الماتىدان تالدىقورعان قالاسىنا دەيىنگى اۆتوجولدىڭ جايى بەلگىلى, ودان ءارى قاراي لەپسىنى باسىپ وتەتىن بالقاش كولىنە دەيىنگى ويدىم-ويدىم 330 شاقىرىمدىق ەسكى جول دەمالۋعا اتتانعانداردىڭ كەمى 4-5 ساعاتىن الىپ, دايىندىقسىز شىققان كولىكتەردىڭ دوڭگەلەگىن جارىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى دا دىڭكەلەتىپ كەلگەن ەدى. ءبىز سوڭعى شاقىرىمدارى سالىنىپ جاتقان تاقتايداي تەگىس جولدى جايلى, زاماناۋي اۆتوبۋسپەن ەكى ساعاتتا ءجۇرىپ وتتىك. جۋرناليست رەتىندە عانا ەمەس, ءوزىمىزدى تۋريست رەتىندە دە سەزىندىرگەن ءباسپاسوز تۋرى لەپسى اۋىلىنا بۇرىلاتىن قيىلىستا, جاڭا اۆتوجولدىڭ تۇساۋكەسەرىنەن باستالدى.
وتاندىق تۋريستىك نىسانداردىڭ باستى وندىعىنا كىرەتىن بالقاش كولىنىڭ باسقا جاعالاۋلاردان ايىرماشىلىعى مەن ارتىقشىلىعى نەدە ەكەنىن ءوزىمىز دە بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز. ايتالىق, ۇزىندىعى 605 شاقىرىمدىق, بىرنەشە وبلىسپەن شەكتەسىپ جاتقان كولدىڭ باتىس جاعى تۇششى, شىعىس بولىگى تۇزدى, ەشقاشان سۋى ارالاسپايدى. ەنى 9 شاقىرىمنان باستالىپ, كەي جەرىندە 74 شاقىرىمعا دەيىن بارادى. ەكى جاعالاۋىنداعى سۋدىڭ مينەرالدىق قۇرامىندا ۇلكەن وزگەشەلىك بار, ءتىپتى قابىسپايدى, تەڭىز سۋىنداي اششى ەمەس.
لەپسى جاعىنان اينالاسى شاقىرىمدارعا سوزىلعان ماقپال قۇمعا مالىنعان بالقاشتىڭ باسقالاردان باستى ارتىقشىلىعى – مۇندا شومىلۋ ماۋسىمى ەرتە, ماۋسىم ايىنان باستالىپ, قىركۇيەككە دەيىن جالعاسادى. تاعى ءبىر ايىرماشىلىعى, ءتىپتى ارتىقشىلىعى – كولدىڭ سۋى اۋدەم جەرگە دەيىن وتە تايىز, تابانى جۇمساق, سۋى تۇنىق بولعاندىقتان, كىشكەنتاي بالالارمەن شومىلۋ قاۋىپسىز. قىسقاسى, قولدان جاساپ قويعانداي قولايلى جاعداي وتباسىمەن دەمالاتىندارعا تاپتىرمايتىن مەكەن.
بالقاشتىڭ اششى-تۇششى بولىگى نەگە ارالاسىپ كەتپەيدى دەگەن ساۋالدى عىلىمي تۇرعىدا بىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى. كولدى ۇزىن سارىەسىك تۇبەگى ءبولىپ جاتىر. ەشقاشان سۋى ارالاسىپ كورمەگەن بالقاش تۋرالى ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭىز, ءاپسانا كوپ. سونىڭ ءبىرى مىناداي. ەستە جوق ەرتە زامانداردا وسى وڭىردە بالقاش دەيتىن سيقىرشى قىزى ىلەنى باي- باعلاننىڭ بالاسىنا ۇزاتۋدى كوكسەپ جۇرگەندە, سۇلۋ ىلە ءسىڭىرى شىققان كەدەي قاراتابانمەن قاشىپ كەتەدى. اشۋ-ىزاعا بۋلىققان سيقىرشى ەكەۋىن دە دۋالاپ, ەشقاشان سۋى قوسىلمايتىن كولگە اينالدىرىپ جىبەرگەن دەسەدى.
الەمدە كولەمى جاعىنان ون ءۇشىنشى ورىندا تۇرعان بالقاش كولى جاعالاۋلارىندا بۇرىننان كەلە جاتقان, جەكەمەنشىككە تيەسىلى 16 دەمالىس ورنى جۇمىس ىستەيدى.
گەولوگتەر مەن گەومارفولوگتەر دايەكتەگەندەي, ىلە, قاراتال, لەپسى, اقسۋ سىندى ءىرى وزەندەر قۇياتىن بالقاش كولىنىڭ 35 مىڭ جىلدىق تاريحى بار. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە اينالاسىنان ادام ارىلمايتىن كولدى قىستا بالىق اۋلاۋشىلار جەتىمسىرەتپەيدى. ەڭ باستىسى, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ باسشىلىعى التى جاعالاۋدى جەكەمەنشىككە دە, ينۆەستورعا دا بەرمەيتىنىن, حالىقتىڭ ورتاق يگىلىگى ءۇشىن ۇستايتىنىن ايتىپ وتىر. بوس جاعالاۋلارعا تۋريستەر ءوز بەتىنشە بارىپ, شاتىرىن تىگىپ, قالاعانىنشا دەمالىپ قايتا الادى.
بۇعان دەيىن جەتىسۋ حالقىنا جوقشىلىق كورسەتپەگەن بالقاش كولى نەگە ۇلكەن تابىس كوزىنە اينالىپ, ءتۋريزمى ىلگەرىلەي قويمادى دەسەك, جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, باستى كەدەرگى جولدىڭ ناشارلىعى ەدى. ەندى بۇل ءتۇيىن تولىعىمەن تارقاتىلدى دەۋگە بولادى. ەكىنشى ۇلكەن كەدەرگى – وسى ۋاقىتقا دەيىن كول اينالاسىنا, جاعالاۋعا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەردىڭ, جارىق پەن سۋدىڭ جەتكىلىكتى تارتىلماۋى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بالقاشتىڭ سۋى جاقسى بولعانىمەن, قىزمەت كورسەتۋ جاعى ناشار, ءتىپتى سىن كوتەرمەيدى.
بۇل كۇندەرى بالقاش كولىنە كولىكپەن باراتىن جول ەكى ۋچاسكەگە ءبولىنىپ, جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ناقتىلاي تۇسسەك, ۇزىندىعى 27 شاقىرىم «لەپسى – بالقاش كولى» جولى وتكەن جىلى پايدالانۋعا بەرىلسە, «الماتى – وسكەمەن – لەپسى – اقتوعاي» اۆتوجولىنىڭ 35–110 شاقىرىمى بۇعان دەيىن جوسپارلانعانىنداي, اسفالتتىڭ تومەنگى جابىنىمەن كولىك قوزعالىسى ءۇشىن ەندى عانا اشىلدى. جول بويىندا بىرنەشە جەردە سانيتارلىق توراپ پەن ايالداما قاراستىرىلعان. وعان قوسا, جىل سوڭىنا دەيىن لەپسى اۋىلىندا زاماناۋي جاڭا تەمىر جول ۆوكزالىن سالۋ جوسپارلانىپ جاتقان جايى بار.
«قازىر 40 شاقىرىم جولدا اسفالتتىڭ بەتكى قاباتىن توسەۋ قالدى. ودان كەيىن اباتتاندىرىلادى. جول بويىندا 4 دەمالىس الاڭى ورناتىلعان, وندا ايالداما, سانيتارلىق توراپ قاراستىرىلعان. جول قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن مەردىگەر مەكەمە جول ساپاسىنا بەس جىلعا دەيىن كەپىلدىك بەرەدى. قانداي دا ءبىر ەسكەرتپەلەر, كەمشىلىكتەر شىعىپ جاتسا, ءوز كۇشىمەن رەتكە كەلتىرەدى. قازىر جول قۇرىلىسىنا 65 تەحنيكا, جۇزدەن استام ادام تارتىلعان. جولدى تولىق پايدالانۋعا بەرۋ 2026 جىلعا جوسپارلانعان», دەيدى جەتىسۋ وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى عالىمجان دارىباەۆ.
«بۇگىندە سۋ قۇبىرى سالىنىپ ءبىتتى. قازىر باستوعاندا سۋ تازارتۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. وسى دەمالىس ماۋسىمىندا سۋ بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سول سياقتى ەلەكتر باعاندارى قويىلىپ, قۋاتى 110/35/10 كۆت 1 قوسالقى ستانسا ورناتىلدى. ەلەكتر قۋاتىن بەرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە ارقايسىسىنىڭ قۋاتى 10/0,4 كۆت بولاتىن 28 ترانسفورماتورلىق قوسالقى ستانسا قويىلادى. وعان قوسا جاعالاۋ بويىندا ۇزىندىعى 9,3 شاقىرىم بولاتىن اۆتوكولىك جولىن سالۋدىڭ جەر دايىنداۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى, بالقاش جاعالاۋىنا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم تارتۋ جۇمىسى 2024 جىلى باستالعان, 2026 جىلى بىتۋگە ءتيىس ەدى. جۇمىس كەستەسىنەن وزىپ كەلە جاتىرمىز, مەرزىمىنەن بۇرىن بىتىرەمىز دەگەن ويدامىز», دەيدى جەتىسۋ وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايدوس بەكەتاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كارىز قۇبىرلارى توسەلگەن, كارىز تازارتۋ قۇرىلعىسىنا تاپسىرىس بەرىلىپ, زاۋىتتا دايىندالىپ جاتىر. جاعالاۋدا دەمالىس ورىندارى قۇرىلىسىنىڭ بەي-بەرەكەت جۇرگىزىلۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن «بالقاش» تۋريستىك-رەكرەاتسيالىق دەمالىس ايماعىنىڭ ەگجەي-تەگجەي جوسپارلاۋ جوباسى ازىرلەنگەن. ازىرگە اسەم سۋرەت كۇيىندە, ينۆەستورلارىن كۇتىپ تۇرعان جوبالار تۋرالى وبلىستىق ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى داركەن نۇرجانوۆ بايانداپ بەردى. دەمالىس ايماعىنىڭ الاڭى 1682,0 گا بولادى. بارلىق دەمالىس بازالارىنىڭ جوبالىق كەزەڭدەگى ءبىر رەتتىك ەڭ ۇلكەن سىيىمدىلىعى – 23 مىڭ ورىن, نومىرلەردىڭ بولجامدى سانى – 7100 بىرلىك. ءنومىر قورىنىڭ سانىن ەسەپكە الا وتىرىپ, كولىككە ارنالعان 7200 ورىندىق تەگىن تۇراق جاساقتالادى.
قوعامدىق جاعاجايلاردىڭ جايى تۋرالى سارقان اۋدانىنىڭ اكىمى عالىمجان مامانباەۆ: «ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمى جۇرگىزىلگەن ايماققا بيزنەس وكىلدەرى تارتىلىپ, دەمالىس ورىندارى باسەكەلەستىك ورتادا داميدى. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن حالىققا ورتاق قولدانىستاعى, تەگىن 6 قوعامدىق جاعاجاي جاسالادى. مۇندا مەديتسينا, پوليتسيا بەكەتتەرى, قۇتقارۋشىلىق قىزمەت, انا مەن بالا بولمەسى سياقتى بارلىق قاجەتتىلىكتەر قاراستىرىلادى. قوعامدىق جاعاجايدى كۇتىپ ۇستاۋ اۋدان اكىمدىگىنىڭ مىندەتىنە كىرەدى. جاعاجاي قىزمەتىنە جاۋاپتى كوممۋنالدىق مەكەمە قۇرۋ, تەحنيكالار ساتىپ الۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ جاتىرمىز», دەدى.
قازىر كەزدە كول جاعالاۋىندا شامامەن 52 مىڭداي ادام دەمالسا, جاعالاۋ قاجەتتى ينفراقۇرىلىممەن قامتىلىپ, دامۋ جوسپارى ىسكە اسىرىلعاننان كەيىن مۇندا ماۋسىمىنا 450 مىڭنان استام تۋريست كەلەدى دەگەن جاقسى بولجام بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن دەمالىس ورىندارى مەن مادەني-تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرىندەگى قىزمەتشىلەر سانى تۋريستەردىڭ بولجامدى سانىنىڭ شامامەن 20%-ىن قۇراسا, شومىلۋ ماۋسىمىندا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ سانى 4,5 مىڭ ادامعا جەتپەك.
تەگىندە «جەر ءجانناتى – جەتىسۋ» دەگەن ءسوز بەكەرگە ايتىلماعان. جارتاستى تاۋلارىنان باستاپ, جانعا شيپا ەمدىك كولدەر, قۇلا ءدۇز شولدەر مەن ماڭگىلىك مۇزدىقتار دا وسى ولكەدە. جوڭعار الاتاۋىنان قۇلاعان وزەندەردەن ءنار العان جەتىسۋ وڭىرىنە بارۋعا بولاتىن جەتى ءتۇرلى سەبەپ بار: «قاراتال», «تەكەلى», «كەرىماعاش», «جاركەنت-اراسان» جانعا ءدارۋ شيپاجايلارىمەن قوسا, مۇندا اركىمگە ءبىر كورۋ ارمان بولعان ايعايقۇم, جاسىلكول, بۇرحان بۇلاق پەن «كەمەل» سارقىرامالارى, التىن ەمەل كوز تارتادى.
تاعىلىمدى ساپار ءتۋريزمدى ناسيحاتتاپ جۇرگەن باق وكىلدەرى مەن بلوگەرلەردى عانا ەمەس, تۋريستىك كومپانيالاردىڭ وكىلدەرىن دە توعىستىرىپ, ءتۇرلى تاۋەكەلگە بارۋدان شارشامايتىن «اكۆافون» توبىنىڭ «بالقاشقا ءجۇر, قارلىعاش!» كليپىنىڭ تۇسىرىلۋىمەن اياقتالدى.
