شيپاجايعا جولداما الۋدىڭ ءتيىمدى ءتارتىبى

قوعامدا «كەزەك كۇتۋدىڭ» ءتار­تىبى, ەرەجەسى, مادەنيەتى قالىپ­تاستى. بالا دۇنيەگە كەلگەننەن بالاباقشا كەزەگى باستالادى. ايتپەسە, جاسى جەتكەندە اتا-انانىڭ مەملەكەتتىك بالاباقشا تاپپاي سەندەلگەنى سەندەلگەن. ەمحاناعا جازىلۋ, ءدارى-دارمەك الۋىڭ كەزەك, تومەن پايىزبەن كو­لىك, سوسىن تۇرعىن ءۇي, جەر كەزە­گى دەپ جالعاسا بەرەدى. وسى­نىڭ ىشىن­دە ساناتوري, كۋرورتقا جولداما بەرۋ ءتارتىبى دە «زەينەت­كەرلەردىڭ جارىسىنا» ۇقساپ بارادى.

بۇگىندە مۇگەدەكتىگى بار جان­دارعا جولداما ەلەكتروندىق فورماتتا, الەۋمەتتىك قىزمەتتەر پورتالى ارقىلى تىركەلەدى. ينتەرنەتى جوق ازاماتتار حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا نەمەسە تۇر­عىلىقتى جەرى بويىنشا جۇ­مىسپەن قامتۋ بولىمىنە جولداما الۋعا ءوتىنىش بەرە الادى. زەينەتكەرلەرگە, ارداگەرلەرگە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا ارنالعان جولدامانى اكىمدىكتەر مەن ءماسليحاتتار رەتتەيدى. مىسالى, Birge.astana.kz پورتالى استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت­تەرىن ۇسىناتىن, ونىڭ ىشىندە ساناتوري, كۋرورتقا جولداما الۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسمي پلاتفورما سانالادى. زەينەتكەرلەر ءدال وسى سايتتى پايدالانادى. مۇندا وتىنىمدەر سانى قولجەتىمدى جولدامالار سانىنان كوپ بولسا, جولداما ءبىرىنشى بولىپ ءوتىنىش بەرگەندەرگە ءتيۋى مۇمكىن. كىم جىلدام, شيراق, سونىڭ جولدامالى بولۋعا مۇمكىندىگى جوعارى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ دەرەگىنشە, 2023 جىل­دىڭ سوڭىندا قالپىنا كەلتىرۋ جانە مەديتسينالىق وڭالتۋ ۇيىم­دارىندا 413 344 ادام ەمدەلگەن. ونىڭ ىشىندە 261 698 ادام ساناتوريگە بارعان. ساناتوري, كۋرورتتىق ەم برونح-وكپە پاتولوگياسى, تىرەك-قيمىل اپپاراتى, اسقازان-ىشەك جولدارى, باسقا دا اۋرۋلاردان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى سانالادى. 2020 جىلدان باستاپ ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەۋ ءمامس-كە بىرىكتىرىلگەن. ياعني ەم-شارانىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىندە پاتسيەنتتەر مەديتسينالىق ساقتان­دىرۋ ەسەبىنەن ەم الادى. مىسالى, بۋرابايداعى مامانداندىرىلعان ساناتوريگە برونح-وكپە پاتولوگياسى بار پاتسيەنتتەر بارادى. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ ماقساتىندا استانا قالاسىنداعى №2 قالا­لىق ەمحاناعا ارنايى بارىپ, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى مايرا احمەتوۆامەن پىكىرلەستىك.

ء«بىز دەنساۋلىق جاعدايى بو­يىن­شا ساناتوريگە مۇقتاج ادام­داردىڭ قۇجاتىن تولتىرامىز. قاتەرلى ىسىك, ەپيلەپسيا, تۋبەركۋلەز سىندى اۋرۋعا شالدىققان ناۋقاستاردى وندا جىبەرمەيمىز. مىندەتىمىز – پاتسيەنتتەردىڭ قارسى كورسەتىلىمدەرى بار-جوعىن انىقتاۋ, اۋرۋ ادامدى جىبەرمەۋ. سىرقاتى بار ادامعا كەيبىر ەمشارالار كەرى اسەر ەتىپ, ناۋقاستىڭ جاعدايىن ءتىپتى اسقىندىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ەمحانالاردا وكپە اۋرۋىمەن ديپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعاندارعا دا جولداما بەرىلەدى. ولارعا بۋرابايداعى ساناتوريگە تەگىن جولداما بەرەمىز. جىلىنا شامامەن 13-14 پاتسيەنت وسى مۇمكىندىكتى پايدالانادى. ياعني ناۋقاستار ەمحانادا ەمدەلگەن سوڭ, پروفيلاكتيكالىق ساۋىقتىرۋدان وتەدى. مۇندا ساناتوري-كۋرورتتىق ەم-شارا ەمنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى رەتىندە قاراستىرىلادى. وكپە اۋرۋىنا شالدىققان بالالاردى وڭالتۋعا الماتىداعى «الاتاۋ» شيپا­جايىنا جولداما بەرىلەدى. با­لالارعا, مۇگەدەكتىگى بار ادام­دارعا ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ تەگىن», دەيدى م.احمەتوۆا.

زەينەت جاسىنداعى تۇرعىندار ساناتوريگە بارماس بۇرىن ەمحاناداعى دارىگەرىنە قارالىپ, ساناتوري-كۋرورتقا ارنالعان كارتا (فورما 067/9) الادى. كارتانى الۋ ءۇشىن پاتسيەنت الدىمەن مەديتسينالىق تالداۋلارىن تاپسىرادى. دەنساۋلىعىن ءجىتى تەكسەرەدى. ەگەر پاتسيەنتتىڭ دەنساۋلىعىندا اسقىنعان اۋرۋ بەلگىلەرى بايقالسا, ساناتوريگە بارا المايدى. ساناتوري قىزمەتكەرلەرى دە پاتسيەنتتەردەن جوعارىدا ايتقان كارتانى سۇراتادى. ونسىز قابىلدامايدى. قۇجاتتى دارىگەر تولتىرادى. دارىگەر پاتسيەنتتىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن تەكسەرمەي, ونى قولعا ۇستاتا سالمايدى.

جاقىندا بۋرابايداعى «قاتاركول» شيپاجايىنا جولداما الا الماي جۇرگەن استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى رەداكتسياعا حابارلاستى. ول ساناتوريگە بارۋ ءۇشىن اقپان, مامىر نەمەسە قىركۇيەك ايلارىنىڭ باسىندا جولداماعا ءوتىنىش قالدىرۋعا ءتيىس بولىپتى.  ماۋسىم, شىلدە, تامىز ايلارىنىڭ بىرىندە جولداماعا يە بولۋدى ويلاعان زەينەتكەر مامىردىڭ باسىندا ءوتىنىش قالدىرۋعا نيەتتەنگەن. الدىمەن بالالارىمەن بىرگە ەلەكتروندى فورماتتا ءوتىنىش قالدىرۋعا وقتالىپ, پلاتفورمانى تۇسىنە الماعان. سوسىن «جانۇيا» وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋ ورتالىعىنا بارعان. ناق سول كۇنى ۇزىن-سونار كەزەككە تاپ كەلىپ, تاعى ابىگەرگە تۇسكەن. كوپ كەشىكپەي جولدامانىڭ تاۋسىلىپ قالعانىن بىلگەن. ءبىز زەينەتكەردىڭ ساۋالىن استانا قالاسى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسى ارداگەرلەرمەن جۇمىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءمولدىر ابايقىزىنا قويدىق.

«استانا قالاسىندا تۇ­را­­تىن زەينەتكەرلەرگە سانا­توري-كۋرورتقا جەڭىل­دەتىل­گەن جولداما ۇسىنامىز. ولار ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ قۇنىنىڭ 20%-ىن عانا قالتاسىنان تو­لەيدى. تىركەلۋ Birge.astana.kz سايتى ارقىلى قولجەتىمدى. زەينەتكەرلەردىڭ ەتسق ارقىلى ۇيدەن تىركەلۋگە مۇمكىندىگى بار. ءتىپتى بولماسا, استانا قالا­سىنداعى «جانۇيا» وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋ ورتالىعىنا ەتسق-مەن بارسا, سونداعى ماماندار جاردەمدەسەدى. الەۋمەتتىك كومەكتىڭ وسى ءتۇرىن زەينەتكەرلەر ەكى جىلدا ءبىر مارتە عانا الا الادى. بىلتىر بارعاندار بيىل بارا المايدى. قالا تۇرعىنىنىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرەر بولسام, زەينەتكەردىڭ قازىردىڭ وزىندە جولداماعا يە بولۋ مۇمكىندىگى بار. ادەتتە زەينەتكەرلەر ساناتوري-كۋرورتقا جولداما بەرۋ باس­تالدى دەگەن كۇننەن جاپپاي تىركەلەدى. الاي­دا سول تىركەلگەن تۇلعالاردىڭ بارلىعى ءجۇز پايىز بارا بەر­مەيدى. مىسالى, مامىر ايىندا تامىزدا ساناتوريگە بارامىن دەپ جازىلعان زەينەتكەر بار دەلىك. بىراق تامىزعا دەيىن ونىڭ جوس­­پارى وزگەرىپ, ساۋىقتىرۋدى باسقا كۇنگە جوسپارلاۋى مۇمكىن عوي. زەينەتكەرلەر وسىنداي بوس ورىندارعا كەز كەلگەن ۋاقىتتا جازىلا الادى. كەزەك جايىنا كەلەر بولساق, تۇرعىندار اكە-شەشەسىن «جانۇيا» ورتالىعىنا اپارماي, Birge.astana.kz سايتى ارقىلى ۇيدەن تىركەسە, كەزەك كۇتپەيدى»,  دەپ ءتۇسىندىردى ءمولدىر ابايقىزى.

رەسمي جاۋاپقا قانىققان سوڭ, بىزگە وتىنىشپەن شىققان وقىر­مانعا ءمان-جايدى تۇسىندىر­دىك. كەيىن زەينەتكەردىڭ «جا­ن­­ۇيا» ورتالىعىنا بارىپ, تامىز ايىنداعى بوس ورىننىڭ بى­­رىنە جازىلعانىن بىلدىك. ول «قاتاركول» شيپاجايىنا جا­قىن ارادا باراتىن بولىپتى. مۇن­داي­دى كۇتپەگەن قاريا بىزگە, ورتالىق ماماندارىنا العىسىن جاۋدىردى. 

بيىل جىل باسىنان شىلدەگە دەيىن استانا قالاسىنان 2952 زەينەتكەر ساناتوري-كۋرورتقا بارعان. جىل سوڭىندا وسىنداي مۇمكىندىك باس-اياعى 6 مىڭ قالا تۇرعىنىنا ءتيىپ قالادى دەگەن بولجام بار. بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى سالانى دامىتۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ, كۋرورتولوگيا جانە مەديتسينالىق وڭالتۋ عزي-مەن بىرگە شەتەلدىك تاجىريبەنى تالداعان. سونىڭ ناتيجەسىندە تابيعي ەمدىك فاك­تورلاردىڭ جاڭا ەمدەۋ تەحنولوگيالارىمەن ءتيىمدى ۇيلەسۋى مەديتسينالىق وڭالتۋدىڭ اسەرىن ەداۋىر كۇشەيتەتىنىن زەردەلەگەن. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە كۋرورتولوگيا ماسەلەلەرى بويىن­شا ءبىلىم ورتالىعى اشىلادى. سالانى دامىتۋدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى­نىڭ جوباسى دا بار. قىسقاسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى ءجىتى نازاردا ۇستاپ وتىر. ەندىگى ماسەلە, مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا, ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعاندارعا, زەينەتكەرلەرگە بەرىلەتىن جولدامانىڭ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيە  تۇسسە جاقسى. سونداي-اق ەلەكتروندى پلاتفورمانى تۇسىنە بەرمەيتىن زەينەتكەرلەرگە جاردەمدەسەتىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە ورىن اشىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر.