كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
وسى ماقساتتا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى زاڭگەر-عالىمدارى مەن تاجىريبە جۇزىندە جۇمىس ىستەيتىن ماماندار باس قوسىپ, «ZanSar» قۇقىقتىق ساراپتامالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىن قۇرعان ەدى. ارەكەتسىز وتىرماعان ينستيتۋتتىڭ ماڭىزدى جوبالارىنىڭ ءبىرى جوعارىدا اتاپ وتكەن – «سوت تورەلىگى قىزمەتىندەگى عىلىم». بۇل جوبا شەڭبەرىندە ەڭ وزەكتى جانە كۇردەلى قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا عىلىمي-پراكتيكالىق ساراپتامالار, تۇسىندىرمەلەر مەن زەرتتەۋلەر ازىرلەنەدى. جوبانىڭ تۇپكى ماقساتى – ەلىمىزدە عىلىمي نەگىزدەلگەن, ءبىرىزدى سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسۋ. بۇل جۇمىس جوعارعى سوت جانىنداعى حالىقارالىق كەڭەستىڭ ۇسىنىمدارىنا سايكەس جۇزەگە اسادى.
جۋىردا ينستيتۋت ساراپشىسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كاسپي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ادىلەت» جوعارى قۇقىق مەكتەبىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى ەلەنا نەستەروۆا ازىرلەگەن العاشقى عىلىمي ساراپتامالىق قورىتىندى جارىق كوردى. ارنايى قۇرىلعان ساراپتامالىق كەڭەستە تالقىلانىپ, بەكىتىلگەن قورىتىندى وتە وزەكتى تاقىرىپقا ارنالعان. وندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىنەن زاڭسىز ايىرىلعان كاسىپكەرلەردىڭ جىبەرىپ العان پايداسىن وتەۋ تۋرالى سوت ىستەرى تالدانعان. سوت تاجىريبەسىندە تەندەردەن نەگىزسىز شەتتەتىلگەن ادال كاسىپكەردىڭ قۇقىعى كەيىن قالپىنا كەلتىرىلسە دە, ول ساتىپ الۋعا قايتا قاتىسا المايدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت ونىڭ جوعالتقان پايداسىن وتەۋگە مىندەتتى. بىراق سوتتار كوبىنە بولاشاق تابىستى دالەلدەنبەگەن دەپ ساناپ, تالاپتى قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتادى. بۇل – ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ وتەماقىلىق تابيعاتىنا قايشى, اسىرەسە جەكە كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەتتىك (كۆازيمەملەكەتتىك) سەكتور اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ءجيى كەزدەسەتىن جايت. ماسەلەن, مەملەكەت ءوز مۇددەسىن قورعاۋعا زاڭدىق قۇرالداردىڭ تۇتاس ارسەنالىن قولدانا الادى. ال جەكە كاسىپكەر ءۇشىن, ءتىپتى ول زاڭ بۇزۋشىلىقتى دالەلدەگەن كۇننىڭ وزىندە ءوز قۇقىقتارىن سوت ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋ – قيىننىڭ قيىنى.
اشىق تەڭسىزدىكتىڭ جولىن قيىپ, جوعارىداعىداي جاعدايلارعا جۇيەلى تۇردە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن «ZanSar» ينستيتۋتىنىڭ ساراپتامالارىن ءوز سالاسىن جەتىك مەڭگەرگەن, جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاپ وتىرعانى قۋانتادى. ءاربىر ساراپتامالىق قورىتىندى ارنايى قۇرىلعان ساراپشىلار كەڭەسىندە تالقىلانىپ, بەكىتىلەدى. ينستيتۋت قۇرىلىمى مەن ساراپشىلاردى ىرىكتەۋ ءتارتىبى ساپالى جۇمىس ىستەۋگە جاعداي جاسايدى. ساراپشىلاردىڭ كاسىبي قىزمەتى تاۋەلسىزدىك, بەيتاراپ ۇستانىم مەن مۇددە قايشىلىعىنىڭ بولماۋى سىندى ەتيكالىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن.
وسى ورايدا ينستيتۋتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايگۇل كەنجەباەۆا: «قوعامداعى زاڭ مەن ءتارتىپتى ساقتاۋدا ادىلەت ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ينستيتۋتتىڭ ساراپتامالىق قورىتىندىلارى سۋديالارعا كۇردەلى قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا عىلىمي نەگىزدەلگەن شەشىمدەر قابىلداۋعا كومەكتەسەدى ءارى سۋديالاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ, وسىنداي ماسەلەلەردى تالداۋعا ۋاقىتىن ۇنەمدەيدى. مۇنان دا بولەك, ساراپتامالىق قورىتىندىلار سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىنا قوعامدىق باقىلاۋ قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتىپ, سول ارقىلى ازاماتتاردىڭ سوت جۇيەسىنە سەنىمىن نىعايتادى», دەيدى.
ينستيتۋتتىڭ جۇمىس جوسپارىندا باسقا دا ماڭىزدى قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا قورىتىندىلارى بار. زەرتتەۋلەر مەن قورىتىندىلار دايىنداۋعا ارنالعان تاقىرىپتار عىلىمي نەگىزدەلگەن سوت تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىندەي ەتىپ تاڭدالاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
سونىمەن قاتار «ZanSar» ينستيتۋتى زاڭنامانى عىلىمي تۇرعىدا ءتۇسىندىرۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسا باستادى. ينستيتۋت ساراپشىلارى قازاقستان مەن شەت مەملەكەتتەردەگى سوتتاردا, سونداي-اق حالىقارالىق اربيتراجداردا قۇقىق بويىنشا ساراپشى رەتىندە قاتىسادى. وسىعان بايلانىستى ساۋالدار بيىل 12 ماۋسىمدا ماسەلەنىڭ حالىقارالىق اسپەكتىلەرىنە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەلدە تالقىلانعان. دەگەنمەن ازاماتتار دا زاڭنىڭ عىلىمي قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ەڭ ءادىل شەشىمدەرگە يە بولۋى كەرەك. سوندىقتان سوت جۇيەسى ناقتى داۋلار بويىنشا زاڭگەر عالىمدار پىكىرىنىڭ كەڭىرەك قولدانىلۋىنا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. وسى باعىتتا قازىرگى تاڭدا زاڭگەر عالىمداردىڭ ەلىمىزدەگى سوتتارعا مامان رەتىندە قاتىسۋى جونىندە تالقىلاۋلار دايىندالىپ جاتىر.
«سوت جۇيەسىنە قاتىستى ايتىلاتىن سىن كوپ جاعدايدا ورىندى ءارى ءادىل. سوت جۇيەسىنىڭ ءوزى دە بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولدارىن ۇنەمى ىزدەيدى. الايدا بۇل وڭاي ەمەس. جىل سايىن سوت ىستەرىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدى, ال سۋديالار سانىن كوبەيتۋ – مەملەكەت ءۇشىن قىمباتقا تۇسەتىن شەشىم. ءتىپتى سۋديالار ءوز ىسىنە بار ىنتاسىمەن كىرىسسە دە, ءار ءىستى ءتيىستى دەڭگەيدە قاراۋعا ۋاقىتى جەتە بەرمەيدى. وعان قوسا سوت جۇيەسىندە ءالى دە كەزدەسەتىن جەمقورلىق, كاسىبي بىلىكسىزدىك پەن نەمقۇرايدىلىق ماسەلەلەرىن ەسكەرسەك, بۇل سالادان تۇبەگەيلى وڭ وزگەرىستەردى كۇتۋ قيىن. جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن تولىق پايدالانىلماي كەلگەن قۇقىقتانۋشى-ساراپشىلاردىڭ الەۋەتىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ينستيتۋتتا ءوز سالالارىندا مويىندالعان, جاقسى بەدەلگە يە جەتەكشى زاڭگەرلەر, قۇقىقتانۋشىلار مەن عالىمدار جينالدى جانە ولاردىڭ سانى ارتا تۇسەدى. سوت جۇيەسىنە, ءادىل سوتقا جانە سونىڭ ارقاسىندا بۇكىل قوعامعا كومەكتەسۋ ءۇشىن بىرىككەن قۇقىقتانۋشى-ساراپشىلار ناقتى ىستەر بويىنشا سوتتا مامان رەتىندە ءسوز سويلەيدى. بۇل سۋديالارعا كۇردەلى قۇقىقتىق ماسەلەلەردى دۇرىس تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى», دەدى ا.كەنجەباەۆا.
ال زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەلەنا نەستەروۆا قۇقىقتىق عىلىم مەن سوت تاجىريبەسى ءوزارا بايلانىسسىز قالىپ وتىرعانىن العا تارتتى.
«ارينە, ەلىمىزدە ءتۇرلى عىلىمي مەكتەپتەر بار, قۇقىقتانۋشىلار عىلىمي جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, سوت تاجىريبەسى زەرتتەلەدى, قۇقىقتىق نورمالارعا تۇسىندىرمە بەرىلەدى, سوت شەشىمدەرىنە سىني پىكىرلەر جازىلادى, سوت تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار جاسالادى. الايدا قازىرگى تاڭدا قۇقىقتىق عىلىم مەن سوت تاجىريبەسى ءوزارا بايلانىسسىز قالىپ وتىر. سۋديالار سيرەك جاعدايدا قۇقىقتىق دوكتريناعا جۇگىنەدى, ءتىپتى ەڭ بەدەلدى عالىمداردىڭ كوزقاراستارىن ءوز شەشىمدەرىندە ەسكەرمەي جاتادى, ياكي ولار تۋرالى مۇلدەم حابارسىز بولۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعداي سوت اكتىلەرىنىڭ ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى داۋسىز. مەن مىناعان كامىل سەنەمىن: سوت اكتىلەرىندەگى قاتەلىكتەرگە عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن, اشىق ءارى وبەكتيۆتى سىن وتە قاجەت جانە بولاشاقتا سوت ورگاندارى مۇنداي پىكىرلەردى, اسىرەسە ۇقساس ىستەر بويىنشا ءادىل سوت جۇرگىزگەن كەزدە ەسكەرەدى», دەدى ە.نەستەروۆا.
ءوز كەزەگىندە كاسپي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ادىلەت» جوعارى قۇقىق مەكتەبىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى اسقار قالدىباەۆ قازىرگى تاڭدا سوتتاردا قارالاتىن داۋلاردىڭ كوبى كۇردەلى سيپاتقا يە ەكەنىن ءارى ولاردى شەشۋ تەرەڭ ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىنىن ايتىپ وتىر.
«سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى ولاردا تەوريالىق ماسەلەلەردى تەرەڭ زەرتتەۋگە ۋاقىت بولا بەرمەيدى. ال بۇل ماسەلەلەردى تولىق ءتۇسىنۋ نەگىزدەلگەن ءارى ءادىل سوت شەشىمدەرىن شىعارۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي, زاڭ ماتىندەرى ءجيى تۇسىنىكسىز جازىلاتىندىقتان, ونى ءارتۇرلى قابىلداۋعا جول بەرىلەدى. ودان بولەك, كەيبىر زاڭدار وزەكتىلىگىن جوعالتقان, ءتىپتى ەسكىرگەن بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان زاڭداردى دۇرىس ءتۇسىندىرۋ اسا قاجەت. ال عالىمدار جىلدار بويى ناقتى تەوريالىق ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ كەلەدى, ءتۇرلى كوزقاراستاردى, شەشۋ جولدارىن جاقسى بىلەدى. ولار تەك ماسەلەنىڭ قازاقستان زاڭناماسى شەڭبەرىندەگى ەۆوليۋتسياسىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار دامىعان ەلدەردىڭ زاڭناماسى مەن قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن دە جەتىك مەڭگەرگەن. سوندىقتان عالىمدار بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى داۋلاردى تەوريالىق تۇرعىدان قالاي دۇرىس شەشۋ كەرەكتىگىن ۇسىنا الادى. سوتتار ءۇشىن عالىمدارمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتۋ پايدالى بولار ەدى, سەبەبى ولار داۋدىڭ ناتيجەسىنە مۇددەلى ەمەس ءارى ءوز بەيتاراپ كوزقاراسىن ۇسىنا الادى. عالىمدار سۋديالار ءۇشىن تاجىريبەدەگى ناقتى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ساراپتامالىق قورىتىندىلار دايىنداي الادى. ەڭ ماڭىزدىسى, بۇل قورىتىندىلار سۋديالار, ەڭ الدىمەن, جوعارعى سوت تاراپىنان ەلەنىپ, ەسكەرىلسە, ءادىل سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسى ارتا تۇسەر ەدى. سونىمەن قاتار زاڭدارعا سوتتار عىلىمي قورىتىندىلاردى ەسكەرۋگە قۇقىلى دەگەن تىكەلەي تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. وسىلايشا, سوتتار مەن عالىمدار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل سۋديالارعا ناقتى ىستەردى شەشۋدە تەوريالىق قولداۋ, عالىمدارعا بولاشاق عىلىمي زەرتتەۋلەر ءۇشىن تاجىريبەلىك ماتەريال الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ا.قالدىباەۆ.
ودان دا بولەك, عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىلارى جاڭا زاڭداردى قابىلداۋ نەمەسە قولدانىستاعىلارىن جەتىلدىرۋ ارقىلى قۇقىقتىق رەتتەۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالۋى مۇمكىن. وسى ورايدا, عالىمدار مەن زاڭداردى ازىرلەۋگە جاۋاپتى ادىلەت مينيسترلىگى اراسىنداعى بايلانىس تا اسا ماڭىزدى.
الماتى
