فوتو: ەرلان ومار
سوزبەن جەتكىزە الماعانىڭدى سۋرەتپەن استارلاپ, ازىلدەپ جەتكىزۋ ونەرى ءبىزدىڭ ەلدە كەنجەلەپ جاتىر دەسەك, ول فاكتىنى جوققا شىعارا الماسپىز. كاريكاتۋراشىلار دا ەلىمىزدە ساناۋلى-اق. سولاردىڭ ءبىرى, بىرەگەيى – كۇرشىم اۋدانى تەرەكتىبۇلاق اۋىلىنىڭ تۋماسى ايداربەك عازيزوۆ. تۇيرەپ وتەتىن بۇل سۋرەت ونەرىنىڭ قىر-سىرىن بالا جاستان مەڭگەرىپ, كەيىن الەمدىك كورمەلەردە توپ جارىپ جۇرگەن ول زەينەتكەرلىككە شىققانىمەن, شىعارماشىلىقتان قول ۇزگەن جوق. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە.
شىعارماشىلىق باسپالداعىنا قايىرىلا ءبىر قاراساق, سۋرەتشىلىك جولعا تۇسۋگە ەڭ اۋەلى مۇرىندىق بولعان ۇستازى ءۋاش اقاەۆا ەكەن. بىردە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتتەن ساباق بەرەتىن ءۋاش مۇعالىم الەمنىڭ عۇلاما سۋرەتشىلەرى تۋرالى سىنىپ ساعاتىن وتكىزەتىن بولىپتى. سوندا ءار وقۋشىعا تاقىرىپ ەتىپ بەلگىلى سۋرەتشىلەردى بەكىتىپ بەرەدى دە, ايداربەككە ءوزىڭ تۋرالى ايتاسىڭ دەپ تاپسىرعان. ۇستازدىڭ مۇنداي سەنىم بىلدىرگەنى, كىشكەنتاي سۋرەتشىنىڭ ارمانىنا قانات بىتىرگەندەي ەدى. اشىق ساباقتا عۇلاما سۋرەتشىلەرمەن قاتار كىشكەنتاي ايداربەكتىڭ ەسىمى اتالىپ جاتۋى باقىتتىڭ شىڭىنداي كورىنگەن. وعان دەيىن مەكتەپتە ۇنەمى «نايزا» دەگەن قابىرعا گازەتىن شىعارىپ ءجۇرىپ, مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلاردىڭ كوزىنە تۇسكەن.
– 1950 جىلدارى قازاق ءباسپاسوزى ساتيراسىنىڭ اۋىرتپالىعىن كوتەرگەن جالعىز سۋرەتشى نيكولاي كازانتسەۆتى بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم شىعار. سول جىلدارى ول «ارا» جۋرنالىندا رەداكتور بولىپ جۇمىس ىستەگەن. جۋرنالعا شىققان كازانتسەۆتىڭ سۋرەتتەرىن 5-سىنىپتان باستاپ جينادىم. جۋرنالدى كەلە سالا ءبىر قاراپ شىعىپ, سۋرەتتەرىن قيىپ الاتىنمىن. كاريكاتۋرالارى ەكى البوم, دوستىق ازىلدەرى ءبىر البوم بولدى عوي دەيمىن. مولشەرمەن 700-800 سۋرەت جينالدى. جاتاردا كاريكاتۋرالارىن قولشاممەن قاراپ جاتاتىنمىن, – دەيدى ايداربەك عازيزوۆ بالا شاعىن ەسكە الىپ.
نيكولاي كازانتسەۆ سەمەي وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن. كەيىن ايداربەك اعامىز اسكەردەن كەلگەننەن كەيىن ونەرىمەن ءتانتى ەتكەن سۋرەتشىنى كورگىسى كەلىپ, الماتىعا تارتقان. كاريكاتۋرالارىن جيناقتاعان البومىن الا بارىپ, كىشكەنتايىنان جيناعان سۋرەتتەرىن كورسەتكەن. سويتسە, ءوز ارحيۆىندە جوق سۋرەتتەردى جاس سۋرەتشىنىڭ البومىنان كورىپ باسىن شايقاپتى. كازانتسەۆتىڭ ۇيىندە اينالدىرعان ەكى كۇن قوناق بولىپ, اكادەميانى اياقتاعانداي قايتقانىن ايتىپ قالدى اڭگىمەسىندە. كەيىن اۋىلداعىلار قازەزدىڭ ۇلى كازانتسەۆپەن كەزدەسىپتى دەپ قۋانعان ەكەن.
– قولىما قىلقالامدى العاش العانىمدا تابيعات, پورترەت سالىپ ءجۇردىم. ەڭبەك ادامدارىن بەينەلەدىم. مەكتەپتە كوكەن بايداعۇلوۆ دەگەن مىقتى سۋرەتشى بولدى. بىراق بىزگە ءبىر-اق جىل ساباق بەردى. ەسىمدە, كوكەن اعانىڭ 24 ءتۇرلى بوياۋ قارىنداشى بار دەپ تاڭداناتىنبىز. سول كىسى كەنەپ تارتۋدى, گرۋنت جاعۋدى, ونى كەپتىرىپ, مايلى بوياۋمەن كارتينا سالۋدى ۇيرەتتى, – دەيدى ساليقالى, سالماقتى اڭگىمەسىن جالعاپ وتىرعان ايداربەك اعا.
تىڭ جانردى قولعا العان تەرەكتى بۇلاق تۋماسى شىعارماشىلىققا ماقساتتى تۇردە كىرىسەدى. ارينە, ءا دەگەندە كەزدەسكەن قيىندىقتار از بولماعان. ءوز-ءوزىن شىڭداۋ ءۇشىن لاتىشتاردىڭ, نەمىستەردىڭ كاريكاتۋرا جۋرنالدارىن الا باستاعان. سۋرەت سالۋ تەحنيكاسىن تۇزەپ-كۇزەپ, شەتەلدەرگە جىبەرە باستاعان. كوپ ۋاقىت وتپەي رەسەيدىڭ, كورەيانىڭ, چەحيانىڭ باسپاسوزدەرىنە باسىلا باستاعان. كورمەلەرگە قاتىسۋ تۋرالى ۇسىنىستار تۇسكەن. تۇركيادا وتكەن كورمەلەردىڭ بىرىنە قاتىسىپ, 1400 سۋرەتشى اراسىنان ون ۇزدىككە ىلىنگەن. ءسويتىپ, ايداربەكتىڭ اتى كاريكاتۋرا سالاسىندا الەمگە تانىلا باستادى. سۋرەتتەرى مىسىر, دانيا, گەرمانيا, برازيليا, بەلگيا, ارگەنتينا, انگليا, امەريكا سىندى مەملەكەتتەردە وتكەن بايقاۋلاردا توپ جاردى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وسى جەتىستىكتەردىڭ ەڭ باسىندا كەيىپكەرىمىزدىڭ سىنىپ جەتەكشىسى ءۋاش اقاەۆا تۇر ەدى.
– سول كىسى ونەرگە, سۋرەتكە دەگەن كوزقاراسىمدى قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ال اپام اتامنىڭ اۋىلدا شەبەر, قۇرمەتتى كىسى بولعانىن ايتتى. اجەمنىڭ اقىلىن كوپ تىڭدادىم. كەيىنىرەك كەڭشاردان سۋرەتتەرگە كولەمدى تاپسىرىستار ءتۇسىپ جاتتى. اجەم سوندا: «انانى سالدىم, مىنانى سالدىم دەپ بۇلدانبا. قازەزدىڭ بالاسى سالدى دەپ ەل ايتسىن. سوندا عانا سەنىڭ مويىندالعانىڭ», دەپ ەسكەرتەتىن, – دەيدى ايداربەك عازيزوۆ.
ءسويتىپ, ارمانىنا قانات بىتكەن بالا وقۋعا اتتانۋعا بەكىنەدى.
1976 جىلى اۋىل مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى اۋدانعا كەلگەن ەكى جولدامانىڭ بىرەۋىن ايداربەككە الىپ بەرگەنىمەن, وقۋعا بارا الماي, جولداما جارامسىز بولىپ قالعان. كەيىن اۋىل اقساقالدارىنىڭ اقىلىمەن باقتاشى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن وقۋعا جىبەرگەن. كەزەكتى كانيكۋلدىڭ بىرىندە اۋىلعا كەلگەنىندە مادەنيەت ءۇيىنىڭ باستىعى ۇيىنە قوناققا شاقىرىپ, اۋىل تاقىرىبىندا كارتينالار جازاتىن پلاستەۆ دەگەن سۋرەتشىنىڭ البومىن سىيلاپتى. ءبىرىنشى بەتىندە «سۋرەتىڭدى الەم تانىسىن» دەگەن تىلەگىن جازعان. ول لەبىز ورىندالدى دا.
وسپانحان اۋباكىر, عابباس قابىشەۆ, ۇمبەتباي ۋايلين, شونا سماحان ۇلىنىڭ كىتاپتارىن وقىپ وسكەن ول شونا سماحان ۇلىمەن دە كەزدەستى. سوندا شونا اعامىز: «سۋرەت ونەرىن باستاعان ەكەنسىڭ, تاستاپ كەتپە. سوزبەن جەتكىزە الماعانىڭدى سۋرەتپەن جەتكىزە الاسىڭ», دەپ باعىت-باعدار بەرىپتى.
– ول زاماندا كاريكاتۋراشىلارعا اتاق بەرگەندى قويىپ, سۋرەتشىلەر وداعىنا قابىلدامايتىن. ءسويتىپ, جۇرگەندە العاشقى كاريكاتۋرالارىمنىڭ ءبىرىن قالي سارسەنباەۆ الماتى وبلىسىنىڭ «جەتىسۋ» گازەتىنە پايدالاندى. سۋرەتكە سۋعا باتىپ بارا جاتقان قايىقتان قاشقان تىشقاندى سالعان ەدىم. ول سۋرەتتىڭ استارىنا ۇڭىلسەك, ءوز تىلىنەن قاشقاندار بەينەلەنگەن. سول تاقىرىپتى كوپتەن بەرى ىشىمە ءتۇيىپ جۇرگەنمىن. ء«وز تىلىنە جانى اشىماعان – جاندىك» دەگەن تاقىرىپپەن شىقتى. پارتيانىڭ قۇلاماعان كەزى عوي. قوڭىراۋ شالىپ, ماقتاۋ ايتتى. بەت-بەت قىلىپ جازعاننان ءبىر سۋرەت سالعان ارتىق دەستى كوبى. پالساپالىق دەڭگەيگە جەتتىم دەپ قاتتى قۋاندىم. تاعى بىردە «تەسپەي سورعان» دەگەن سۋرەت سالدىم. قازاقتىڭ باسىنا قونعان ماسالار بەينەلەنگەن سۋرەت ەدى. بۇعان دا كوپشىلىك ريزا بولدى. ىزدەنىپ ءجۇرىپ, قازاق ساتيراسىن ادەبيەتتىڭ ءبىر جانرى ەكەنىن مويىنداتقان تەمىربەك قولجەكەەۆتىڭ لەكتسياسىنا قاتىسۋعا رۇقسات الدىم, – دەپ ازدى-كوپتى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى كەيىپكەرىمىز.
ادىلدىكتى تۋ ەتكەن ايگىلى كاريكاتۋراشى ايداربەك عازيزوۆتىڭ ەندىگى جوسپارى – ۇستازىنا ارناعان كورمەنى ويداعىداي وتكىزۋ. بىردە جازۋشى تالاپتان احمەتجانوۆ «مەن سۋرەتشى بولا المادىم, ال ايداربەك عازيزوۆتىڭ قولتۋما دۇنيەلەرى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى جاريالانىپ ءجۇر. بيىل الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنىڭ مۋلتيپليكاتسيا بولىمىنە وقۋعا ءتۇستى. شاكىرتىڭىزگە دەگەن العاشقى قۋانىشىڭىزدا ۇلكەن ءۇمىت, زور سەنىم جاتقانىن ەندى تۇسىنگەندەيمىن» دەپ ۇستازدارى ءۋاش اقاەۆاعا حات جازىپتى. ءيا, شاكىرتتىڭ شىڭعا جەتىپ جاتقانى – ۇستاز ءۇشىن ۇلكەن باقىت. الداعى ۋاقىتتا وتەتىن كورمە دە ۇستازعا دەگەن قۇرمەت, العىس رەتىندە ۇيىمداستىرىلماق.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
