– نەگە ەكەنىن قايدام, كەيىنگى كەزدە ءباسپاسوز بەتىنەن ادەبي پاروديانىڭ قاراسى كورىنبەي كەتتى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– پاروديا – ادەبيەتتى جاساندىلىقتان, كوپ سوزدىلىكتەن, شالا ۇيقاستان, وي, ءسوز قايتالاۋدان, «جيەندىك» جاساۋدان ارشىپ, تازالاپ وتىراتىن سانيتار جانر. راس, 90-جىلداردىڭ باسىنان بەرى ساتيريكتەردىڭ ادەبي پاروديا جازباي جۇرگەندىگى الاڭداتادى. سەبەبى بۇل – باتىر دا باتىل جانر. بەلگىلى ءبىر قالامگەردىڭ كوركەمدىك ءتاسىلىن وزىنە قارسى قولدانىپ, بىلايشا ايتقاندا, ءوز بيدايىن وزىنە قۋىرىپ بەرەتىن ساتيرالىق تۋىندى شىعارماشىلىق شەبەرلىكتى دە, سىنشىلدىق سەرگەكتىكتى دە تالاپ ەتەدى. سوندىقتان كوپ سىقاقشىلار بۇل جانردان ىعىسىپ, قاۋىپسىزدەۋ ورىسكە ويىسادى.
قازاق ادەبيەتىنە پاروديا جانرىن باتىل ەنگىزگەن قالامگەر – ساتتار ەرۋباەۆ. وعان دەيىن اباي, بەيىمبەت, سۇلتانماحمۇت شىعارمالارىندا پاروديا جانرىنىڭ تالاپ-تىلەگىنە تولىق جاۋاپ بەرەتىن ءبىردى-ەكىلى تۋىندى بولدى. بىراق اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي دارەجەدە ەمەس. بۇل ءسوزىمىزدى ساتتار ەرۋباەۆتىڭ ء«وز پاروديالارىم تۋرالى» اتتى ماقالاسىنداعى «ادەتتە, مەنى پاروديا جازۋشى دەپ اتايدى. راسىندا دا, مەنىڭ مۇنداي اتاققا يە بولۋىما ءالى ەرتەرەك, بىراق مەن قازاق ادەبيەتىندە پاروديا جانرىن ءبىرىنشى جازا باستادىم» دەگەن جولدار قۋاتتاي تۇسەدى.
– «پاروديا – سانيتار جانر» دەگەن ءسوزدى ايتىپ قالدىڭىز. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن جالپىلاماي, فاكتىنى قولعا ۇستاي وتىرىپ, تالقىلاي كىرىسسەك...
– ولاي بولسا, «قۇرعاق قاسىق اۋىز جىرتادىنىڭ» كەرىن كەلتىرمەي, ادەبيەتتەگى «جيەندەرگە» دە بىرەر مىسال كەلتىرە كەتەيىك:
ەسەن-ساۋ بارمىسىڭدار, ارمىسىڭدار,
ارمىسىڭدار, قاريا-قارلى شىڭدار.
توسىنەن كەرۋەن-كەرۋەن كوش وتكەن تاۋ,
سەن مەنىڭ كەرۋەن-كەرۋەن العىسىمدى ال, – دەپ دارابوز اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ شابىتتانا جىرلاعانى بەلگىلى. مىنە, وسىنداعى وي مەن ۇيقاستى تۇپنۇسقادان اينىتپاي كوشىرە قويعان اقىن ەسلام زىكىباەۆ ءوزىنىڭ «اق قاينار» اتتى جيناعىندا بىلايشا «شابىتتانا» جىرلايدى:
ابزال جۇرەك انالار! ارمىسىڭدار!
بارلىعىڭ دا ەسەن-ساۋ بارمىسىڭدار.
سەندەر مەنىڭ جانىمدى نۇرعا وراعان,
ارمانىمداي كىرشىكسىز ماڭگى شىڭدار.
ارينە, ەگەر «ەسلام زىكىباەۆ» دەگەن قولتاڭبانى الىپ تاستاسا, بۇل ولەڭدى تولەگەن ايبەرگەنوۆ شۋماعىنىڭ ەكىنشى نۇسقاسى دەپ قابىلداعان بولار ەدىك. وسى ەپتى «جيەننىڭ» ارەكەتىن قىراعى پاروديست قاجىتاي ءىلياسوۆ قالت جىبەرمەي, وعان تومەندەگىدەي پاروديا ارنادى:
ابزال جۇرەك انالار! ارمىسىڭدار؟
ايتەۋىر, امان-ەسەن بارمىسىڭدار.
زىكىباەۆ قىمقىرىپ كەتەم دەسە,
ءسوز ەمەس, سىزدەر تۇگىل, قارلى شىڭدار, دەپ ورىندى سىن ايتتى. وسى سەكىلدى ادەبي پارودياعا مىڭداعان مىسال كەلتىرسەك بولادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, پاروديا تەك قانا پوەزيالىق جانردا جازىلسىن دەگەن قاعيدا جوق. ول پروزالىق جانردا دا كورىنىس تابادى.
– تەورەتيك-عالىم تەمىربەك قوجاكەەۆ «سىقاق شىعارمالاردىڭ جاي وعىنداي ويناپ شىعا كەلمەيتىنىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – قايسىبىر وقىرماندارىمىزدىڭ ساتيرا تابيعاتىن تۇسىنە بەرمەيتىندىگىندە» دەگەن ەدى. وسى تۋراسىندا نە ايتاسىز؟
– بۇل – راس ءسوز. ماسەلەن, جاقىندا عانا الەۋمەتتىك جەلىدە 3-سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «ادەبيەتتىك وقۋ» قۇرالىنداعى «عالامتور تۋرالى» دەگەن ولەڭگە قاتىستى قيسىق-قىڭىر پىكىرلەر تارادى. قازاقتىڭ كورنەكتى اقىندارىنىڭ ءبىرى ەرتاي اشىقباەۆتىڭ وسى ولەڭى جوعارىدا اتالعان وقۋلىقتىڭ 68-بەتىندە, «جاقسىدان ۇيرەن, جاماننان جيرەن» اتتى تاراۋدا بەرىلگەن. نەگىزى, بۇل جەردە داۋ تۋاتىنداي دانەڭە جوق. ويتكەنى اقىننىڭ «عالامتور تۋرالى» ولەڭى – تۇرمىستىق پاروديا جانرىنا جاتادى. ال تۇرمىستىق پاروديا قوعامداعى كەمشىلىكتەردى كەرى كەڭەس بەرۋ ارقىلى سىنايدى, تۇيرەيدى. ءسويتىپ, سودان ناتيجە شىعارىپ, قوعامدى العا سۇيرەيدى. بۇل – ۇتىمدى ءادىس-ءتاسىل. بالانىڭ كوز الدىنا جاماننىڭ نە ەكەنىن تۋرا ەلەستەتەدى, كەيبىر وقۋشى تۋرا ءوزىن سيپاتتاپ وتىرعانداي اسەردە قالۋى مۇمكىن. كەيبىر ۇستازدار سولاي دەپ جازىپ تا جاتىر: «وقۋشى تىڭداپ نەمەسە ءوزى وقىپ كەلە جاتىپ-اق ك ۇلىپ جىبەرەدى, ويتكەنى بىردەن دۇرىس ەمەس نارسە تۋرالى وقىپ وتىرعانىن تۇسىنەدى». وسى تۇرعىدان كەلگەندە, وقۋلىق اۆتورلارى ماتىندەردى وتە ساۋاتتى پايدالانىپ, وقۋشىلارعا دۇرىس تاپسىرما بەرىپ وتىر. سوندىقتان بۇل جەردە بايبالام سالاتىنداي ولقىلىق كورىپ تۇرعان جوقپىز. ونىڭ ۇستىنە, وقۋلىق اۆتورلارى 69-بەتتە وقۋشىلاردى ءۇش توپقا ءبولىپ, تاپسىرما بەرەدى. ياعني
I توپ: «ۇيالى تەلەفوننىڭ زيانى كوپ», II توپ: «ۇيالى تەلەفوننىڭ پايداسى زور» دەگەن تاقىرىپتا وي قورىتىپ, ال III توپ: «قورىتىندى پىكىر» ايتۋعا ءتيىس. مىنە, وسىلايشا, ولەڭدەگى بالاقايدىڭ ءىس-ارەكەتىنە باعا بەرىلە وتىرىپ, كەيىپكەردى زياندى ادەتتەردەن ارىلتۋدىڭ ناقتى قادامدارى قاراستىرىلادى. بۇل, ارينە, «تەلەفونعا تەلمىرمە» دەپ ۇلكەندەردىڭ مىڭ رەت ايتقانىنان اناعۇرلىم ءتيىمدى, اسەرلى بولار ەدى. ەگەر ءدال وسى ولەڭدى ساتيرالىق بەتكە جاريالاساق, وعان «تۇرمىستىق پاروديا» دەپ ايدار تاقسا, جەتىپ جاتىر. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, تالعامى زور وقىرماننىڭ ءبارى تۇسىنە قويادى.
– جاستار, جالپى وقىرمان قاۋىم جانر تابيعاتىن جەتە تانۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟
– بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. 2000-جىلداردىڭ باسىندا ۇستازىمىز تەمىربەك قوجاكەەۆتەن كەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە ساتيرادان ارناۋلى كۋرس جۇرگىزدىم. سول كەزدەردە كامشات ساتيەۆا, قانات ەسكەندىر, ەرجان بايتىلەس, ىسقاق ەگەمبەرديەۆ, بەيبىت سارىباي, اسقات قىلىشبەك, كامشات ءابىلوۆا, ولجاس قاسىم, مۇرات ەسجان, ءۇمىت زۇلحاروۆا, تاعى باسقا شاكىرتتەرىمنىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىن «جاس الاشتىڭ» ء«بىرتۇرلى بەت», «ايقىننىڭ» «جاتىپاتار» قوسىمشالارىندا جاريالاپ وتىردىم. تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىردىق. سونىڭ ارقاسىندا ءبىرازى ساتيريك بولىپ قالىپتاستى. وسىنىڭ ءبارى – ساتيرا تۋرالى ساباق العاننىڭ ناتيجەسى. قازىر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە, ەلىمىزدىڭ باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا ساتيرا كۋرسى جەكە ءپان رەتىندە جۇرگىزىلمەيدى. سالدارىنان كەيىنگى ۋاقىتتا ساتيرا جازاتىن, ساتيرا جانرلارىن تۇسىنەتىن جاستاردىڭ قاتارى ازايىپ كەتتى. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساتيرادان ارنايى ساباق جۇرگىزىلگەنى ءجون. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. وسى ۇسىنىسىمىز جاۋاپتى ورىندار تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتسا, قۋانار ەدىك.
– ءبىز بىلەتىن ساتيريكتەردىڭ ءبىرازى بالالار ادەبيەتىندە دە قالام تەربەگەن. ءسىزدىڭ دە وسى سالاداعى باعىتىڭىز ايقىن كورىنەدى؟
– ءيا, وقىرمان قاۋىم مەنى تەك ساتيريك رەتىندە تانيدى. نەگىزى, تىرناقالدى تۋىندىلارىمدى بالالارعا ارناپ جازعان ەدىم. العاشقى شىعارمالارىم بالالار باسىلىمدارىندا جارىق كوردى. «مەدينا ءمازىرى» اتتى جيناققا ەنگەن جاڭىلتپاشتىڭ باسىم كوپشىلىگىن وقۋشى كەزىمدە جازعانمىن. ودان ءبىر بولىگىن ستۋدەنت كەزىمدە, قالعانىن كەيىن تولىقتىردىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ, «شىلدىر شۇمەك», ء«ارىپ الەمى» اتتى ەكى جيناق شىعاردىم. قازاقتا 42 ءارىپ بولسا, سونىڭ 25-ىنە ءبىر ارىپتەن عانا تۇراتىن ءماتىن قۇراستىردىم. مۇنى قازىردىڭ وزىندە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىلارى «ساحنا ءتىلى» پانىندە, ەمتيحاندا ءتيىمدى پايدالانىپ ءجۇر. الداعى ۋاقىتتا ارنايى مونوگرافياعا ەنگىزىلمەك. سونىمەن قاتار بۇل كىتاپتى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردە پايدالانۋعا بولادى. ويتكەنى جاڭىلتپاش جاتتاۋ بالانى ۇشقىر ويلاپ, ۇتقىر سويلەۋگە جەتەلەيدى. سونداي-اق ولاردىڭ قابىلەت-قارىمىن شىڭدايدى. جوعارىدا ايتقان «مەدينا ءمازىرى» مەن ء«ارىپ الەمى» – ءتىل ۇستارتۋدىڭ ەڭ قاجەتتى قۇرالى. ال ونداي كىتاپتار ءاربىر ءۇيدىڭ سورەسىندە تۇرۋعا ءتيىس.
– ساتيرانىڭ سالماعىن ارتتىرۋ باعىتىندا قانداي ۇسىنىس ايتار ەدىڭىز؟
– 1956 جىلى كەڭەس وكىمەتى «ساتيرانى قولداۋ تۋرالى» قاۋلى شىعاردى. سول جىلى بىزدە «ارا – شمەل» جۋرنالى دۇنيەگە كەلدى. وسى كەزدەن باستاپ, ساتيرا ءوستى, وركەندەدى, دامىدى. قاي جەردە قانداي سىن ايتىلسا, دەرەۋ جاۋاپ بەرىلەتىن. سىننان ناتيجە شىعاتىن. سول سياقتى, قازاق ساتيراسىنا ۇكىمەت تاراپىنان دا, جازۋشىلار وداعى تاراپىنان دا قولداۋ قاجەت. سوندا عانا قازاق ساتيراسىنىڭ كوسەگەسى كوگەرىپ, قادامى قۇتتى دا قايىرلى بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكزات قۇلشار,
«Egemen Qazaqstan»
