ە.مۇحيددينوۆ وڭتۇستىك قازاقستان (قازىرگى تۇركىستان) وبلىسى ورداباسى اۋدانى قاراسپان اۋىلىنىڭ جامبىل بولىمشەسىندە تۋعان. اكەسى – مال دارىگەرى, قىزمەت بابىمەن وتىرار اۋدانىنا كوشىپ بارىپ, سول جەردە ابىرويلى ەڭبەك ەتكەن. ەراعانىڭ بالالىق شاعى قىزىلقۇم اۋدانىنىڭ (قازىرگى وتىرار) بايىرقۇم, سۇتكەنت, اقتوبە اۋىلدارىندا ءوتتى. وسىندا سەگىزجىلدىق مەكتەپتى, ارىس قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتى ءبىتىردى.
مەكتەپتە جۇرگەندە باپكەر ارىستان سارسەنباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن بوكسپەن اينالىستى. 1970–1972 جىلدارى الماتى وبلىسىنداعى قاراكەمەردە سەرجانتتار دايارلايتىن مەكتەپتە ءبىلىم الىپ, كراسنوگورسكىدە وتان الدىنداعى اسكەري بورىشىن وتەدى. سول جىلدارى قوستانايدا سامبو كۇرەسىنەن وتكەن جارىستا توپ جارىپ, سپورتقا دەگەن ىنتاسى ارتا ءتۇستى.
اسكەردەن سوڭ ارىستاعى اسفالت زاۋىتىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, بوس ۋاقىتىندا سپورت مەكتەبىندە قازاق كۇرەسىمەن اينالىسادى. سپورتشى بولسام دەگەن اسىل ارمانى ە.ءمۇحيددينوۆتى 1974 جىلى الماتى قالاسىنداعى قازاق مەملەكەتتىك دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ينستيتۋتىنا جەتەلەپ, ينستيتۋتتى ۇزدىك ديپلوممەن اياقتادى.
1980 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ مويىنقۇم اۋدانىندا ەرەكشە ءبىر سپورت دوداسى ءوتتى. ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ جۇلدەسى ءۇشىن ورتا ازيا ەلدەرى اراسىندا ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن حالىقارالىق تۋرنيردە 57 كيلو سالماق دارەجەسىندە تالاي مىقتىنىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ, جەڭىس تۇعىرىنان كورىنگەن ە.مۇحيددينوۆ تۋرنير قورىتىندىسىندا سپورت شەبەرى اتاعىن يەلەندى.
وسى جەڭىستەن سوڭ, سپورت مايتالمانىنىڭ ەڭبەك جولى بولاشاق بۋىنعا باعىت سىلتەر ۇلكەن ونەگەگە اينالدى. 1978–1984 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ينستيتۋتىندا ۇستازدارى پ.ماتۋششاك پەن م.بولعامباەۆتاردىڭ ۇسىنىسىمەن «كۇرەس جانە سەمسەرلەسۋ» كافەدراسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قالدىرىلىپ, سپورت پەن ءبىلىمنىڭ, تاربيە مەن تاربيەلەنۋشىنىڭ التىن كوپىرى بولا ءبىلدى. 1984 جىلى ە.مۇحيددينوۆكە قازاق كسر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى اتاعى تابىستالدى. بۇل قازاق كۇرەسىنىڭ تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى, ەرەكشە وقيعا ەدى.
1984–1996 جىلدار ارالىعىندا الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ دەنە تاربيەسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. 1996 جىلى اتالعان وقۋ ورنى قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىمەن بىرىگىپ, قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلعاندا دا, ەرعالي مۇحيددين ۇلى ءوز سالاسىنىڭ كوشىن العا سۇيرەپ, 2005 جىلعا دەيىن كافەدرا مەڭگەرۋشىسى لاۋازىمىن تابىستى جالعاستىردى.
ءبىلىم مەن سپورتتى قاتار ۇشتاستىرعان بىلىكتى ماماننىڭ ۇستازدىق جولى مۇنىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. م.تىنىشباەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا اكادەمياسىندا «دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت», قازاق سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسىندا «شىعىس جەكپە-جەگى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. وسى اكادەميادا قۇرىلعان «ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى» كافەدراسىنا باسشىلىق ەتتى.
2018–2023 جىلدارى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت» كافەدراسىن باسقاردى. 2023 جىلدان باستاپ قازىرگە دەيىن قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت» كافەدراسىندا پروفەسسور قىزمەتىن اتقارىپ
كەلەدى.
سانالى عۇمىرىن قازاق سپورتىنا, ۇلتتىق كۇرەسكە, جاس ۇرپاقتىڭ رۋحاني دامۋىنا ارناعان ەرعالي مۇحيددين ۇلى 40 جىل بويى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە بولدى. بۇل – ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان ونەگەلى ءومىر جولى.
ە.مۇحيددينوۆ 1990 جىلى دوتسەنت اتاعىن السا, 1999 جىلى پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ل.كەرىموۆ پەن پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت س.دايراباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ, 2000 جىلى پروفەسسور اتاندى.
ە.ءمۇحيددينوۆتىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى – ءدارىس بەرىپ, تاربيەلەپ شىعارعان شاكىرتتەرى. ەراعانىڭ الدىنان سايدىڭ تاسىنداي تالاي مىقتى سپورتشى ءوتتى. سولاردىڭ اراسىنان وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ ورنى ەرەكشە. 80-جىلدارى قازاق دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان جاقسىلىق اعامىزعا 3-كۋرستا «مامانداندىرۋ» پانىنەن ءدارىس بەردى. ج.ۇشكەمپىروۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەراعانى ۇستاز تۇتىپ, قۇرمەت كورسەتىپ ءوتتى.
ۇزاق جىلدار وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سپورت باسقارماسىن باسقارعان بولات قىرىقباەۆ تا ەراعانىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى. شاكىرتتەرىنىڭ ىشىندە ەسىمى ەرەكشە اتالاتىن تاعى ءبىر ازامات – باقىتجان مۇحامەدجانوۆ. ول قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ سپورت ءبولىمىن باسقارعان, كەيىن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كافەدرا نەگىزىن قالاعان, دەكان, پرورەكتور قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان, عىلىم جولىندا دا ۇلكەن بيىككە جەتىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, پروفەسسور اتاعىن العان قايراتكەر.
بالۋان شاكىرتتەرى الەمدىك ارەنالاردا اتوي سالىپ, ەل ابىرويىن اسقاقتاتىپ, بيىكتەن كورىنىپ كەلەدى. قازاق كۇرەسىنەن ق.كۇلپەيىسوۆ, ءا.ىستىباەۆ, پ.قۇلتاەۆ, م.تۇرسىنباەۆ, ج.بوزباشاەۆ, ە.ەرعاليەۆ سىندى شەبەرلەر, دزيۋدودان پاريج وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى عۇسمان قىرعىزباەۆ ەراعانى ۇستازىم دەپ ەرەكشە سىيلايدى.
1981 جىلى سەمەي قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق تۋرنير قازاق كۇرەسىندەگى تاريحي بەتبۇرىستىڭ باستاۋى رەتىندە تاريحتا قالدى. ءدۇبىرلى دودا اياسىندا قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى رەسمي تۇردە قۇرىلىپ, ونىڭ توراعاسى بولىپ ەرعالي مۇحيددين ۇلى سايلاندى. 1991 جىلى ۇلتتىق سپورت جاناشىرلارى پاۆلودار قالاسىندا باس قوسىپ, ە.ءمۇحيددينوۆتى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەتىپ ءبىراۋىزدان قايتا تاعايىندادى. ەراعا بۇل قوعامدىق قىزمەتتى 1995 جىلعا دەيىن اتقارىپ, قازاق كۇرەسىنىڭ قايتا تۇلەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
ە.مۇحيددينوۆ – كۇرەستى عانا ەمەس, كۇرەسكەر ۇرپاقتى قالىپتاستىرعان تۇعىرلى تۇلعا. 80-جىلداردىڭ باسىندا قازاق دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىندا قازاق كۇرەسى ءبولىمىن جابۋ تۋرالى شەشىم شىققاندا, بەلگىلى سپورتشى, جاتتىقتىرۋشى, «كۇرەس جانە سەمسەرلەسۋ» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قابدەن بايدوسوۆ ەكەۋى تاباندى تۇردە قارسى تۇرىپ, ايانباي كۇرەسىپ, ءبولىمدى ساقتاپ قالدى.
قازاق كۇرەسىنىڭ كاسىبي جۇيە رەتىندە دامۋىنا دا ەراعانىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان. ول ەلىمىزدىڭ قۇراماسىنا تۇڭعىش باس باپكەر رەتىندە سابىر ءنۇرتازيندى تاعايىنداپ, ۇلتتىق كوماندانىڭ باسقا سپورت تۇرلەرى سياقتى جەكە وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزۋىنە, حالىقارالىق جارىستارعا تىڭعىلىقتى دايىندىعىن كۇشەيتۋىنە تىڭ سەرپىن بەردى. ەرعالي مۇحيددين ۇلى – كۇرەسكە جانىن بەرگەن جانكەشتى عانا ەمەس, ۇلتتىق رۋحتىڭ شىراقشىسى. ويتكەنى ونىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاق كۇرەسى حالىقتىق سيپات الىپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەيتىن, ۇلتتىڭ نامىسىن ۇلىقتايتىن تەڭدەسسىز ونەرگە اينالدى.
ە.مۇحيددين ۇلى ينستيتۋتتا عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستارمەن ۇزدىكسىز اينالىسا ءجۇرىپ, كولەمدى ەڭبەكتەر جازدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان 200-دەن استام عىلىمي ماقالا, بىرنەشە مونوگرافيا, وقۋ قۇرالى مەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق, وندىرىسكە ەنگىزگەن تىڭ جاڭالىعى – وتاندىق سپورت عىلىمىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان قۇندى دۇنيەلەر.
ەرعالي اعا ومىرلىك جارى تويجان اپايمەن بىرگە ۇلاعاتتى ۇرپاق تاربيەلەپ, جولىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ۇلى ەرجان مەن قوس قارلىعاشى گۇلنارا مەن جانارانىڭ ءورىستى ومىرىنە قۋانىپ, قۇلدىراڭداعان نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ شاتتىعىنا كەنەلىپ وتىر.
«ادام بولۋ – قاسيەت, ازامات بولۋ – مىندەت, وتانشىل بولۋ – پارىز» دەگەن تاعىلىمدى ءسوزدى ساناسىمەن قابىلداعان, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مايتالمان مامانى, تارلان ازاماتى ەرەكەڭ قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. ويى ۇشقىر, اقىلى العىر جاستار كىمگە قاراپ ۇلگى الىپ, كىمگە قاراپ بوي تۇزەۋى كەرەك دەپ سۇراسا, ءبىز ەرعالي مۇحيددين ۇلى بيىگىن ەش ويلانباستان كورسەتەر ەدىك. ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمى – كوپكە ۇلگى-ونەگە, ارتىنان ىلەسكەن ىنىلەرىنە زور مارتەبە.
جاندوس ەسىركەپوۆ,
حالىقارالىق تۋريزم جانە مەيماندوستىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
