العاش اقىنمەن سىرتتاي سولاي تانىستىق. سودان سوڭ «اقىپبەكوۆ» دەگەن ەسىم-سويدى گازەتتەن ءجيى ۇشىراتا باستادىم. وتەپبەرگەن اعانىڭ ايتقان اڭگىمەلەرى كوڭىلدى ءۇيىرىپ, ەلىتىپ اكەتەدى. ال سالعان اندەرى ونىڭ ورىنداۋشىلىق ماشىعى مەن ەرەكشە ۇنىنە ىنتىزارلىعىڭدى ارتتىرا تۇسەدى. كەز كەلگەن جەردەگى وتىرىستا ءبىرىنشى ايتاتىن اۋەنى – داۋىلپاز اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ «داريعا, سول قىزى». رۋح پەن اۋەز قاباتتاسقان شىعارما بىردەن اڭسارىڭدى الىپ, ءانشىنىڭ ءوزى باسقا كەيىپكە اينالا بەرەدى. ءوزى دە «داريعا, سول قىزدى» ايتپاسام, الدەنەم كەمشىن سوعىپ تۇرعانداي كىبىرتىكتەيمىن دەيتىن. ودان ارمەن قاراي ەستايدىڭ, عازيزدىڭ, مولدابايدىڭ اندەرى, ءيمانجۇسىپتىڭ, اقاننىڭ, ءبىرجاننىڭ, ءماديدىڭ تۋىندىلارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ايتىلا بەرەدى, ايتىلا بەرەدى. «شارشادىم» دەپ بالسىنەتىن وتە-اعاڭ جوق, كەرىسىنشە ماڭدايىنىڭ تەرىن سىلىپ تاستاپ, ءار اۋەننىڭ تاريحىمەن تانىستىرا وتىرىپ, ءان-شەجىرەسىن جالعاستىرا بەرەتىن. اراسىندا ورىسشا اۋەندەرگە دە اۋىپ كەتىپ, جەڭىل, ءازىل اندەردى ارالاستىرىپ وتىرادى. بىردە «استىما مىنگەن اتىم گەنادۋشكا» دەسە, ەندى كەلەسىدە ء«انىم مەنىڭ كراسيۆا-اي, قىپشاقسكي جارمەڭكە-اي!» دەپ سوعادى. جۇرتتى ءبىر سەرپىلتىپ الىپ, ەستايدىڭ «جاي قوڭىرىنا» باسادى.
وتەپبەرگەن اعامىزدىڭ بەساسپاپتىعىنا ۇدايى قايران قالاتىنبىز. دومبىرا تارتىپ وتىرىپ, بايانعا اۋىسادى. باياننان ماندالينگە, ودان اككوردەونعا, گارمونعا, گيتاراعا, قىسقاسى قولىنا تيگەن اسپاپتىڭ ءبارىن وزەگىن سۋىرا بەبەۋلەتە جونەلەدى. نە دەگەن تالانت!
وتەپبەرگەن اعامىز ءانشى ەمەس ەدى, بىراق انشىدەن اسىپ تۇسەتىن. ول كىسى قالامگەر بولاتىن. بالاداي تازا پەيىلىنەن بە, ولەڭ, جۇمباق, جاڭىلتپاشتارىن بالالارعا جازدى. جيىرماعا تاياۋ كىتاپتارى بار. كىتاپ كىشكەنتايلار ۇعىمىنا جەڭىل جانە ۇلكەندەردى دە ويلاندىراتىن ولەڭدەرگە تولى. كەز كەلگەن بەتىن اشىپ وقىساڭىز, ءوزىڭىز بۇرىن قاپەرلەي قويماعان جاڭالىققا تاپ كەلەسىز. مىنا «قىزىقتى الىپپە» كىتابىنداعى «وزگەرمەيتىن سوزدەر» دەگەن ولەڭىنە زەر سالايىقشى:
وقى: سىرتقا, ىشكە دە,
وزگەرمەيدى ەشتەڭە.
وقى: وڭعا, سولعا دا,
سول ماعىنا سوندا دا...
وزگەرمەيتىن سوزدەردى,
قۇلاق ەستىپ, كوز كوردى.
«اتا», «اپا», «انا»-نى,
كىم وزگەرتە الادى؟!
وزگەرمەيتىن سوزدەردىڭ,
بىرازىمەن وزدەرىڭ:
تانىسىڭدار, كورىڭدەر,
تالداپ, ماڭىز بەرىڭدەر!..
ءيا, «اتا», «اپا», «انا» سوزدەرى – جازۋدا عانا وزگەرىسسىز قالمايدى, ومىردە دە ەشكىم وزگەرتە المايتىن ادامنىڭ ەڭ اسىل جاندارى. بىلايعى جۇرت «اتا-انانى تاڭداي المايسىڭ» دەگەن ەۋروپالانعان ويدى سول قالپى قازاقشا ۇعىمعا قوتارىپ. ال وتەپبەرگەن اعانىڭ ايتۋ ءتاسىلى باسقاشا. وسى ءبىر ءارى قاراپايىم, ءارى پالساپاعا تولى ويدى بالدىرعاندارعا ءوز ۇعىمى دەڭگەيىندە جەتكىزۋ – قالامگەردىڭ اسقان تالانتىنىڭ بەلگىسى. وسىنداي قاراپايىم ويدان جاس جەتكىنشەكتى وتانىن سۇيۋگە, ەلىن قاستەرلەۋگە باۋليدى. وتان, ەل دە ەشكىم الماستىرا المايتىن ءتاڭىردىڭ سىيى ەكەنىن بىرتىندەپ بالا ساناسىنا سىڭىرەدى.
ەندى «ەشكىمنىڭ ءسۇتىن ەشكىم ەلەمەدى» دەگەن جاڭىلتپاشىن وقىپ كورەلىك:
ەشكىمنىڭ ءسۇتىن –
ەشكىم ەلەمەدى.
ەشكىمنىڭ ءسۇتى –
ەرەكشە بولەك ەدى.
ەشكىمنىڭ ءسۇتىن –
ەشكىم ەلەمەسە,
ەلەمەسىن.
ەشكىمنىڭ ءسۇتىن –
ەگىز لاعى ەمە بەرسىن.
«قىزىقتى الىپپەدە» بالدىرعاندارعا ارنالعان ولەڭدەر, الىپبيلىك جۇمباقتار مەن تاقپاقتار, جاڭىلتپاشتار, ساناماقتار, سۇراماقتار جانە ەرتەگىلەر بار.
ءار ءارىپتىڭ وزىندىك «الەمىن» اقىن بالدىرعاندارعا ءسابيدىڭ تىلىمەن ۇعىندىرۋعا جانىن سالادى. شىنىندا دا, ولاردىڭ اشىلىپ بولماعان ءوز قۇپيا, سىرلارى جەتەرلىك. ءبىر قىزىعى ارىپتەر ادام اعزاسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەن. ەگەر باسىڭ اۋىرسا, «ە» ءارپىن ىشتەي بىرنەشە رەت قايتالاساڭ, باسىڭ جازىلادى دەيدى اقىن. ادام قاتتى قۋانعاندا نە قورىققاندا نەلىكتەن ەڭ ءبىرىنشى «ا-ا!», «و-و!» دەگەن ارىپتەر – وداعاي دىبىستار اۋىزعا ورالادى؟ بۇل دا جۇمباق...
وتەپبەرگەن اعامىز وسى كىتابىندا ءبىر عانا ارىپتەن باستالاتىن سوزدەردى ءتۇزىپ, قىسقا ولەڭ, جاڭىلتپاش, جۇمباق قانا ەمەس, ۇزاق تا قىزعىلىقتى ەرتەگى جازۋعا بولاتىنىن كورسەتكەن ەكەن. ونى اقىننىڭ شىعارماسىن وقىعاندا كوزىڭ جەتىپ, ىشتەي سۇيىنەسىڭ. بۇل كىتاپتى قولىڭا العاندا ارىپتەر الەمىنە بويلاپ, ءسوز قۇدىرەتى تۋرالى ويلارىڭ تولىعا, مولىعا تۇسەدى... بىلسەم, كورسەم, ۇيرەنسەم دەگەن بالالارعا تاپتىرمايتىن دۇنيە.
قالامگەر شىعارماشىلىعىنىڭ دەنى جاس جەتكىنشەكتەرگە باعىتتالعان. «دوپ», «فۋتبولشى بولامىن», «جارىس», «ايدىن شالقار», «جارىستان سوڭ جارىس», «جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى», «بالاباقتىڭ ءبىر كۇنى», «ەكولوگيالىق الىپپە», «اجارلى استانا», «قىرىق قىزىق», «بالداي ءتاتتى الىپپە», «قىزىقتى الىپپە», «ايدىنداعى الىپپە», «قۇپيا وقۋلىق» كىتاپتارى جارىق كورگەن. وسىلاردىڭ اراسىنان «جارىستان سوڭ جارىس» كىتابى 1989 جىلى ءىى بۇكىلوداقتىق بالالارعا ارنالعان ۇزدىك شىعارمالار كونكۋرسىندا ارنايى ديپلوممەن ماراپاتتالعان.
اقىن ومىردەن وتكەننەن كەيىن «كەرەك كىتاپ», «مەن تاڭدايتىن ماماندىق», «الەمگە ايگىلى قالالار» سياقتى كورنەكى تۋىندىلارى اينىماس دوسى – بالدىرعاندارعا جول تارتتى. وتەپبەرگەن اقىپبەك ۇلى بالالار ادەبيەتىنە عانا ات ءىزىن سالىپ قويعان جوق, ۇلكەندەرگە جازعان جىرلارى قانشاما. «شالقاسىنان تۋعان اي» ولەڭدەر جيناعى قازاق پوەزياسىنىڭ شالقارىنا توسىننان كوتەرىلگەن دۇلەي تولقىنداي كەپ قوسىلدى.
وتەكەڭ رەسپۋبليكالىق «كازگيدرومەت» اگەنتتىگىندە, پارلامەنت ماجىلىسىندە, ۇلتتىق بانكتە اعا رەفەرەنت, كەڭەسشى, ادىلەت مينيسترلىگىندە باسقارما باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
سوڭعى جىلدارى شىعارماشىل ورتادان اۋلاقتاعان سايىن ادەبيەتتىڭ قازانىندا قايناي ءتۇستى. ولەڭدى بىلاي قويىپ عىلىمي, تاريحي, قۇقىقتىق ەڭبەكتەر جازىپ, اينالىمعا تۇسە باستادى. سونىڭ ىشىندە زاڭتانۋ ىلىمىنە ۇلتتىق كوزقاراس تۇرعىسىنان تەرەڭىرەك ءۇڭىلدى. ناتيجەسىندە, ء«تىل. مادەنيەت. قۇقىق», «قارا قىلدى قاق جارعان...» ءتارىزدى مونوگرافيالارى جارىق كورىپ, قاراعاندى, قوستاناي سياقتى بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعىن يەلەندى.
ءبىرىنشى كىتابىندا ۇلتتىق بولمىس پەن قۇقىقتىق ماسەلەلەردەگى قازاق ءتىلىنىڭ ءرولى جانە انا ءتىلىمىزدىڭ ەجەلدەن بيلىك ءتىلى بولعانىن, ەندىگى قوعامىمىزدا ونىڭ زاڭگەرلىك پەن بيلىك تىلىنە قايتا اينالۋ ءۇردىسىنىڭ جايى قاۋزالادى. مەملەكەتتە قاي تىلگە باسىمدىق بەرىلسە – سول ءتىل بيلىك تىلىنە اينالىپ, ۇستەمدىك قۇراتىنىنا توقتالىپ, بۇگىندە ەلدى توپتاستىرۋشى كۇشكە يە قازاق ءتىلىنىڭ قادامىن بۇدان ءارى تۇساۋعا بولمايتىنىن تۇيىندەيدى. ەكىنشى «قارا قىلدى قاق جارعان...» كىتابىندا شەشەندىك سوزدەر مەن بيلەر شەشىمىندەگى قۇقىقتىق نورمالار مەن سوت پرەتسەدەنتىنىڭ نىساندارىن ناقتى دەرەكتەرمەن اشا العان.
وتەكەڭ بىزگە كوپ امانات قالدىردى. اعامىزدىڭ ەكى دۇنيەدە دە جارىعى سونبەۋگە ءتيىس. ول كىسى تىرىلەر باردا ولمەك ەمەس. ءتىرى بولسا, بيىل 75 جاسقا تولار ەدى. ومىردەن وزعانىنا دا 20 جىل ۋاقىت ءوتىپتى. اقىننىڭ ەڭبەگى مەن قالدىرعان مۇراسىن ەسكەرىپ, جەتىسۋ وبلىسى اقىن وقىعان كوشكەنتال مەكتەبىنە ەسىمىن, استانا قالاسى اكىمدىگى قالامگەر تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتسا, ونەر قايراتكەرىنىڭ رۋحى ولمەگەنىنىڭ ايعاعى بولماق.
ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
