قازاقستانداعى ورمان كەسۋ ماسەلەسى جۇيەلى شەشىمدى تالاپ ەتەدى

جەرگىلىكتى باقىلاۋدىڭ السىزدىگى, زاڭنامانىڭ تولىق ورىندالماۋى, اۋىلدىق ايماقتارداعى ەنەرگيا تاپشىلىعى مەن زاڭسىز كەسۋلەر. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ەندەشە, وسى تۇيتكىلدىڭ تامىرىن تەرەڭنەن تارتىپ, ناقتى شەشىم جولدارىن قاراستىرايىق.

قۇقىق بار, قاداعالاۋ جوق

قازاقستاندا ورمان پايدالانۋ مەن قورعاۋ سالاسىندا ءبىراز نورماتيۆتىك بازا قالىپتاسقان. ورمان كودەكسىندە ورمانداردى قورعاۋ, پايدالانۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ناقتى ەرەجەلەرى بەكىتىلگەن. الايدا زاڭ مەن شىنايى ءومىر اراسىندا ايىرماشىلىق ايقىن سەزىلەدى. قاعاز جۇزىندە بار تالاپتار مىسالى, سانيتارلىق كەسۋگە دەيىن پاتولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ نەمەسە ورماندى ەكى جىل ىشىندە قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى كوپ جاعدايدا ورىندالمايدى.

ماسەلەن, ساقساۋىل ورماندارى, ەكوجۇيەنىڭ ەڭ نازىك ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى زاڭسىز وتىن كوزىنە اينالىپ وتىر. شولەيتتەنۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان قازاقستان ءۇشىن بۇل ەكولوگيالىق اپاتقا جول اشۋى مۇمكىن. رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, كەسىلگەن اعاشتاردىڭ شامامەن 30 پايىزى زاڭسىز. بۇل اۋىلدىق جەرلەردەگى وتىن تاپشىلىعىمەن قاتار, باقىلاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن كورسەتەدى.

وسىعان بايلانىستى قازىرگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى ماجىلىسىندە «ورمان شارۋاشىلىعى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالۋدا. بۇل زاڭ جوباسى نورماتيۆتىك بازانى كۇشەيتۋگە جانە سالانى باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە جانە ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى بەلسەندى قاتىسىپ, ورمان ەكوجۇيەلەرىن قورعاۋ مەن تابيعي رەسۋرستاردى تۇراقتى پايدالانۋدى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستار ەنگىزىپ وتىر.

2003 جىلدان باستاپ قولدانىستاعى ورمان كودەكسىندە ەلىمىزدىڭ ورمان رەسۋرستارىن قورعاۋعا جانە زاڭسىز كەسۋگە قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان بىرقاتار باپتار بار.

اتاپ ايتقاندا, 14-باپتا ورمانداردىڭ ساناتتارى انىقتالعان, ولاردىڭ ىشىندە ەرەكشە قورعالاتىن ورماندار (ساقساۋىلدى ورماندار, تاسپالى ورماندار جانە جاعالاۋدى قورعايتىن ورماندار) باسىمدىققا يە. مۇنداي ورمانداردى كەسۋگە تەك زاڭمەن كوزدەلگەن ەرەكشە جاعدايلاردا جانە ارنايى رۇقساتپەن عانا جول بەرىلەدى.

34-باپتا ورمان ۋچاسكەلەرىن پايدالانۋعا بەرۋ رەتتەلەدى. ارەنداتورلار ورمان ۋچاسكەلەرىن تەك ورمان ورنالاستىرۋ قۇجاتتاماسىنا جانە بەكىتىلگەن يگەرۋ جوباسىنا سايكەس پايدالانا الادى. بۇل تالاپتاردى ساقتاماۋ جالعا الۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە اكەلەدى.

41-باپتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا رۇقسات ەتىلەتىن كەسۋ تۇرلەرى سيپاتتالعان. ولار: نەگىزگى كەسۋ (پايدالانۋشىلىق ورمانداردا), سانيتارلىق كەسۋ نەمەسە ىرىكتەپ كەسۋ. سانيتارلىق كەسۋلەر الدىندا ورماندا پاتولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى قاجەت, بىراق بۇل تالاپ كوبىنەسە ورىندالماي, سونىڭ سالدارىنان ساۋ اعاشتار كەسىلىپ جاتادى.

57-باپتا اعاش دايىنداۋ ەرەجەلەرى بەلگىلەنگەن, سونىڭ ىشىندە اعاش كەسۋ بيلەتىن الۋ مىندەتتى, وندا كەسىلەتىن كولەمدەر, اعاش تۇقىمدارى جانە مەرزىمدەرى كورسەتىلۋى ءتيىس. سونداي-اق, اعاش دايىنداۋ كەزىندە ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋ مىندەتتەلەدى.

73-باپتا نەگىزگى كەسۋدەن كەيىن ەكى جىل ىشىندە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى قاراستىرىلعان. الايدا بۇل مىندەتتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ تەتىكتەرى جەتكىلىكسىز.

80-باپتا ورمان زاڭناماسىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنەدى: زاڭسىز كەسۋ, ورمان ەكپەلەرىنە زيان كەلتىرۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىن قابىلداماۋ. جاۋاپكەرشىلىك ايىپپۇلداردى, ءونىمدى تاركىلەۋدى, ال اۋىر جاعدايلاردا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى قامتيدى.

وسى نورمالارعا قاراماستان, ورمان كودەكسىنىڭ پراكتيكالىق ىسكە اسىرىلۋى جۇيەلى ماسەلەلەرگە تاپ بولىپ وتىر. جەرگىلىكتى جەرلەردە ۋاكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان باقىلاۋ ءالسىز, ورمان كۇزەتىنە قارجىلاندىرۋ جەتكىلىكسىز, كەسۋلەردى باقىلاۋ اشىق جۇرگىزىلمەيدى.

قازاقستاندا تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ قۇرىلىمى جوعارى ورتالىقتاندىرۋمەن سيپاتتالادى جانە جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتار مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ قاتىسۋى شەكتەۋلى ەكەنى ايقىن. مەملەكەتتىك ورگاندار, جەكە سەكتور جانە ەكولوگيالىق قاۋىمداستىق اراسىنداعى ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بولماۋى دا بايقالادى. كەسۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ەسەپتەر قولمەن جۇرگىزىلەدى, ال اعاش ماتەريالدارىنىڭ ساندىق ەسەپ جۇيەسىنىڭ بولماۋى سىبايلاس جەمقورلىق پەن بۇرمالاۋعا جاعداي جاسايدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, ەلدەگى جىلدىق ورمان كەسۋ كولەمى شامامەن 20–25 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. كەسۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى قاجەتتىلىكتەرى, قۇرىلىس جوبالارى جانە زاڭسىز كەسۋدى اتاۋعا بولادى. سوڭعىسى, اسىرەسە, وڭتۇستىك جانە باتىس قازاقستاننىڭ شالعاي ايماقتارىندا ءجيى كەزدەسەدى.

ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. جىل سايىن نەبارى 12–15 مىڭ گەكتار ورمان قالپىنا كەلتىرىلەدى, بۇل كەسۋ كولەمىن جابا المايدى. 2021 جىلى شامامەن 8 ميلليون كوشەت وتىرعىزىلدى, الايدا بۇل ورمان جامىلعىسىن قولداۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز ورماندار ەل اۋماعىنىڭ نەبارى 4,7%-ىن عانا الىپ جاتىر. رۇقساتقا سايكەس كەسۋدەن كەيىن ەكى جىل ىشىندە قالپىنا كەلتىرۋ تالابى بولعانىمەن, تەك 40%-ىندا عانا ناقتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. قولدانىستاعى نورماتيۆتىك بازا مەن باعدارلامالارعا قاراماستان, قازاقستانداعى ورمان كەسۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جاعدايى ءالى دە كۇردەلى كۇيدە قالىپ وتىر.

قازاقستاندا ورمان كەسۋ جانە تابيعي ەكوجۇيەلەردىڭ توزۋى ماسەلەسىنە ارنالعان بىرنەشە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى.

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ورمان القاپتارىنىڭ توزۋىن زەرتتەي كەلە, بۇل وڭىردە ورمان جامىلعىسىنىڭ قىسقارۋى تۇراقتى سيپاتقا يە ەكەنىن جانە قالپىنا كەلتىرۋ قارقىنى نورماتيۆتەردەن ارتتا قالىپ وتىرعانىن انىقتاعان.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە ماڭعىستاۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا ساقساۋىل القاپتارىنىڭ ازايۋ ءۇردىسى بايقالاتىنى ايتىلعان. بۇل وڭىرلەردەگى كەسۋدىڭ 30%-عا جۋىعى سانيتارلىق نەمەسە شارۋاشىلىق نەگىزدەمەگە يە ەمەس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ كليمات وزگەرىستەرى جاعدايىندا تابيعي اۋماقتاردىڭ تۇراقتىلىعىن تالداۋ اياسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ورمان رەسۋرستارىن مونيتورينگتەۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن سپۋتنيكتىك دەرەكتەر مەن گەواقپاراتتىق جۇيەلەر (گيس) نەگىزىندە قۇرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ وتەدى.

وسىعان وراي,  پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى بىرقاتار نەگىزگى باعىتتارعا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىن اۋدارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. بىرىنشىدەن, زاڭسىز كەسۋدى تەكسەرىپ, قۇجاتتاردى سۇراتۋعا جانە توقتاتۋعا قۇقىعى بار تاۋەلسىز ورمان ينسپەكتسيالارىن قۇرۋ. ەكىنشىدەن, اعاش ماتەريالدارىن ەسەپكە الۋ بويىنشا ساندىق پلاتفورمانى ەنگىزۋ, بۇل قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى باقىلاۋ جۇيەسىنە ۇقساس, وندا كەسۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ورىندارى مىندەتتى تۇردە تىركەلەتىن بولادى. ۇشىنشىدەن, ورماندى قالپىنا كەلتىرۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ, سونىڭ ىشىندە قورىقتار قۇرۋعا سۋبسيديالار جانە بارلىق كەسۋلەر ءۇشىن مىندەتتى وتەمدىك وتىرعىزۋ. تورتىنشىدەن, زاڭسىز كەسۋ ءۇشىن قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ — تەحنيكانى تاركىلەۋ, ءىرى ايىپپۇلدار جانە مەملەكەتتىك تەندەرلەرگە قاتىسۋعا تىيىم سالۋ. بەسىنشىدەن, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋىمەن ءتۇسىندىرۋ ناۋقاندارىن جانە ەكولوگيالىق تىڭداۋلاردى وتكىزۋ ارقىلى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى ارتتىرۋ. سوڭىندا, ءاريدتى كليمات جاعدايىندا ورمانداردى قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى بار ەلدەرمەن (يزرايل, قىتاي, موڭعوليا) حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق, ونىڭ ىشىندە شولەيتتى اۋماقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبالار جۇرگىزۋ قاجەت.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ورمان كەسۋ ماسەلەسى سالالىق جانە جۇيەلى كوزقاراستى تالاپ ەتەدى. بۇل زاڭنامانى جەتىلدىرۋمەن قاتار, ونىڭ ورىندالۋىن ناقتى باقىلاۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. مەملەكەت, جەكە سەكتور جانە ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ءوزارا ءىس-قيمىل جاعدايىندا عانا ورمان ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋ مۇمكىن بولادى, بۇل ەلدىڭ ەكولوگيالىق جانە كليماتتىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.

نۇرالى نۇرتاس ەرقانات ۇلى

ءپىب قاراستى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, ەكولوگيا جانە تابيعاتتى قورعاۋ زاڭناماسى ورتالىعىنىڭ مامانى