ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ وسىدان بەس جىل بۇرىن باستاعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى سالالىق ورگاندار مەن گيدروگەولوگيا ماماندارىنا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنە قولجەتىمدى. 1:2 500 000 ماسشتابىندا ەلىمىزدىڭ گيدروگەولوگيالىق كارتاسىنىڭ اتلاسىن عالىمدار قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە العاش جاريالاپ, ارنايى مەكەمەلەرگە بەرگەن.
«اتلاس – ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ گيدرولوگيا جانە گەوەكولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي مەكتەبىنىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. زاماناۋي ەڭبەك ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ءاريدتى گيدروگەولوگيانى دامىتۋعا نەگىز بولادى. ەلىمىزدە جەراستى سۋلارى رەسۋرسىنىڭ 25 پايىزى كەن ورنى رەتىندە زەرتتەلگەن بولسا, 75 پايىزى ءالى دە زەرتتەلىپ جاتىر. ەل اۋماعىندا جەراستى سۋلارى رەسۋرستارىنىڭ بىركەلكى بولىنبەۋى قۇرىلىمدىق-گەولوگيالىق, گيدروگەولوگيالىق جانە كليماتتىق جاعدايلاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن الدىن الا انىقتالىپ وتىر. جەراستى سۋلارى – ماڭىزدى پايدالى قازبالاردىڭ ءبىرى. سۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسى. قازىرگى تاڭدا جەراستى سۋلارىنىڭ كوپتەگەن قورى نەگىزىنەن وڭتۇستىك جانە شىعىس وڭىردە شوعىرلانعان. بۇگىندە باتىس قازاقستان, ياعني اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, سونىمەن قاتار قوستاناي, كوكشەتاۋ, اقمولا وبلىستارى سۋى تاپشى ءارى ساپاسى تومەن وڭىرلەرگە جاتادى. اتالعان وڭىرلەردە سۋ تاپشىلىعىنىڭ بەلەڭ الۋى قانداي دا ءبىر اكىمشىلىك, قارجىلىق سەبەپ-سالدارعا قاتىستى ەمەس. سۋدىڭ تاپشىلىعى ءارى ساپاسى اتالعان وڭىرلەردەگى تابيعي ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى. سولتۇستىك قازاقستان تاۋلى-تاستى جىنىستاردان قۇرالعان بولىپ كەلەتىندىكتەن, مۇندا سۋ مولشەرى كوپ شوعىرلانبايدى. باتىس وڭىرلەردە سۋ كوپ, بىراق ساپاسىز ءارى وتە تەرەڭدە», دەيدى ۋ.احمەدسافين اتىنداعى گيدروگەولوگيا جانە گەوەكولوگيا ينستيتۋتى يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جانە باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى يننوۆاتسيالىق كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى دانيار ساپارعاليەۆ.
گيدروگەولوگيالىق كارتالار اتلاسى 28 ارنايى كارتادان, 12 كارتا-سحەمادان, 47 گيدروگەولوگيالىق كەسىندىدەن جانە جەراستى سۋلارى باسسەينى بويىنشا 33 گيدروگەولوگيالىق جيىنتىق باعاننان تۇرادى. اتلاستا تابيعي جانە بولجامدى رەسۋرستار, جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ قورلارى, اۋماقتى تۇششى, مينەرالدى جانە تەرميالىق جەراستى سۋلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ شارتتارى كورىنىس تاپقان. جەراستى گيدروسفەراسىنا تەحنوگەنەز ۇدەرىستەرىنىڭ اسەرى, ەكولوگيالىق جاعدايى دا قاراستىرىلعان.
اتلاستى ازىرلەۋ بارىسىندا عالىمدار ەلىمىزدەگى 4 مىڭنان استام كەن ورنى مەن جەراستى ۋچاسكەسىنىڭ ماعلۇماتىن ەسكەردى. بۇل اۋماقتىڭ جيىنتىق قورى تاۋلىگىنە 44 ملن تەكشە مەتردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 45,6 پايىزى, ياعني 20 ملن تەكشە مەتر اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانۋعا جانە ىشۋگە جارامدى بولسا, 48,12 پايىزى نەمەسە 21 ملن تەكشە مەتر ەگىستىكتەردى سۋارۋعا ارنالعان. 6,13 پايىزى – 2,7 ملن تەكشە مەتر – وندىرىستىك-تەحنيكالىق سۋمەن قامتۋعا, 0,15 پايىزىن 0,06 ملن تەكشە مەترىن بالنەولوگيالىق ماقساتقا پايدالانۋعا بولادى. اتلاسقا سايكەس ەلىمىز اۋماعىنداعى جەراستى سۋلارىنىڭ بولجالدى رەسۋرسى – تاۋلىگىنە 176 ملن تەكشە مەتر. ونىڭ 63 پايىزى نەمەسە تاۋلىگىنە 111 ملن تەكشە مەترى تۇششى سۋ, ول جىلىنا 40 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايدى.
اتلاستا پايدالانىلاتىن نەمەسە پايدالانىلۋى مۇمكىن سۋ كولەمى بولجامدى رەسۋرستىڭ 25 پايىزىنان اسپايدى. جەرۇستى سۋلارى سياقتى جەراستى سۋلارى دا ەل اۋماعىندا بىركەلكى تارالمايدى. تۇششى جەراستى سۋلارىنىڭ ەڭ ۇلكەن رەسۋرسى (60 پايىز) وڭتۇستىك وڭىرلەردە: الماتى, جامبىل, قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا شوعىرلانعان. ال تۇششى سۋ شەكتەۋلى وڭىرلەرگە اتىراۋ, سولتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ, قوستاناي جانە اقمولا وبلىسى كىرەدى.
«قازىرگى كەزدە الەمدە سۋ تاپشىلىعى بەلەڭ الىپ بارادى. اسىرەسە تۇششى, اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعى دۇنيەجۇزىن الاڭداتقان تۇيتكىلدى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. قازاقستان دا سۋ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىرعان ەلدەر قاتارىندا. بىراق جەراستى سۋلارىن زەرتتەي كەلە, ەلىمىزدە سۋ قورلارىنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ياعني وڭىرلەردەگى اۋىزسۋ تاپشىلىعىن جەراستى سۋلارىنىڭ ەسەبىنەن شەشۋگە بولادى. ول ءۇشىن وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىس, شىعىس قازاقستان سياقتى سۋى مول وڭىرلەردەن سۋ قۇبىرلارى ارقىلى باتىس, ورتالىق, سولتۇستىكتىڭ تاپشى اۋماقتارىنا تاسىمالداۋ قاجەت. بۇگىندە استانا دا سۋى تاپشى وڭىرگە اينالدى. كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدا تۇرعىندار جەر بەتى سۋىن تازالاپ قولدانىپ, سۋ تاپشىلىعى قاتتى سەزىلە باستادى. قازىرگى تاڭدا عالىمدار توبى پاۆلوداردان ساپالى قورعالعان, 500–800 مەتر تەرەڭدىكتە جاتقان جەراستى سۋلارىن, سونىمەن قاتار ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وبلىستارى ءۇشىن اقتوبە وبلىسىنىڭ كەن ورىندارىن قولدانۋعا بولاتىنىن ايتتى. بۇگىندە ەلىمىزدە سۋدىڭ 70 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانىلىپ كەلەدى. مۇنىمەن قوسا الەمدە سۋدى ءتيىمدى پايدالانىپ وتىرعان ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىندەگىدەي, جاپونيا, ءيزرايلدىڭ سۋدى ۇنەمدەۋ, قايتا پايدالانۋ تاجىريبەسىنە دە نازار اۋدارۋ ماڭىزدى. بۇل باعىتقا شارۋاشىلىقتار ەندى-ەندى عانا كوڭىل بولە باستادى. ەلدەگى سۋ تاپشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋدى ۇنەمدەپ, ماقساتتى قولدانۋدىڭ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. جاڭا تەحنولوگيالار دامىعان كەزەڭدە سۋدى كوپ تۇتىناتىن ەگىس ونىمدەرىن الماستىرىپ, ەسكىرگەن سۋ قۇبىرلارى جۇيەسىن جاڭارتۋ قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىعان وڭىرلەردە جەراستى سۋلارىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ رەتىن قاراستىرعان ءجون. سونىمەن قاتار تەرمالدى سۋلاردىڭ «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋدا ماڭىزى جوعارى. بىرقاتار شەتەلدە تەرمالدى سۋلاردان ەلەكتر ەنەرگياسى الىنادى. قىسى-جازى جىلىجايلاردا قولدانىلادى. سول سياقتى بىزدە دە جاركەنت, سارىاعاش اۋماعىندا تەرمالدى سۋلاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بولسا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اششى بولىپ كەلەتىن مۇنداي سۋلاردى جىلىتۋ جۇيەلەرىندە قولدانا الامىز. قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, اقتوبە وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك جاعى, قاراعاندى ماڭىندا, الماتى, اباي, شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىندا وتە ۇلكەن كولەمدە سۋارمالى جەرلەر بار. بۇل اۋماقتاعى جەراستى سۋ كەن ورىندارى سۋارۋ ءۇشىن بارلانعان. دەسەك تە, ەلىمىزدەگى سۋارۋ سۋ كەن ورىندارىنىڭ 95 پايىزى ءتيىمدى قولدانىلماي وتىر. جەراستى سۋى سالقىن كەلەتىندىكتەن, بۇرعىلاۋ, ەنەرگيا كوزiن ۇڭعىمالارعا جەتكىزۋ قارجىنى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان ولار از قولدانىلۋى مۇمكىن. تاياۋ بولاشاقتا جەراستى سۋلارىن سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن ارتتىرۋدا قولدانۋ ونىمدىلىكتى كوبەيتۋگە قولايلى بولماق», دەيدى عالىم.
گيدروگەولوگيا, گەولوگيا جانە گيدروگەوحيميانىڭ زاماناۋي ادىستەرى مەن ادىستەمەسىن, گەواقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن قولدانۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالعان دانيار سەرىك ۇلى اتلاستا كورىنىس بەرگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەراستى سۋلارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ساپاسى جانە تەرەڭدىگى تۋرالى ناقتى اقپاراتپەن, اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ جانە حالىقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, سۋ قابىلداعىشتاردى وڭتايلاندىرۋ, سۋلى قاباتتاردىڭ سارقىلۋىن بولدىرماۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ارقىلى جەراستى سۋلارىنىڭ لاستانۋىنىڭ الدىن الۋ, وسال وڭىرلەردى ءبولىپ قاراستىرۋ, ءوڭىردىڭ سۋ ەكوجۇيەسىن قورعاۋ ماسەلەسىندە وتە ماڭىزدى.
قۇرىلىستى جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا, ياعني جولدار, عيماراتتار, ونەركاسىپ نىساندارىن سالۋ كەزىندە جەراستى سۋلارى تۋرالى باستاپقى دەرەكتەرمەن تانىسۋ ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى (سۋ باسۋ). عىلىمي-زەرتتەۋ بازاسىنا كوڭىل بولە وتىرىپ, ءوڭىردىڭ گيدروگەولوگيالىق, گەولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەرىنە جاردەمدەسۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە انتروپوگەندىك جۇكتەمە جاعدايىندا جەراستى سۋلارىنىڭ وزگەرۋ بولجامدارىن ازىرلەۋدە ينستيتۋت عالىمدارى ازىرلەگەن اتلاس نەگىزگى كومەكشى باعدار بولا الادى.
مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيىندە شەشىمدەر قابىلداۋدا, ءوڭىردى دامىتۋ ستراتەگيالارىن ازىرلەۋدە, سۋمەن جابدىقتاۋدا, مەليوراتسيا جانە تابيعات قورعاۋ قىزمەتى سالاسىن جوسپارلاۋدا تيىمدىلىگى جوعارى بۇل قۇجات ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن سۋعا تاۋەلدى سالالارعا (مۇناي, ەنەرگەتيكا, اگروبيزنەس) ينۆەستورلارعا اقپاراتتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى. بولجام جاساۋعا, رەسمي, عىلىمي نەگىزدەلگەن كارتوگرافيالىق اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋگە, ءبىلىم سالاسىندا, مامانداردى دايارلاۋدا, جەرگىلىكتى تۇرعىندار جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا سۋ رەسۋرستارى تۋرالى مول ماعلۇماتپەن تولىقتىرىلعان.
الماتى
