ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى ورمانداردىڭ ورتەنىپ كەتۋى جيىلەپ, تابيعي اپاتتار ەكوجۇيەگە ۇلكەن زالال كەلتىرىپ جاتىر. ماسەلەن, 2023 جىلى اباي وبلىسىندا بولعان الاپات ورتتە 14 ورمانشى قازا تاۋىپ, مىڭداعان گەكتار ورمان كۇلگە اينالدى. بۇل جاعداي قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. بۇعان دەيىن دە شىعىس قازاقستان, قوستاناي, تۇركىستان وبلىستارىندا بىرنەشە رەت ءىرى ءورت تىركەلگەن. ماماندار مۇنداي اپاتتاردىڭ باستى سەبەبى ءورتتىڭ كەش انىقتالۋى مەن كوزبەن باقىلاۋعا تاۋەلدىلىك ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. وسى ماسەلەنى شەشۋگە قازىر ەلىمىزدە ورمانداعى ءورتتى جاساندى ينتەللەكتىمەن باقىلايتىن اقىلدى جۇيە ىسكە قوسىلىپ جاتىر. جوبانى ازىرلەۋشى «قازاقتەلەكوم» كومپانياسى.
قازىردىڭ وزىندە جۇيە سەمەي ورمانى رەزەرۆاتىندا ورناتىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان. 2026 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن ەل بويىنشا 270 اۆتوماتتاندىرىلعان ستانسا ىسكە قوسىلىپ, 5,6 ميلليون گەكتار ورمان تاۋلىك بويى باقىلاناتىن بولادى.
– بۇرىن ورمانشىلار مۇناراعا شىعىپ, دۇربىمەن قاراپ, ءتۇتىن بايقاسا, كوورديناتىن شامالاپ ەسەپتەپ, راتسيامەن حابارلايتىن. قازىر ءبىز 30 مەترلىك انتەننالارعا اينالانى 360 گرادۋس كورە الاتىن كامەرالار ورناتامىز. ولار 30 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى ەڭ كىشكەنتاي ءتۇتىندى دە بايقاپ, اۆتوماتتى تۇردە جاساندى ينتەللەكتىگە جىبەرەدى. جۇيە ءتۇتىننىڭ قاۋىپتى, قاۋىپتى ەمەس ەكەنىن انىقتاپ, ناقتى كوورديناتانى شىعارىپ, ورتالىققا سيگنال بەرەدى. قاجەت بولسا, درون كوتەرىلەدى دە, وقيعا ورنىنان ناقتى بەينەجازبا تۇسىرەدى, – دەيدى «قازاقتەلەكوم» باسقارما توراعاسى باعدات مۋسين.
بارلىق دەرەك, بەينە, تەلەمەتريا, دىبىس سيگنالدارى الماتىداعى داتا-ورتالىققا تۇسەدى. ال جۇيە كۇن باتارەياسى, ديزەل گەنەراتورى, انتيۆاندالدىق قورعانىسپەن جابدىقتالادى.
– بۇل ينفراقۇرىلىمنىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى – سۋپەركومپيۋتەر. بىزدە قازىر ەكى سۋپەركومپيۋتەر بار. بىرەۋى – استانادا, ەكىنشىسىن قازاقتەلەكوم ءوز قارجىسىنا سالدى. ەكەۋى دە جاساندى ينتەللەكتىنى ۇيرەتۋگە, دەرەكتەردى جىلدام وڭدەۋگە ارنالعان. قازىردىڭ وزىندە جۇيە تەك ءورت ەمەس, براكونەردى انىقتاۋ, سيرەك وسىمدىكتەردى, اۋرۋ اعاشتاردى تانۋ سىندى فۋنكتسيالاردى دا يگەرىپ جاتىر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ىسكە اسىپ جاتقان جوباعا قوماقتى قاراجات ءبولىندى. سوندىقتان «NVIDIA»-مەن سەرىكتەستىك اياسىندا قۇرىلعىلار تىكەلەي اقش-تان جەتكىزىلدى, – دەيدى ب.مۋسين.
ورمانداعى ورتپەن كۇرەستە وزىق تەحنولوگيانى العاش قولدانعان ەلدەردىڭ ءبىرى – اقش. وندا «ForestWatch», «FUEGO», «FireNet» سياقتى جۇيەلەر كەڭىنەن قولدانىلادى. مىسالى, «FUEGO» كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى جاساعان جوبا. ول سپۋتنيكتەر مەن جەردە تۇرعان ارنايى كامەرالار ارقىلى ورماننان شىققان ءتۇتىندى بىرنەشە مينۋت ىشىندە انىقتاي الادى. جۇيە جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن ءورتتىڭ ناقتى قاي جەردە تۇتانعانىن, ونىڭ تارالۋ باعىتىن اۆتوماتتى تۇردە ەسەپتەيدى. بۇل كاليفورنياداعى ءجيى بولاتىن ورتتەرمەن كۇرەسكە كوپ كومەگىن تيگىزىپ وتىر.
كانادا مەن اۋستراليادا ورماندى باقىلاۋعا كوبىنە دروندار مەن جىلۋ سەزگىش قۇرالدار پايدالانىلادى. كانادادا ارنايى ورمان قىزمەتى درونداردى ۇشىرىپ, ناقتى ۋاقىتتا ءورت وشاقتارىن كارتادا بەلگىلەيدى. اۋستراليادا ورمان ىشىنە ورناتىلعان بەينەكامەرالار مەن جىلۋ داتچيكتەرى ارقىلى ءورتتىڭ العاشقى بەلگىلەرى بىردەن انىقتالىپ, ءورت سوندىرۋشىلەرگە دەرەۋ حابار بەرىلەدى.
يزرايل مەن يسپانيا سياقتى تاۋلى ايماقتاردا, ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ قيىن جەرلەردە, كۇن ساۋلەسىنەن قۋات الاتىن ستانسالار ورناتىلادى. مىسالى, يسپانيادا قولدانىلاتىن «FireDetect» جۇيەسى كۇن باتارەيالارىمەن جۇمىس ىستەپ, ورمانداعى جاعدايدى ۇزدىكسىز باقىلاپ وتىرادى. ءتۇتىن بايقالسا, سول ساتتە ايماقتىق قىزمەتتەرگە بەلگى بەرەدى. بىراق بۇل جۇيەلەردىڭ ورتاق ءبىر قيىندىعى بار – ولار وتە قىمبات جانە ينفراقۇرىلىمعا تاۋەلدى. ياعني ولاردى ىسكە قوسۋ ءۇشىن سپۋتنيك, ينتەرنەت, ەلەكتر جەلىسى سەكىلدى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ قاجەت. ال ەلىمىزدىڭ ورماندارى كوبىنە شالعايدا ورنالاسقان, كەي جەردە ءتىپتى جارىق جوق. سوندىقتان بىزدەگى جاڭا جۇيە وسى قيىندىقتاردى ەسكەرىپ جاسالعان. باعدات ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا, ول تولىقتاي اۆتونومدى جۇمىس ىستەيدى. كۇننەن قۋات الادى, قاجەت بولسا ديزەل گەنەراتور قوسىلادى. سونداي-اق بۇل جۇيە تەك ورمان ءورتىن انىقتاۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ەكوجۇيەنى تولىق باقىلاۋعا باعىتتالعان.
– ەرتەڭ بۇنى جايىلىمداردى, كولدەردى, تابيعي پاركتەردى باقىلاۋ ءۇشىن دە قولدانۋعا بولادى. قازىردىڭ وزىندە كەيبىر شەتەلدىك ۇيىمدار سۋپەركومپيۋتەردىڭ قۋاتىن قولدانۋعا ءوتىنىش بەرىپ وتىر. سونىمەن قاتار كەلەشەكتە ءوز جۇيەمىزدى تجم ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە جەدەل باسقارۋ كوماندالىق ورتالىعىنا قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, بۇل ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن ورمان القاپتارىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بىرىڭعاي باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جيناقتالعان بەينە مۇراعات پەن تەلەمەتريا وتاندىق AI مودەلدەردى وقىتۋ, بولجامدى تاۋەكەل كارتالارىن جاساۋ, پاترۋلدىك باعىتتاردى وڭتايلاندىرۋ, ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ مونيتورينگى ءۇشىن نەگىز بولا الادى. دەرەكتەر ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ستارتاپتارعا ەكولوگيالىق شەشىمدەردى دامىتۋ ءۇشىن اشىق جانە قولجەتىمدى بولادى, – دەيدى ب.مۋسين.
