– اتامەكەنگە قوش كەلدىڭىز! ەستۋىمىزشە, 1997 جىلدان بەرى فينليانديادا تۇرادى ەكەنسىز. ەلگە ءجيى ات باسىن بۇراسىز با؟
– ارينە, اركىمگە دە تۋعان جەرى جۇماق مەكەنى عوي. قانشا دامىعان ەلدە, الپاۋىت مەملەكەتتە ءومىر سۇرسەڭ دە تۋعان توپىراعىڭا دەگەن ءىلتيپاتىڭ جۇرەگىڭدە, كوڭىل تۇكپىرىندە تۇرادى. ءجيى كەلۋگە تىرىسامىز. ەڭ ءبىرىنشى بالالارىمىزدىڭ انا ءتىلىن ۇمىتىپ قالماۋى ءۇشىن. ويتكەنى ولار فينليانديادا ومىرگە كەلدى, فين, شۆەد تىلدەرىندە بالاباقشاعا باردى, مەكتەپتە وقىدى, الدى قازىر ستۋدەنت. ارالاساتىن ورتاسى دا فين جۇرتىنىڭ وكىلدەرى. تەك ۇيگە كەلگەندە عانا ءبارىمىز قازاقشا سويلەيمىز. بالالارىمىز كانيكۋل كەزىندە اتاجۇرتىنا كەلىپ اۋناپ-قۋناپ قايتادى. سول ەكى ايداي ۋاقىتتىڭ ءوزى ولارعا انا ءتىلىن تەرەڭدەي ءبىلىپ, ەركىن سويلەۋىنە وراسان زور سەپتىگىن تيگىزەدى.
– ەندى حەلسينكيدىڭ تۇرعىنى بولعانىڭىز تۋراسىندا تارقاتا ايتساڭىز. قالاي جولىڭىز ءتۇستى؟
– 1972 جىلى قازىرگى تۇركىستان وبلىسى, كەنتاۋ قالاسىندا ومىرگە كەلدىم. شاعىن قالاداعى ى.التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتى ءتامامدادىم. كەنتاۋداعى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا تەحنيكۋمىندا وقىدىم. رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الدىم. قولىندا ديپلومى بار جاس مامان ءۇشىن ەلەڭ-الاڭ كەزەڭدە ءومىر اعىسىنا بەيىمدەلە الۋ وتە قيىنعا سوقتى. ءار سالادا باعىمىزدى سىناپ تا كوردىك. ساۋدانىڭ دا سان سالالى سىلەمدەرىندە ناپاقا تاپتىق. بوزبالا شاقتان جىگىتتىك كەزەڭگە وتكەن شاعىمىز 90-جىلداردىڭ باسىنداعى توقىراۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. ەلدەگى جاپپاي جۇمىسسىزدىق, الەۋمەتتىك احۋالدىڭ مۇشكىلدىگى كوپ نارسەگە اسەر ەتتى عوي. جۇمىس ىستەۋ كەرەك, جان باعۋ قاجەت دەپ شەتەلدە باعىمدى سىناپ كورۋگە تىرىستىم. الدىمەن نيدەرلاند ەلىنە تابانىم ءتيدى. ودان كەيىن شۆەتسيانىڭ دا سۋىن ءىشىپ, نانىن جەدىك. بىراق ەكى ەلدىڭ دە اۋراسى, تابيعاتى اسا كوڭىلگە قونبادى. ەۋروپادا جۇرگەندە فينلياندياعا دا باراتىن ەدىك. حالقى جايماشۋاق, تارتىپكە قاتال, ادالدىقتان اتتامايتىن مەملەكەت. اقىرى تاڭداۋ فينليانديا ەلىنە ءتۇستى. ول كەزدەرى قازىرگىدەي شەنگەن ۆيزاسى جوق, ۆيزانى ءۇش ايعا عانا اشادى. وسىلايشا, ءۇش جىل بارىپ-كەلىپ ءجۇرىپ, فيندەردىڭ اتىنان بىرنەشە حالىقارالىق سايىستارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتاندىم. ءوزىم دە شۇعىلدانا ءجۇرىپ, جەتكىنشەكتەردى بوكسقا باۋلىپ, باپكەرلىكتى قاتار الىپ ءجۇردىم. 2000 جىلدان باستاپ فينليانديا ەلىنىڭ تۇرعىنىمىن. قازاق بوكس مەكتەبىنىڭ مارتەبەسىمەن وزگە ەلدەر ارقاشان ساناسادى, قۇرمەتتەيدى. شوقىر بولتەك ۇلى نەگىزىن قالاعان بوكس ۇستاحاناسىندا ۇيرەنگەنىمىز بەن زەردەمىزگە تۇيگەنىمىزدى فين جاستارىنا ۇيرەتىپ كەلەمىن.
– وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنا قاتىستى ايتساڭىز. استاناعا نەشە بوكسشى كەلدى؟ الەم كۋبوگىنىڭ كەزەڭىندە شاكىرتتەرىڭىز بارلىق سالماقتا ايقاسا ما؟
– جوق, تەك ءۇش سالماق دارەجەسىندە عانا بوكسشىلاردى سايىسقا قوسامىز. جالپى, 4 ەر, 4 ايەل بوكسشى كەلدى جاتتىعۋ جيىنىنا. جىگىتتەردىڭ ۇشەۋى – اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن ساربازدار. باسشىلىققا حات جازىپ, وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنا قاتىسىپ, تاجىريبە الماسسىن دەپ سۇراپ الدىق. بارلىعى دا ءتۇبىت مۇرتى تەبىندەپ كەلە جاتقان 18-دەن ەندى اسقان جاستار. كۇزدە 22 جاسقا دەيىنگى بوكسشىلار اراسىندا ەۋروپا چەمپيوناتى وتەدى. سول دوداعا وسى سايىپقىرانداردى باپتاپ قوسامىز. استاناداعى وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى ولارعا وراسان مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر. بىرنەشە ەلدىڭ تىسقاققان بوكسشىلارىمەن سپاررينگ وتكىزىپ شىڭدالدى. جاستاردى وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى اياقتالعان سوڭ ەلگە قايتارامىز. ەرلەردىڭ ساپىندا ءبىر بوكسشىمىز سايىسقا تۇسەدى. ايەلدەر اراسىندا ءتورت بوكسشى الەم كۋبوگىنىڭ كەزەڭىندە باعىن سىنايدى.
– فينليانديا حوككەيگە باسىمدىق بەرەتىندەي كورىنەدى. الەمدىك دودالاردا ايدىن ۇستىندەگى ايقاستا ەسەسىن جىبەرمەيدى.
– راس ايتاسىز, بالالارىن كوبىنە حوككەي ۇيىرمەسىنە بەرۋگە قۇمبىل. قىسقى سپورتتىڭ باسقا دا تۇرلەرىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قاتارى قالىڭ. دەسە دە جەكپە-جەك سپورتى, ونىڭ ىشىندە بوكس پەن كۇرەسكە دە قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. ەۋروپا قۇرلىعىندا بالۋاندار دا, بوكسشىلار دا حالىقارالىق سايىستاردان ولجالى ورالىپ ءجۇر. 2000 جىلى جاسوسپىرىمدەر كومانداسىندا باپكەر بولىپ, جەتكىنشەكتەرگە بوكس قولعابىن قالاي كيىپ, باۋىن قالاي بايلاۋ كەرەگىن ۇيرەتىپ تاربيەلەدىك. كەيىن سول شاكىرتتەرىمىز تۋرنيرلەردەن جۇلدەمەن ورالىپ, داڭقىمىزدى ءوسىردى. ەلدىڭ سپورتىنا جاۋاپتى تۇلعالار ەڭبەگىمىزدى باعالاپ, باپكەرلىك سالادا دارەجەمىزدى كوتەردى. بۇگىندە فينليانديا ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرمىن.
– بۇل ەلدە ەرلەر مەن ايەلدەر قۇراماسىن دا ءبىر باپكەر باپتايدى ەكەن. كەيىنگى جىلدارداعى ناتيجەگە كوز توقتاتقاندا فيندەردىڭ بۇرىمدى ارۋلارى وراسان زور جەتىستىككە جەتىپ ءجۇر. جازعى وليمپيا ويىندارىنىڭ جۇلدەگەرلەرى دە شىقتى.
– قىزداردىڭ ابىرويىمىزدى اسقاقتاتىپ تۇرعانى راس. 2016 جىلى برازيليادا وتكەن ريو وليمپياداسىندا ميرا پوتكونەن دەگەن بوكسشى قىزىمىز قولا مەدال ولجالاعاندا, جاسى 35-تە ەدى. ارادا بەس جىل وتكەندە 2021 جىلى توكيو وليمپياداسىنىڭ جارتىلاي فينالىنا جەتىپ, ەكى دۇركىن قولا جۇلدەگەر اتاندى. ەۋروپا چەمپيوناتىندا ەكى مارتە توپ جاردى. الەم بىرىنشىلىگىنەن دە ەكى رەت قولا جۇلدەمەن ورالدى. وتە تاجىريبەلى بوكسشى. 2016 جىلى بوكستان ايەلدەر اراسىنداعى الەم چەمپيوناتى استانا قالاسىندا ءوتتى. ميرامەن بىرگە ەلينا گۋستاۆسسون دەگەن قىزىمىز دا قولا جۇلدەگەر اتاندى. ەۋروپا چەمپيوناتتارىندا جۇلدە الدى. وسىنداي ساقا سپورتشىلاردىڭ ءىزىن باساتىن جاس بۋىن دا قاۋلاپ ءوسىپ كەلەدى. فينليانديا بوكسىندا تولقىن الماسۋ كەزەڭى ءجۇرىپ جاتىر. ويتكەنى قۇراما قاتارىنا قوسىلعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى – جاستار. دەمەك بىرەر جىلدا ولاردىڭ دا ناتيجەسى بايقالاتىنى انىق. قىزدار اراسىنداعى باسەكە, تارتىس وتە جوعارى. دەسە دە جىگىتتەردىڭ دە بايگە اتى بويىن جاسىراتىنى سەكىلدى وزدەرىنىڭ الەۋەتىن كورسەتەتىن شاعى تۋادى دەپ سەنەمىن. ازىرگە ەرلەرىمىز قۇرلىقتىق سايىستاردا مىقتىلىعىن كورسەتىپ كەلەدى.
– باس باپكەرلىك قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەندە سىزگە قانداي دا ءبىر تالاپ قويدى ما؟
– جازعى وليمپيادادان, الەم چەمپيوناتىنان جۇلدە الۋ دەگەن بە؟ ءدال ولاي شەگەلەپ ايتىپ, موينىڭا ىلمەيدى. ويتكەنى سپورتتى باسقارىپ وتىرعان شەندىلەر بۇل ەلدە قالاي دامىپ كەلە جاتقانىن جەتە بىلەدى, تەرەڭدەي زەرتتەيدى. ال جالپى جازعى سپورت تۇرلەرىنىڭ ىشىندە بوكسشىلاردىڭ جەتىستىگى ءبىر توبە. جازعى ەۋروپا ويىندارى, سكانديناۆيا سايىستارىندا كورسەتكىشىمىز قاشاندا جوعارى. بىلتىر پاريج وليمپياداسىندا تەك ءبىر قىزىمىز عانا جولداما يەلەندى. ەكى جەكپە-جەگىندە جەڭىپ, ءۇشىنشى اينالىمدا ەسە جىبەرىپ, 5-ورىندى مىسە تۇتتى. ءبىزدىڭ ەندىگى مەجەمىز – 2028 جىلى وتەتىن لوس-اندجەلەس وليمپياداسىنىڭ مەدالى. سوعان بارىمىزدى سالىپ, كەشەندى جوسپار ءتۇزىپ, ازىرلىكتى باستادىق.
– بىزدە سپورتشىلارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بار. وليمپيادا, الەم چەمپيوناتى, ۋنيۆەرسيادا, قۇرلىق بىرىنشىلىگى سىندى ءدۇبىرلى دودالاردان مەدال العان سپورتشىلارعا, ءتىپتى كەي سايىستاردا ۇزدىك بەستىككە ەنگەن سپورتشىلارعا دا قوماقتى سىياقى بەرەدى. فيندەردە قالاي؟
– اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتكەن جاراماس. مەملەكەت قازىناسىنان قارجىلاي قولداۋ, اي سايىنعى جالاقى ەسەبىندە دەمەۋ كورسەتەدى. بىراق مىنا سومادا بەردىك دەپ جار سالمايدى. ويتكەنى ول سپورتشىنىڭ جەكە قۇپياسى سانالادى. ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتى, سپورت مينيسترلىگى تاراپىنان دا ۇنەمى قولداپ, ستيپەنديا تاعايىندايدى. ءبىر-بىرىنەن قانشا تولەنەتىنىن دە سۇرامايدى. جالپى, فين حالقىندا بىرەۋدىڭ قالتاسىنداعى قارجىسىن ساناۋ مادەنيەتسىزدىك سانالادى.
– وتباسىڭىز دا فينليانديادا تۇرادى. جارىڭىز قانداي قىزمەت ىستەيدى؟
– زايىبىم ينديرا ەرماعۇلوۆا دا كەنتاۋلىق. ماماندىعى – باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى. فينليانديادا جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامدادى. تۇڭعىش قىزىمىز سابينا ستۋدەنت, اكادەميادا پەداگوگ ماماندىعىن مەڭگەرمەككە ءبىلىم الىپ جاتىر. ەكىنشى بالامىز ديار ماشينا ءوندىرىسىنىڭ مامانى اتانباق. ودان كەيىنگى قىزىمىز ادەلينا 2-سىنىپتا وقيدى, كەنجەمىز ءامينا بالاباقشادا.
– بىرنەشە ءتىلدى بىلەدى ەكەنسىز؟
– فين تىلىندە ەركىن سويلەيمىن, شۆەدتەرگە ءوز انا تىلىندە ايتار ويىمدى جەتكىزە الامىن. شەتەلدىك باپكەرلەرمەن اعىلشىن تىلىندە حات-حابار الماسامىن.
اڭگىمەلەسكەن –
قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
