م.سىدىقنازاروۆتىڭ عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى ەلىمىزدىڭ وتكەنىن قايتا زەردەلەۋگە, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تاريحي نەگىزدەرىن جاڭاشا قاراۋعا جول اشقانىن گۋمانيتارلىق سالا ماماندارى مويىندايدى. بۇل رەتتە عالىمنىڭ كوپجىلعى ەڭبەگى تاريحي كارتوگرافيا – قازاق حالقىنىڭ ساياسي-گەوگرافيالىق تۇتاستىعىن دالەلدەيتىن ەرەكشە قۇندى دەرەككوزى رەتىندە زەردەلەۋگە باعىتتالعان. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى تانىمىن ارتتىرۋ – ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋداعى ماڭىزدى باعىتى. ورتا عاسىرلار مەن جاڭا زامان كارتالارىنداعى قازاق مەملەكەتىنىڭ بەينەسى – ۇلتتىڭ وتكەنىنە دەگەن ايرىقشا قۇرمەت.
ەۋروپا مەن امەريكانىڭ بەلگىلى مۇراعاتتارى مەن عىلىمي ورتالىقتارىنان مىڭداعان قۇندى تاريحي كارتالاردى جيناپ, زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە م. سىدىقنازاروۆ XV–XIX عاسىرلار ارالىعىندا «قازاقستاننىڭ ءۇزىلىسسىز مەملەكەتتىلىگى» تۇجىرىمداماسىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. ونىڭ ەكى بىردەي ىرگەلى جۇمىسى 2021, 2024 جىلدارى بريۋسسەل قالاسىندا جارىق كوردى. ولار: «قازاقستاننىڭ ءۇزىلىسسىز مەملەكەتتىلىگى تاريح تولقىنىندا. XVI-XIX عاسىرلارداعى ەۋروپالىق جانە امەريكالىق كارتالارىنداعى قازاق مەملەكەتى» جانە «قازاقستاننىڭ ءۇزىلىسسىز مەملەكەتتىلىگى تاريح تولقىنىندا. XV-XIX عاسىرلارداعى ەۋروپالىق جانە امەريكالىق كارتالارىنداعى قازاق مەملەكەتى».
عالىمنىڭ ناقتى كارتوگرافيالىق دالەل-دايەككە نەگىزدەلگەن ء«ۇزىلىسسىز مەملەكەتتىلىك» تۇجىرىمداماسى – قازاق تاريحىن زەرتتەۋدە اسا قۇندى وي-ءتۇيىن دەپ ەسەپتەيمىز. سەبەبى قازاق مەملەكەتى XV عاسىردان بەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان مەملەكەت رەتىندە كوپ ەلدىڭ كارتالارىندا كورسەتىلگەن. بۇل – بۇرىنعى تاريحناماداعى ءدۇدامال, داۋلى پىكىرلەرگە نۇكتە قوياتىن, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ كوپعاسىرلىق تۇتاس ساياسي-تەرريتوريالىق دامۋىن ايقىنداپ بەرگەن باستاما. م.سىدىقنازاروۆ زەرتتەۋلەرىندە ۇلتتىق ونوماستيكا, تاريحي لەكسيكولوگيا, ەتنونيمدەر مەن توپونيمدەر قايتا جاڭعىردى. عالىم انىقتاپ زەرتتەگەن جادىگەرلەردە قازاق ەتنونيمدەرى مەن اتاۋلارى بىرنەشە تىلدە ترانسكريپتسيالانىپ جازىلىپ, ساقتالعان. سونداي-اق قازاق مەملەكەتىنىڭ دەموگرافياسىنا دا قاراستى مالىمەت تاپقان. ايتالىق, 1822, 1856 جىلدارداعى فرانتسۋز كارتالارىندا حالقىمىزدىڭ سانى 4,5 ميلليون دەپ كورسەتىلىپتى. بۇل دەرەك XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ دەموگرافيالىق ءوسۋ ديناميكاسىن راستاي̆دى.
عالىم قازاق مەملەكەتتىلىگىنە قاتىستى جۇزدەگەن ءپوليتونيمدى انىقتادى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە «جەتە» مەملەكەتىنىڭ اتاۋى مەن اۋماعى جانە وسىعان قاراستى اۆتوردىڭ عىلىمي قورىتىندىلارىن جاڭالىق دەپ ساناۋىمىزعا بولادى. م.سىدىقنازاروۆ قازاق مەملەكەتتىلىگىن ەتنوستىق بىرەگەيلىك فاكتورى رەتىندە جۇيەلەدى, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءۇزىلىسسىز تاۋەلسىزدىگىن ناقتى دالەلدەدى.
مۇحيت-ارداگەر ەڭبەكتەرى قازاق مەملەكەتىنىڭ بۇرىن بەيمالىم بولعان ورتاعاسىرلىق قالالارىن اشۋعا جانە ولاردىڭ ورنالاسقان جەرلەرىن ناقتىلاۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. زاماناۋي ادىستەردى قولدانۋ ارقىلى اۆتور قازاق مەملەكەتتىلىگى دامىعان اۋماقتاعى 25-كە جۋىق قالالاردى انىقتادى (شاي̆بانشاق, قوسماي̆, سولقانات, ماسۋيز, ريسان, ناي̆يام, راۋورى, بارسكول, اننيبي, ناي̆مانورۋم, لاكمارى, جەرۇم, ت.ب.). وعان قوسا قازىرگى اتىراۋ وڭىرىنەن (كاسپي تەڭىزى) وسى ۋاقىتقا دەيىن بەلگىسىز شاي̆سۋرە/باحتيار شىعاناعىن ايقىندادى.
عالىم قازاق مەملەكەتىنىڭ التى عاسىر بويعى ءۇزىلىسسىز دامۋىن دالەلدەي كەلە, تاريحي تۇلعالار جونىندە جاڭا ماڭىزدى مالىمەتتەر جانە ديپلوماتيالىق باستامالار جونىندە قۇندى اقپارات تاپتى. مىسالى, XV عاسىردا دايىندالعان گەنۋيالىق الەم كارتاسىندا قازاق حانى جانىبەكتىڭ سۋرەتى مەن 1557–1576 جىلدارى انگليادا پاتشاي̆ىم ءى ەليزاۆەتا ساراي̆ىنداعى قازاق مەملەكەتىنىڭ العاشقى ديپلوماتيالىق وكىلى ارۋ-سۇلتاننىڭ پورترەتى جانە وسى ايەل ديپلومات جونىندە بريتان كىتاپحاناسى ارحيۆتەرىندەگى حرونيكالىق دەرەكتەر.
مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆتىڭ زەرتتەۋلەرى تاريحي كارتوگرافيانى جەكە عىلىمي باعىت رەتىندە قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتىپ جاتىر. بۇل رەتتە تاريحي كارتالار تەك گەوگرافيالىق ەمەس, ساياسي, ديپلوماتيالىق, لينگۆيستيكالىق, يدەولوگيالىق اقپارات كوزى رەتىندە دە قارالعان. عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرى تاريحي گەوگرافياعا, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋىنا, ەتنولوگيا, مادەنيەتتانۋ, تۇركىتانۋ, توپونيميكا, ونوماستيكا سالاسىنا جاڭا سەرپىلىس اكەلدى.
بۇگىندە ەۋروپا عىلىمي قاۋىمى م.سىدىقنازاروۆ ەڭبەكتەرىنە ءجىتى نازار سالا باستادى. 2023 جىلى فرانتسۋز عىلىم اكادەمياسى عالىمدى ارنايى شاقىرتىپ, ارنايى بايانداما جاساتتى. 2024 جىلى پولشا عىلىم اكادەمياسىنىڭ شاقىرۋىمەن وسى ەلدىڭ عىلىمي جيىنى مىنبەرىنەن سويلەپ, جوعارى باعا الدى. ول «قازاق مەملەكەتىنىڭ XV-XIX عاسىرلارداعى ەۋروپا جانە امەريكا كارتالارى گالەرەياسىن» بريۋسسەل, لوندون, پاريج, چيكاگو, سان-فرانتسيسكو, ۆارشاۆا, ماسكەۋ, ت.ب. قالالاردا تانىستىردى. بۇل گالەرەيا ەلىمىزدە (الماتى, استانا, اقتوبە, شىمكەنت, كوكشەتاۋ, تۇركىستان, وسكەمەن, قاراعاندى, ورال) ۇسىنىلدى.
قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز, مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆتىڭ «تاريح تولقىنىنداعى قازاق ەلىنىڭ ۇزدىكسىز مەملەكەتتىك ءداستۇرى. XV–XIX عاسىرلارداعى ەۋروپا مەن امەريكا كارتالارىنداعى قازاق مەملەكەتى» اتتى عىلىمي ەڭبەگى 2025 جىلى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋعا تولىق لايىقتى دەپ سانايمىز.
تۇياقباي رىسبەكوۆ,
قر ۇعا قۇرمەتتى مۇشەسى,
اسەت تاسماعامبەتوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
