الاشورداشى باقتىعالي بەيسەنوۆتىڭ ۇرپاعى روزا اجەي ءوز بولمەسىن مۋزەي سەكىلدى جاساپ قويىپتى. بولمەنىڭ ءبىر قابىرعاسى تولى ارحيۆتەن الىنعان قۇجاتتار, گازەت قيىندىلارى, سۋرەتتەر... «مىناۋ, اكەمە قاتىستى مالىمەتتەر» دەدى وڭ قاپتالداعى جينالىپ تۇرعان جادىگەرلەردى نۇسقاپ. اجەي العاشقى قازاق دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى, باتىس الاشوردانىڭ قايراتكەرى باقتىعالي بەيسەنوۆتىڭ 1937 جىلى تۇتقىندالىپ, 1938 جىلى 25 اقپاندا كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسى «ۇشتىگىنىڭ» قاۋلىسىمەن ورال قالاسىندا اتىلعانىن, 1958 جىلعى 14 ماۋسىمدا ورال وبلىستىق سوتى قاۋلىسىمەن اقتالعانىن, ءوزى دە اكە جولىن قۋىپ, دارىگەرلىك ماماندىقتى يگەرگەنىن, ۇزاق جىل بويى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. «ال مىناۋ سول قاپتالداعى سورەگە كۇيەۋىمنىڭ اعاسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى امانتاي داۋلەتبەكوۆ تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتادىم. جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي امانتاي اعام تۋرالى ءبىر ماقالا جازىلسا دەپ ەدىم. سول ءۇشىن دە سەندەرگە قولقا سالىپ, ۇيگە شاقىرىپ وتىرمىن», دەدى دە قايىناعاسى تۋرالى ەستەلىكتەردى ايتا باستادى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاق جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىكتەرى سارعايعان ارحيۆ قۇجاتتارى مەن تۋعان-تۋىسقانداردىڭ جادىندا ساقتالعان. كەي باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى مەكتەپتەرگە, كوشەلەرگە بەرىلىپ, اتتارى تاعزىم تاقتالارىنا جازىلعانىمەن, ولاردىڭ بارلىعىنىڭ اتى-ءجونىن كەيىنگى ۇرپاق بىلە بەرمەيدى. روزا بەيسەنوۆا اجەي سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعىسى كەلەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«امانتاي داۋلەتبەكوۆ 1917 جىلى قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسى جاڭاارقا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1931 جىلدىڭ 25 ساۋىرىندە جاڭاارقا ءوڭىرىنىڭ بەتكە ۇستار 180 ازاماتى اۋقاتتى باي رەتىندە كامپەسكەلەنىپ, تۇتقىنعا الىنادى. ولاردىڭ اراسىندا امانتايدىڭ اكەسى داۋلەتبەك ابىشەۆ تە بار ەدى. بولاشاق كەڭەس وداعى باتىرىنىڭ اكەسى, ءوز زامانىندا ەلدىڭ كوشىن باستاعان اردا ازامات 1931 جىلعى 17 ماۋسىمدا 10 جىلعا سوتتالىپ, ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرىنە ايدالادى. سودان كەيىنگى تاعدىرى ۇرپاقتارىنا بەيمالىم», دەيدى ر.بەيسەنوۆا.
كەڭەستىك بيلىكتىڭ «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن سىڭارجاق ساياساتى ەلدىڭ ىرىس-نەسىبەسىنەن ايىردى, حالىقتىڭ ارقا سۇيەر تىرەۋى بولعان قولىندا مالى بار بايلاردى جويدى. بايلاردىڭ دۇنيە-مۇلكى مەن مالى كامپەسكەگە ءتۇسىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلعان سوڭ قازاق دالاسىن اشتىق جايلادى.
سول اشتىق جىلدارى امانتاي داۋلەتبەكوۆ اناسى مەن باۋىرلارىنان تىرىدەي ايىرىلىپ, تۋعان-تۋىستارىمەن بىرگە بەس ءجۇز شاقىرىم جەردەگى مويىنقۇمعا قاراي قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى. ۇزاق كوشتە قانشاما ادام قازا تاۋىپ, ءتىرى قالعاندارى تالاس وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى مايتوبە اۋىلىنا قونىس تەپتى. وتىزىنشى جىلدارداعى تاۋقىمەتتى تاعدىر قارشاداي امانتايدى اياعان جوق. ونى تۋىستارى 14 جاسىندا جەتىمدەر ۇيىنە وتكىزەدى. سول ءبىر قيىن كەزەڭدە جەتىمدەر ۇيىندەگى بالالاردىڭ كوبى ينفەكتسيا مەن اشتىقتان قىناداي قىرىلىپ قالىپ جاتتى. امانتاي باتىر ول سىناققا دا شىداپ, وقۋىن ۇلگىلى وقيدى, كومسومول ومىرىنە بەلسەنە ارالاسادى. اكەسىنىڭ «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتتالعانىن جاسىرىپ ءجۇرىپ, ورتا مەكتەپتى ءتامامداپ, جامبىل زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ مايتوبە اۋىلىندا زووتەحنيك بولىپ قىزمەتىن باستايدى.
«امانتاي داۋلەتبەكوۆ 1939 جىلى جامبىل وبلىسىنان اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ازاماتتىق بورىشىن قيىر شىعىستا وتەدى. ارادا ەكى جىل وتىسىمەن ادامزات باسىنا قارا بۇلت ۇيىرگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ, امانتاي اسكەري قىزمەتتە قالدىرىلدى. 1942 جىلدىڭ جاز ايىندا 1180-پولك بريانسك مايدانىنا جىبەرىلىپ, سول پولك قۇرامىندا مايدانعا كىردى», دەيدى روزا اجەي قولىنداعى قۇجاتتارىن كورسەتىپ.
امانتاي داۋلەتبەكوۆ سوعىستى 13-ارمياعا قاراستى تانكتەردى بۇزىپ جوياتىن 1180-پولكتىڭ ارتيللەريالىق راسچەتتىڭ كومانديرى رەتىندە ورلوۆ وبلىسىنداعى ليۆنى قالاسىن قورعاۋ شايقاسىنان باستادى. ول تۇستا گەرمان اسكەرى ۆورونەج جانە ستالينگراد باعىتتارىنا اسكەرىن توگىپ, قيان-كەسكى شابۋىلدارعا شىققان ەدى. ليۆنى مەن كاستورنوي اۋداندارىنداعى قاندى قىرعىندا نەمىس اسكەرىنىڭ تەگەۋرىنى مىقتى بولدى. دەسە دە جاز بويى كەسكىلەسكەن ۇرىستار ءجۇرىپ, ەكى تاراپ تا ءبىر قادام شەگىنگەن جوق. وسى شايقاستا امانتاي داۋلەتبەكوۆ ەرلىك كورسەتىپ, العاشقى «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ال 1943 جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا تاعى ءبىر شايقاستا كوزسىز ەرلىك جاساپ, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن كەۋدەسىنە تاقتى.
بىزگە روزا بەيسەنوۆا اجەي قايىناعاسى امانتاي داۋلەتبەكوۆ تۋرالى دەرەكتەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن كورسەتىپ, ءار ءسوزىن دەرەكتەرمەن دايەكتەپ بەرىپ وتىردى. ول كىسى 1943 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە ورەل مەن كۋرسك تەمىر جولدارى اراسىنداعى پونىري قالاشىعى تۇبىندە كەسكىلەسكەن ۇرىس باستالعانىن, جاۋ اسكەرى ماسكەۋ مەن ستالينگراد تۇبىندەگى جەڭىلىستەردەن كەيىنگى قايتا قارقىن الىپ, ولارعا 13-ارميانىڭ 307-ديۆيزياسىنىڭ پولكتارى قارسى تۇرعانىن, سول شايقاستاردىڭ بىرىندە امانتاي داۋلەتبەكوۆتىڭ توبى جاۋ اسكەرىنىڭ قورشاۋىندا قالعانىن ايتا كەلىپ: «بۇل وقيعانى تولىعىمەن راستايتىن قۇجات مۇراعاتتا ساقتالعان. 1180-ارتيللەريا پولكىنىڭ كومانديرى پودپولكوۆنيك ماتس قول قويعان قۇجاتتا امانتاي باسقارعان ارتيللەريالىق راسچەتتىڭ جاۋمەن شايقاستاعى ەرلىگى بىلايشا باياندالدى: «ۇرىس ەكى ساعاتقا سوزىلدى. جاۋ داۋلەتبەكوۆ باسقارۋىنداعى راسچەتتى تالقانداۋ ءۇشىن 13-رەت شابۋىلعا شىقتى. بىراق جاۋ شابۋىلدان ناتيجە شىعارا الماي, «سۋ-7» ماركالى 10 تانكىدەن, ءبىر روتاداي جاياۋ اسكەرىنەن ايىرىلدى. قارسىلاستار ودان بەتەر ىزالانىپ, نەبارى ءتورت-اق ادامى قالعان زەڭبىرەك پەن ونىڭ راسچەتىن جويۋ ءۇشىن 14-مارتە وقتالدى. بۇل كەزدە امانتاي داۋلەتبەكوۆ باستاعان جاۋىنگەرلەردىڭ سناريادتارى بىتۋگە تاياعان. جاۋدىڭ ءدال تيگەن سناريادىنان داۋلەتبەكوۆتىڭ زەڭبىرەگى مۇلدەم ىستەن شىقتى. وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا داۋلەتبەكوۆ تاباندىلىق تانىتىپ, ءتىرى قالعان ءتورت جاۋىنگەرمەن بىرگە جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرىنە قارسى ۇمتىلدى. وقتارى ابدەن بىتكەن جاۋىنگەرلەر قويان-قولتىق ۇرىسقا كوشىپ, امانتاي باتىر ءبىر ءوزى ءتورت جاۋ اسكەرىن مۇرتتاي ۇشىردى. كەنەت وزىنە دە وق ءتيىپ, ەرلىكپەن شەيىت كەتتى...» دەلىنگەن. ياعني جازباداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا اعا سەرجانت امانتاي داۋلەتبەكوۆتىڭ زەڭبىرەگى جاۋدىڭ 29 تانكى مەن 13 ءوزى جۇرەتىن زەڭبىرەگىن ىستەن شىعارىپ, 150 جاياۋ اسكەر مەن 40 اۆتوماتشىنى جويعان», دەدى روزا باقتىعاليقىزى.
1943 جىلدىڭ 9 شىلدەسىندە جاۋمەن ارىستانشا الىسىپ ەرلىكپەن قازا تاپقان باتىردىڭ ەرلىگى لايىقتى باعالانىپ, كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1943 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىنداعى جارلىعى بويىنشا امانتاي داۋلەتبەكوۆكە «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلدى. باتىردىڭ ەسىمى ەسكەرتكىش تاقتالارعا جازىلىپ, ءوزى جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنىڭ جانىنداعى اۋىلعا كوشە اتى بەرىلگەن. بۇگىندە تالاس اۋدانى مايتوبە اۋىلىندا امانتاي داۋلەتبەكوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ بار جانە ءبىر كوشەگە باتىردىڭ اتى بەرىلگەن.
روزا بەيسەنوۆا قان مايداندا ەلى مەن جەرى ءۇشىن كوزسىز ەرلىك كورسەتىپ, قازاقتىڭ باتىرلىعىن الەمگە ايگىلەگەن بوزداقتار مەن ارداگەرلەرگە قارىزدار ەكەنىمىزدى, سول ءۇشىن دە امانتاي داۋلەتبەكوۆتەي باتىردىڭ وشپەس ەرلىكتەرىن كەيىنگى بۋىن جاستاردىڭ ءبىلۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ, ءسوزىن تۇيىندەدى.
قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك زاماندا «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن سوتتالىپ, يتجەككەنگە ايدالعان قازاقتان شىققان تۇڭعىش دارىگەرلەردىڭ ءبىرى باقتىعالي بەيسەنوۆتىڭ قىزى, اسىلدىڭ سىنىعى روزا اجەيدىڭ قازاقتىڭ باتىر ۇلى, «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» امانتاي داۋلەتبەكوۆ تۋرالى ايتارى ءالى دە كوپ ەكەنىن اڭعاردىق. بىزگە ارتىندا وسىنداي جوقتاۋشىسى بار جاۋىنگەردىڭ باعى بارداي كورىندى.
