كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ول ەڭ اۋەلى قايراتتى (كۇش-قۋات, تالاپ, ەڭبەك) كومەكشى, جاردەمشى ەتۋمەن اقىل (وقۋ, ءبىلىم-عىلىم, وي-سانا) ارقىلى جۇرەك جولىمەن (ادىلەت, ار-ۇيات, مەيىرىم, راقىم, ءسۇيۋ) جەتىلە بەرۋدى تانىتادى. فيلوسوفيالىق تانىمداعى اتاقتى كاتەگوريالاردىڭ بىرەگەي جۇبى – قۇبىلىس پەن ءمان. قۇبىلىس – نارسەنىڭ, ماسەلەنىڭ جالپى بولمىسى مەن كورىنگەن نوبايى بولسا, ءمان – سول بار بولمىستىڭ ءوزىن, تۇپكى ءمانى مەن وزەگىن تانىتار پارقى مەن قاسيەتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, تولىق ادام ءىلىمى – اقىننىڭ ادامگەرشىلىك جايلى وزەكتى ويلارىنىڭ جالپى جيىنتىعى, گۋمانيستىك ويلاردىڭ ءبارىن قامتىعان قۇبىلىسى دەۋگە كەلەدى. ادامگەرشىلىك جايى اۋەلى تولىق ادام ءىلىمى تۇرىندەگى قۇبىلىس قالپىمەن كورىنىپ, اراداعى جاۋانمارتلىك ءىلىمىن وتكەل ەتىپ, ەڭ تۇپكى ءمانى – ماحاببات پەن ادىلەت, ىزگىلىك پەن سۇيۋگە, ياعني جۇرەكتىڭ باستى قاسيەتى ءۇش ءسۇيۋ, يمانيگۇلگە دەيىن دامىپ ۇشتالا بەرەدى. ابايدا جەتىلگەن, كەمەل, تولىق ادامنىڭ ءمانى مەن نەگىزىنە, تۇپكى وزەگىنە بەت الىپ, تەرەڭدەي تۇسكەن وسىنداي ءبىر جۇيە (سيستەما) بار. سول جۇيەنىڭ جەتىلە كەلىپ جەتكەن جەرى ءارى بيىك بەلەسى – ءسۇيۋ, يمانيگۇل – ءۇش ءسۇيۋ. ادام-پەندەنىڭ ومىردە قىزىعاتىن, سوڭىنا شىراق الا ءتۇسىپ ۇمتىلاتىن, ەستى-ەسسىز سۇيەتىن قىزىق, قۋانىشتارى سانسىز كوپ بولسا دا, اباي ءوزى تۇجىرىمداپ, ءوزى تۇيىندەپ جىرلاعان جانە وزىندىك ءىلىمى مەن قالىبىنا اينالدىرىپ جاساعان يمانيگۇل-ءۇش ءسۇيۋ تانىمى ارقىلى وقىرماندارى مەن تىڭداۋشىلارىن اللا مەن ادامزاتتى جانە ادىلەتتى سۇيۋگە شاقىرعان. بۇل – وزىندىك ادامگەرشىلىك ءىلىمى – تولىق ادام تانىمىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى. تولىق ادام – تانىمەن دە, جانىمەن دە جەتىلۋدىڭ مۇمكىن بولعان شىڭىنا جەتىپ, كەمەلىنە كەلگەن ادام. اقىن جىرلاعان اقىل مەن جۇرەك (جان) جانە قايرات ء(تان) ادامنىڭ رۋحاني جانە ءتاني بولىكتەن تۇراتىن قوسپا جاراتىلىسى مەن بەكزات بولمىسىن تولىق ءارى تۇگەل ەتۋمەن بىرگە, ونىڭ وزىنە عانا ءتان, وزىنە عانا تيەسىلى اسىل ادامگەرشىلىگىن دە تولىق, جەتىلگەن, كەمەل ەتەدى.
ابايداعى ادامگەرشىلىك تۋرالى ويلاردىڭ ءبارى دە وسى تولىق ادام تانىمىنىڭ قويناۋى مەن اياسىنان باستاۋ الىپ, ءورىسىن كەڭەيتە دامي بەرەدى. تاندەگى بۇلشىق ەتتەن باستاۋ الاتىن قايراتتىڭ (كۇش-قۋات) دا ادام بولۋ مەن ادامگەرشىلىككە قاتىسى بار, مۇنى «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز – اقىل زەرەك», «اسەمپاز بولما ارنەگە», «سەنبە جۇرتقا تۇرسا دا قانشا ماقتاپ» ولەڭدەرى مەن 17-قاراسوزىندەگى اقىن ويلارىنان ايقىن بايقاۋعا بولادى. «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز – اقىل زەرەك» ولەڭى تۋرالى م.مىرزاحمەت ۇلى بىلاي دەپ جازعان: «ابايدىڭ 1889 جىلى ولەڭدى بارىنشا وندىرە جازعان جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز – اقىل زەرەك» دەگەن ولەڭىندە-اق ادام بويىنداعى اقىل, قايرات, جۇرەك جونىندەگى كۇردەلى ۇعىمعا العاش رەت ەرەكشە نازار اۋدارىپ, وي تولعاي باستايدى».
...اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا,
سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك.
...بىرەۋىنىڭ كۇنى جوق بىرەۋىنسىز,
عىلىم سول ۇشەۋىنىڭ ءجونىن بىلمەك.
اباي ادامنىڭ جانۋارمەن ورتاق جالپى جاراتىلىسىن دا, ونىڭ وزىنە عانا ءتان ادامشىلىق, ادامگەرشىلىك بولمىسىن دا وسىلايشا تۇگەلدەپ تولىق ەتىپ العاننان كەيىن, ءارى قاراي باستى ارمانى مەن ماقساتى – ادام جاراتىلىسىنداعى اسىل ادامگەرشىلىكتىڭ ناقتى وزىنە, ونىڭ ءمانى مەن وزەگىنە قاراي دەندەپ ەنە باستايدى. م.مىرزاحمەت ۇلى ىزەرلەي زەرتتەپ تانىتقانىنداي, وسى جولداعى اقىننىڭ العاشقى «ايالداماسى» – ءوزى تاۋىپ, ءوزى تۇيىندەپ جاڭعىرتقان جاۋانمارتلىك ءىلىمى. بۇل ىلىمدە تولىق ادامداعى ءۇش قاسيەتتىڭ ەكەۋى عانا قامتىلعان, ياعني جاۋانمارتلىك سيپاتتارىنا – اقىل مەن جۇرەكتەن شىعاتىن: اقىل جانە ادىلەت پەن راقىم قاسيەتتەرى جاتادى. وسىلايشا, اقىننىڭ تولىق ادام اتتى ادامگەرشىلىك تانىمنىڭ وزەگى مەن مانىنە قاراي بەت العان قالپىن كورەمىز. ياعني «مالدا دا بار جان مەن ءتان» تۇرىندەگى قايراتپەن, ياعني جانى بار دەنە, جاندى تانمەن سالىستىرعاندا, جاۋانمارتلىكتى قۇرايتىن اقىل, ادىلەت, راقىم – تەك ادامدا عانا بولا الاتىن وزىندىك ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر. اباي ادام بولۋدا قايراتتىڭ – «مالدا دا بار» بولاتىن تومەندىك, شەكتەۋلى سيپاتىن ايتىپ, ءتىپتى اقىلدىڭ دا «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز», «بىلە الماي ءبىر ءتاڭىرىنى بولدىراتىن», «جاقسىنىڭ دا, جاماننىڭ دا ىزدەگەنىن تاۋىپ بەرىپ جۇرەتىن» كەمشىلىگىن «تەرمەلەپ» كەتكەندەگى ماقساتى – ولاردى (قايرات, اقىل) كەرەكسىز, قاجەتسىز كورۋ, تومەن ساناۋ عانا ەمەس, قايتا ادام بولۋ مەن ادامگەرشىلىكتى جەتىلدىرۋدە اتاقتى ءۇش قاسيەتتىڭ (اقىل, جۇرەك, قايراتتىڭ) قايسىسى ايرىقشا ارتىق, قايسىسى ەرەكشە اسىل, سونىڭ جايىن انىقتاۋ, ياعني ادامگەرشىلىك قالىپ پەن كوپ قاسيەتتىڭ وزەگى مەن مانىنە ۇڭىلە ءتۇسۋ بولعان. جاۋانمارتلىك ىلىمىندە تولىق ادامداعى ءۇش قاسيەتتىڭ ەكەۋى عانا قامتىلسا, يمانيگۇل-ءۇش سۇيۋدە جالعىز عانا جۇرەك قالادى. بۇدان بايقايتىنىمىز, ادام بولۋ مەن ادامگەرشىلىكتى جەتىلدىرۋدە ءارى اقيقاتتى ءبىلىپ, حاقتى تانۋدا ەڭ بيىك, مارتەبەلى ورىندا جۇرەك تۇرادى ەكەن. ادامدىقتىڭ باستى بەلگىسى – اقىلدىڭ ءوزىن جۇرەكتەگى ىنتا مەن ىقىلاس, ءسۇيۋ وياتادى: «تالاپ, ۇعىم ماحابباتتان شىعادى», «ماحاببات – اۋەل ادامنىڭ ادامدىعى», «جۇرەكتە قايرات (ىنتا, ىقىلاس, ءسۇيۋ) بولماسا, ۇيىقتاعان ويدى كىم تۇرتپەك», «اقىلمەن حاۋاس (جاراتۋشى) بارلىعىن بىلمەيدۇر, جۇرەك سەزەدۇر». جۇرەك پەن ودان شىعار ءسۇيۋدى بارىنەن جوعارى ساناۋ ەڭ بەرىسى سوكراتتان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. ءال-ءفارابيدىڭ دە ۇلى ماحابباتتى, العاشقى ءسۇيۋدى ءبىرىنشى تۇلعا, اللامەن ساباقتاستىرىپ, ءسۇيۋدىڭ ءوزى تىرشىلىك پەن بارلىقتاعىنىڭ بارىنەن دە بيىك تۇراتىنىن ابدەن شەگەلەي تۇجىرىمدايتىنى بار. م.مىرزاحمەت ۇلى ايقىنداپ بەكىتە تۇسكەنىندەي, اباي تانىمىندا دا جۇرەك كۋلتى باسىم بولىپ كەلەدى. ءدىن, سوپىلىق, عىلىم ء(ال-فارابي) ۇشەۋىندە دە جۇرەك – اللا, ءبىرىنشى تۇلعا, اقيقات پەن اسىل ادامگەرشىلىككە باستاۋشى ءارى رۋحاني جەتىلۋدى ادام ءۇشىن مۇمكىن بولار شىڭىنا جەتكىزىپ تۇيىندەۋشى رۋحاني قۇبىلىس. ابايدىڭ وزىندىك ادامگەرشىلىك ىلىمىندە تولىق ادامنىڭ ءمانى مەن وزەگىنە, ءتۇپ نەگىزىنە تارتا بەرەتىن جەلىلى جۇيە بار.
اقىل, جۇرەك (جان), قايرات ء(تان) ۇشەۋىنىڭ ء«بىر كەۋدەدەن تابىلىپ», ودان تولىق ادام ءىلىمى تۋاتىن تانىمى – ۇلى اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنداعى ءوزى ىزدەنىپ جەتكەن ءتول تابىسى. ەڭ بەرىسى ءال-فارابي جانە ج.بالاساعۇن مەن ا.ياساۋي ارمانداعان قايىرىمدى قالا مەن ىزگىلىكتى قوعام اباي جىرلاپ, اباي تۇجىرىمداپ تاپقان «تولىق ادام ءىلىمى» ارقىلى عانا ءومىرلى بولىپ ورناماق.
ماقسات ءالىپحان,
ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ دوتسەنتى
