بۋدانداستىرۋدان پايدا بولعان يت. ابوريگەندى ەمەس. مال باعۋعا قولايلى بولسىن دەپ شىعارعان. قىزىعى, نەمىس وۆچاركاسىنىڭ دا باسقا بۋدانداستىرىلعان يتتەر سەكىلدى گەنەتيكالىق كەمشىلىكتەرى بار. ايتالىق, دۇرىس تىنىس الا المايتىن تۇقىمدارى كەزدەسەدى. ونىڭ قاسىندا قازاق تازىسى – تەڭدەسسىز يت. قازىر ءبىز عانا ەمەس, باسقا دا ەلدەر وزدەرىنىڭ ابوريگەندى يتتەرىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قورعاۋعا الىپ جاتىر. نەگە دەسەڭىزدەر, وسىعان دەيىن ءوزىنىڭ ابوريگەندى تۇقىمىن جوعالتىپ العان ەلدەر كوپ. تازى دا سونداي, جوعالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ساتتەردى ەڭسەرىپ كەلەدى. ەلىمىزدە رەسمي تىركەلگەن 3000-نان استام تازى بار. تىركەلمەگەندەرىن انىقتايتىن ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ قاجەت. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, جاپوندار ءوزىنىڭ «اكيتا-ينۋ» تۇقىمدى ءيتىن قاستەرلەيدى. ول – ءبىز كورگەن «حاتيكو» فيلمىندەگى يت. جاپوندار سول ءيتتى سوعىس جىلدارىندا جويىلۋعا جول بەرمەي, كەيىن حالىقارالىق فەدەراتسياعا تىركەتىپ, قورعاۋعا العان. سودان بەرى اكيتا-ينۋ بۇكىل الەمگە تارادى. ءبىز دە قازىر تازىنى الەمگە تانىتىپ, اتىن شىعارۋ ءۇشىن دۇرىس باعىتتا كەلە جاتىرمىز.
3 قىركۇيەكتە قازاقى يت تۇقىمدارىنىڭ كۇنى اتالىپ وتەدى. مۇنىڭ بارلىعى الدا قولعا الاتىن ۇلكەن جۇمىستاردىڭ تەك باستاماسى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ساندىبەك ءاسانالى,
«Egemen Qazaqstan»
