بىرىنشىدەن, مەمۋار-ەسسە ءوزىنىڭ شىنايىلىعىمەن وقىرماندى تارتادى. كەيبىر شىعارمالاردى, ەستەلىكتەردى وقىساڭ, اۆتور ءوزىن شىن مانىندە «قاھارمان» ەتىپ كورسەتەدى, وقيعالاردى اسىرەلەپ سۋرەتتەيدى. ال ەرسۇلتان وتەعۇل ۇلى ومىردە كەزدەسكەن وقيعالار تۋرالى وبەكتيۆتى پىكىرىن بىلدىرگەن. ءوزىنىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى دا, جىبەرگەن كەمشىلىكتەرى تۋرالى دا شىنايى اڭگىمەلەيدى. بۇل قاسيەت شىعارمانىڭ اسەرلىلىگىن ارتتىرا تۇسكەن. كەيىپكەردىڭ ومىرىندە كەزدەسكەن وقيعالاردان وقىرمان وزىنە ساباق الادى. اۆتوردىڭ بالالىق شاعى تۋرالى ەستەلىكتەرى, ستۋدەنتتىك جىلدارداعى قىزىقتى وقيعالار, ونى تاعدىر گۇلنار جەڭگەمىزبەن كەزدەستىرۋى, تۋعان-تۋىستارى, ۇل-قىزدارى, نەمەرە-شوبەرەلەرى تۋرالى جۇرەكجاردى سوزدەرى كىم-كىمگە دە ونەگە بولارى ءسوزسىز.
تۋىندىنىڭ العاشقى بولىمدەرى تۋعان جەرىنە, اۆتوردىڭ اتا-اناسىنا, تۋعان-تۋىستارىنا ارنالادى. اۆتور كىشكەنتاي دەتالدى دا نازاردان تىس قالدىرماي, اۋىلىنىڭ كەلبەتىن, ونىڭ داستۇرلەرى مەن ادامدارىنىڭ رۋحاني بولمىسىن اسقان قۇشتارلىقپەن باياندايدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنا اۆتوردىڭ سۇيىسپەنشىلىگى كورىنىپ تۇرادى.
وتەعۇل مەن پەرۋزادان تاراعان ۇرپاق از ەمەس. ولار − قاراقالپاقستاننىڭ قاسيەتتى توپىراعىندا ءوسىپ-ونگەن جاندار. اۆتور ولاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە توقتالىپ, مىنەزدەمە بەرەدى. بۇل دۇرىس, ويتكەنى مەمۋارلىق جانردىڭ قاسيەتى وسىنى تالاپ ەتەدى. اتا-اناسىنىڭ ارعى اتا-بابالارى تۋرالى مالىمەتتەر كەلتىرەدى. تۇركى حالىقتارىندا شەجىرە دەگەن جانر بار. ماسەلەن, ابىلعازى ءباھادۇرحاننىڭ «تۇركىلەر شەجىرەسى», مىرزا ۇلىقبەكتىڭ ء«تورت ۇلىس تاريحى» شىعارمالارى, سونداي-اق ءاربىر تۇركى حالقىنىڭ شەجىرەلەرى (قازاقتار شەجىرەسى, قاراقالپاقتار شەجىرەسى جانە ت.ب.) سياقتى شەجىرەلەردەن اۆتوردىڭ حاباردار ەكەنى كورىنىپ تۇر. اۆتور كىتاپقا تومەندەگىدەي ەپيگراف تاڭدايدى:
اكەم مەنىڭ وركەن جايعان ءبىر ەمەن,
انام ەلدىڭ اماندىعىن تىلەگەن...
ءبىز ۇرپاقپىز قانات قاعىپ قياعا,
قاسيەتتى شاڭىراقتان تۇلەگەن.
اۆتوردىڭ تۋعان-تۋىستارى, اۋىلى, اۋىلداستارى تۋرالى جىلى پىكىرلەرى وتباسى, تۋعان اۋىل دەگەن قاستەرلى ۇعىمداردىڭ ءمان-مازمۇنىن ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسەدى. ەرسۇلتان وتەعۇل ۇلى قاراقالپاقستاننىڭ ەڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان, قازاقستانمەن شەكتەسەتىن تاقتاكوپىر اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل اۋداننىڭ اۋماعى سونشالىقتى كەڭ, وعان كىشىگىرىم ەۋروپا ەلدەرى سىيىپ كەتەدى. بۇل ەلدىڭ شالعايى كەڭ بولعاندىقتان دا بولار, ادامدارى دا جومارت, ءبىر ءسوزدى, ەر مىنەزدى بولىپ كەلەدى. اۋداندا قازاق, قاراقالپاق ءبىر-بىرىمەن تاتۋ ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ولار ءبىر-بىرىنە قىز بەرىپ, قىز الىسىپ قۇدا-قۇداعي بولىپ كەتكەن. اۆتور وسى جايتتى اسقان ىقىلاسپەن سۋرەتتەيدى. اۆتوردىڭ بالالىق شاعى وتكەن م ۇلىك اۋىلى, ورىمبەت اۋىلى دەگەن جەرلەردىڭ تابيعاتى, ادامدارى تۋرالى كەڭىنەن باياندالادى.
بالالىق شاقتىڭ قىزىقتارى «اللا ساقتادى» دەگەن وسى شىعار...», «الدىرار كۇنى جازدىرار», ء«بىرىنشى تابىسىم», «باكىگە قىزىعىپ بالەگە قالدىم» بولىمدەرىندەگى وقيعالار قىزىقتى دا تارتىمدى اڭگىمەلەنەدى. ءتورت جاسار بالانىڭ ات شابامىن دەپ ءبىر ولىمنەن قالۋى, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جۇگەرىنى شىمشىقتان قورىعان بالانىڭ ەڭبەكاقىسىنا ءدان بەرۋى − بۇلاردىڭ بارلىعى كىشكەنتاي بالانىڭ باسىنان وتكەن قىزىقتى وقيعالار. بۇل قىزىقتى وقيعالار بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ومىردەن ساباق تا بولا الادى. حالقىمىزدا «بولار بالا بەس جاسىنان بەلگىلى» دەگەن ءسوز بار. جاس ەرسۇلتاننىڭ كىشكەنتاي كەزىنەن-اق الدىنا ۇلكەن ماقسات قويعانىن بايقاۋعا بولادى. كىتاپ كەيىپكەرىنىڭ مەكتەپتەگى, ستۋدەنتتىك شاعى دا ەستە قالارلىقتاي قىزىقتى ساتتەر ارقىلى سۋرەتتەلگەن. ەرسۇلتاننىڭ مەكتەپتەگى ۇستازدارىنا, نوكىس اۆتوموبيل جولدارى تەحنيكۋمىنا ارنالعان ولەڭدەرى دە شىنايى اسەر قالدىرادى.
ەكىنشىدەن, مەمۋار-ەسسەنىڭ كومپوزيتسياسى وتە ۇتىمدى. راس, اۆتور جازۋشى نەمەسە جۋرناليست ەمەس, ول مۇلدە باسقا ماماندىقتىڭ يەسى. دەگەنمەن ول شىعارمانى وقىرماندارعا تارتىمدى ەتىپ جەتكىزۋدىڭ جولىن تابا بىلگەن. ءومىردىڭ ءاربىر كەزەڭىن, كەزدەسكەن وقيعالاردى ۇساق تاقىرىپتارعا ءبولىپ ورنالاستىرعان. كىتاپ 7 بولىمگە, 56 تاقىرىپقا بولىنگەن. ءار تاقىرىپتا كەيىپكەردىڭ ومىرىندە كەزدەسكەن كىشكەنتاي وقيعا ءسوز بولادى. وقيعالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى جالعاسىپ, وقۋشىنى ءومىر اتتى ۇلكەن مۇحيتتا ءجۇزىپ جۇرگەندەي كۇيگە بولەيدى. شىنىندا دا, بۇل كومپوزيتسيالىق ءادىس مەمۋارلىق شىعارمالارعا وتە قولايلى.
«ودەسساداعى تاجىريبە» تاقىرىبىندا ستۋدەنتتىك جىلدارى تاجىريبەنى ودەسسا قالاسىندا وتكەرگەنى باياندالادى. ەرسۇلتان ماسكەۋ اۋەجايىنا كەشىگىپ كەلسە, ۇشاققا وتىرعىزۋ اياقتالىپ قالعان. ۇشا الماي قالسا, قالتاسىندا اقشاسى جوق ەكەنىن ايتقاننان كەيىن سول جەردە جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەر ونى ۇشاققا تىركەمەي-اق وتىرعىزىپ جىبەرەدى. اۆتور بەيتانىس ايەلدەردىڭ قامقورلىعىن ۇلكەن ريزاشىلىق سەزىمىمەن سۋرەتتەيدى. دەمەك ادامگەرشىلىك دەگەن قاسيەت ۇلتقا, دىنگە نەمەسە قاي ەلدە تۇراتىنىڭا قارامايدى ەكەن. ال ء«ومىر قوسقان جۇبايىم» بولىمىندە ومىرلىك سەرىگى گۇلنار جەڭگەيمەن تانىسۋى, وعان ۇيلەنەمىن دەگەنگە دەيىنگى قيىندىق, ءبىر-ءبىرىن جاقسى كورگەن ەكى جاستىڭ قانداي قارسىلىق بولسا دا ءومىردىڭ ەندىگى جاعىندا بىرگە بولۋعا شەشىم قابىلداۋى ەموتسيونالدى تۇردە سۋرەتتەلەدى.
ءومىر ارقاشان وڭاي بولا بەرمەيدى. ءومىر دەگەنىمىز − كۇرەس دەگەن ءسوز. كىتاپتى وقي وتىرىپ, ەرسۇلتان وتەعۇل ۇلىنىڭ ءومىرى دە ۇنەمى كۇرەسپەن وتكەنىن كورەمىز. ستۋدەنتتىك جىلداردان كەيىن تۇڭعىش جۇمىس ورنى, العاشقى ايلىق, وتباسىنىڭ باسپانالى بولۋىنا دەگەن ۇمتىلىسى − بۇلار كىتاپ اۆتورىنىڭ باسىنان كەشكەن وقيعالارى ارقىلى قىزىقتى ءارى مازمۇندى ەتىپ جەتكىزىلەدى.
ۇشىنشىدەن, شىعارمانىڭ ءتىلى تۋرالى ەرەكشە توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. ول قازىرگى قازاق تىلىندەگى اتاۋلارعا ارنالعان نۇسقاۋلىق ىسپەتتى. ورىس ءتىلى ارقىلى ەنگەن سوزدەردى قازاقشالاعان, ولار قازىرگى قازاق تىلىنە ۇيلەسىم تاۋىپ كەتكەن. ءوزىم فيلولوگ بولسام دا, تەحنيكالىق باعىتتا جوعارى ءبىلىمى بار ەرسۇلتان اعامىزدىڭ ءتىل سالاسىنداعى ءبىلىمى مەن ينتۋيتسياسىنا ءتانتى بولدىم. بۇل اتاۋلاردى قاراقالپاق تىلىنە دە ەنگىزۋگە بولادى ەكەن دەگەن ويعا كەلدىم.
جالپى العاندا, ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆتىڭ «عۇمىرداريا» اتتى مەمۋار-ەسسەسى تۋرالى ماقالانى جازۋىما كىتاپتىڭ شىنىندا دا ءومىر وزەنىنىڭ ادامدارعا قىزمەت ەتەتىن ونەگە بولعانىن كورگەنىم بولىپ وتىر. سەبەبى بۇل مەمۋار-ەسسە ءار ادامنىڭ ومىردە الدىنا ماقسات قويىپ, وعان جەتۋ جولىندا قالاي ۇمتىلۋ, ەڭبەك ەتۋ كەرەكتىگىنەن ساباق بەرەرى ءسوزسىز.
قۋانىشباي ورازىمبەتوۆ,
بەرداق اتىنداعى قاراقالپاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسى,
نوكىس قالاسى
