وسى ماسەلەگە وراي الماتىدا «مي قۇپيالارى. كوپسالالى فورۋم» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كەلەلى كەڭەسكە قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا, اقش ەلدەرىنەن 300-گە تارتا نەۆرولوگ, كارديولوگ, پسيحياتر, تەراپەۆت ماماندار مەن وڭالتۋشى دارىگەرلەر ونلاين, وفلاين فورماتتا قاتىستى. الماتى قالالىق جەدەل شۇعىل كومەك كورسەتۋ اۋرۋحاناسىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور الماز جۇباشەۆ نەۆرولوگيا سالاسىندا مۋلتيديستسيپلينارلىق كوزقاراستىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالا كەلە: «مەديتسينا دامىپ, جاڭا دياگنوستيكالىق, ەمدەۋ ادىستەرى ەنگىزىلگەنىنە قاراماستان, مي اۋرۋلارى بەلەڭ الىپ كەلەدى. ايتالىق, ەلىمىزدە جىل سايىن 42 مىڭنان استام ادامنىڭ جاڭادان ينسۋلت العانى تىركەلەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل كورسەتكىش جاي ءوسىپ جاتقان جوق, «جاسارىپ» بارادى. بۇرىن ينسۋلت جاسى كەلگەن ادامداردىڭ دەرتى دەپ ەسەپتەلسە, بۇگىندە ول 40-تىڭ ار جاق بەر جاعىنداعى ازاماتتار اراسىندا دا كوبەيىپ وتىر. دەگەنمەن كلينيكالىق ۇيلەسىمدى جۇمىستىڭ, جاڭا ەمدەۋ تاسىلدەرىنىڭ ارقاسىندا جالپى ءولىم-ءجىتىمدى 13,3%-عا تومەندەتە الدىق. بمق (باس-مي قاناينالىمى) ءولىم-ءجىتىمى 29%-عا, ينسۋلت 23%-عا ازايىپ, 4,7%-دى قۇرادى», دەدى.
«نەۆرولوگتەر قاۋىمداستىعى» قب-نىڭ پرەزيدەنتى, پروفەسسور ە.نۇرعوجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اعزا – ءبىرتۇتاس جۇيە, ونىڭ ءبىر بولىگىنىڭ زاقىمدانۋى ءسوزسىز باسقا بولىكتەرىنە اسەر ەتەدى. قازىرگى كلينيكالىق تاجىريبە مۋلتيديستسيپلينارلىق كوزقاراستى تالاپ ەتەدى, ناۋقاستىڭ جالپى سوماتيكالىق جاعدايىن ەسكەرمەي, نەۆرولوگيالىق اۋرۋلاردى ءتيىمدى ەمدەۋ مۇمكىن ەمەس. ءارتۇرلى بەيىندەگى, نەۆرولوگتەردەن باستاپ گاستروەنتەرولوگتەرگە دەيىنگى مامانداردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى ناۋقاستىڭ جاعدايىن دالىرەك دياگنوستيكالاپ, دەر كەزىندە تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ينسۋلتكە قاتىستى قاۋىپتى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – ارتەريالىق قىسىمنىڭ باقىلاۋدان شىعۋى. جاستار اراسىندا كەزدەسەتىن اۋىر گەمورراگيالىق ءينسۋلتتىڭ كوبى وسى سەبەپپەن بايلانىستى. «قان قىسىمىن ءبىلىپ ءجۇرۋ, ونى باقىلاۋدا ۇستاۋ – جاي ۇسىنىس ەمەس, ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى قاجەتتىلىك. تەك اۋرۋدىڭ الدىن الۋ عانا ەمەس, جەدەل ارەكەت ەتۋ دە اسا ماڭىزدى. مۋلتيديستسيپلينارلىق ءتاسىل – ءومىردى ساقتاپ قالۋدىڭ كىلتى: جەدەل جاردەمنەن باستاپ رەانيماتولوگكە دەيىنگى ماماندار كومانداسى ناۋقاس اۋرۋحاناعا تۇسكەن ساتتەن باستاپ ىسكە كىرىسەدى. تسيفرلىق تەحنولوگيالار بۇل ارەكەتتەردى الدىن الا ۇيلەستىرىپ, تەراپيانى باستاۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءاربىر مينۋت شەشۋشى ءرول اتقارادى. سوندىقتان كەنەتتەن پايدا بولعان قاتتى باس اۋرۋى, ءتىلدىڭ كۇرمەلۋى, كوزدىڭ ناشارلاۋى, دەنەنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ جانسىزدانۋى, ياكي السىزدىگى, جۇرگەندە اياقتىڭ شاتقاياقتاۋى, مىنەز-ق ۇلىقتىڭ وزگەرۋى سياقتى بەلگىلەردى ەلەمەۋگە بولمايدى», دەدى ا.جۇباشەۆ.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كەيدە مامانداردى شاتاستىراتىن پسەۆدوينسۋلت, ينسۋلتكە ۇقساس جاعداي, بىراق بۇل احۋال باسقا سەبەپتەردەن – ينتوكسيكاتسيا, قانتتىڭ كوتەرىلۋى, ميگرەن, پسيحيكالىق بۇزىلۋلاردان پايدا بولادى. مۇندايدا دارىگەردىڭ اداسپاۋى اسا ماڭىزدى, ويتكەنى ونىڭ ەم-دومى مۇلدە باسقا, ەگەر ءسىز ونى قاتە باستاساڭىز, ميعا اۋىر زاقىم كەلتىرۋىڭىز مۇمكىن.
– دەنە مەن مي قىزمەتى اراسىندا بايلانىس بار ەكەنى داۋسىز. قانت ديابەتى, سەمىزدىك, باۋىر مەن بۇيرەك اۋرۋلارى سياقتى سوزىلمالى دەرتتەر كوگنيتيۆتىك قابىلەتتەرگە – ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە, زەيىنگە, وي جيناقتاۋعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. COVID-19 پاندەمياسىنان كەيىن مۇنداي بەلگىلەر ءورشي ءتۇستى: ناۋقاستار اقىل-ەسىنىڭ ناشارلاپ, ۇمىتشاقتىق, «ميدىڭ تۇمانداۋىنا» ءجيى شاعىمداندى. بۇل جۇيكە جۇيەسىن زاقىمدايتىن قابىنۋ وزگەرىستەرىنەن تۋىندايتىن احۋال. مي ءوز رەسۋرستارىن دەنە ارقىلى الادى: وتتەگى, گليۋكوزا, دارۋمەندەر, اقۋىزدار – ءبارى دە اعزادان جەتكىزىلەدى. سوندىقتان ەمدەۋگە ءارتۇرلى باعىتتاعى دارىگەرلەردىڭ قاتىسۋى ماڭىزدى. بۇل نەگىزگى اۋرۋمەن كۇرەسۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ميدىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كوگنيتيۆتىك بۇزىلىسقا كەلسەك, كوگنيتسيا – ميدى قاجەتتى قورەكتىك زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى, وتە نازىك سالا. كوگنيتيۆتىك فۋنكتسيالار زات الماسۋداعى وزگەرىستەرگە وتە سەزىمتال: كومىرسۋ, ماي قىشقىلدارى, دارۋمەندەر, فەرمەنتتەر, امينقىشقىلدار, باسقا دا زاتتاردىڭ الماسۋى بۇزىلسا, مي بىردەن جاۋاپ بەرەدى. قابىنۋ ۇدەرىستەرى دە كوگنيتيۆتىك فۋنكتسيالارعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, مي – اعزاداعى كەز كەلگەن وزگەرىسكە جىلدام جاۋاپ قايتاراتىن قۇرىلىم, كۇردەلى مەحانيزم. ميدىڭ تۇماندانۋىن اسقىندىرماي انىقتاۋ ۋاقتىلى تۇزەتۋدى باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وتە ماڭىزدى, ويتكەنى ءبىزدى Homo sapiens ەتەتىن دە – وسى قابىلەت, – دەدى سماعۇل قايشىباەۆ اتىنداعى نەۆرولوگيا جانە نەيرووڭالتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى گۇلناز قايشىباەۆا.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باس نەۆرولوگى ساۋلە تۇرىسپەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ينسۋلت – ارتەريالىق گيپەرتونيا, اتەروسكلەروز, قانت ديابەتى سياقتى باسقا بۇزىلىستىڭ سالدارى. سىرقاتتىلىقتىڭ العاشقى سيمپتومدارى – ەمدەلۋگە ارەكەت ەتۋگە بەرىلگەن بەلگى. «سوندىقتان دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالۋ – العاشقى ساعاتتاردا ترومبوليزيس جۇرگىزىپ, مۇگەدەكتىك قاۋپىن ەداۋىر تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ميدىڭ ساۋلىعى كەشەندى قادامداردى: كوپ قيمىلداۋدى, دۇرىس تاماقتانۋدى, كوڭىل-كۇيدى بىرقالىپتى ۇستاۋدى تالاپ ەتەدى. مي دا بۇلشىق ەت سەكىلدى, ونى دا جاتتىقتىرىپ وتىرۋ كەرەك. جاڭا نارسەنى ۇيرەنۋ, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ءبىر اۋەس ىسپەن اينالىسۋ, ينتەللەكتۋالدىق تاپسىرمالار – ميدى ۇزاق جىل بويى بەلسەندى ءارى ءتوزىمدى كۇيدە ساقتاۋعا كومەكتەسەدى» دەيدى س.تۇرىسبەكوۆا.
ءوت قىشقىلدارى, دالىرەك ايتقاندا, ولاردىڭ تەپە-تەڭدىگىنىڭ بۇزىلۋى مي جۇمىسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. مىسالى, پاركينسون اۋرۋىنىڭ دامۋ قاۋپىن ارتتىرادى. پاركينسون بەلگىلەرى ۋرسودەزوكسيحول قىشقىلىن قابىلداعان كەزدە ازايىپ, ەمدەۋ ناتيجەسى جاقسارادى. تاڭعى ۋاقىتتا قان قىسىمىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋى ينفاركت, ينسۋلت, دەمەنتسيانىڭ دامۋ قاۋپىن ارتتىرادى. سول سەبەپتى قان قىسىمىن تۇسىرەتىن دارىلەردى ۇنەمى قابىلداۋ كەرەك, بۇل اعزانى قايعىلى جاعدايلار مەن اقىل-ەستەن ايىرىلۋدان قورعايدى. اقپاراتتى ەستە ساقتاۋ مەن قايتا ەسكە ءتۇسىرۋ قابىلەتىنە ميداعى اتسەتيلحولين دەپ اتالاتىن زات جاۋاپتى, قارت ادامدارداعى الجۋ بەلگىلەرى مەن مىنەز-قۇلىقتارىنىڭ وزگەرۋىنە اتسەتيلحولين جەتىسپەۋشىلىگى سەبەپ بولادى.
الماتى
