– ەرجان ساپاربەك ۇلى, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءومىر سالتىنا اينالدىرۋ ءۇشىن قازىرگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قابىلداپ جاتقان شارالار جەتكىلىكتى مە؟
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اتاپ وتكەندەي, ماجبۇرلەۋ شارالارىنسىز قوعامدا ءتارتىپ ورناتۋ مۇمكىن ەمەس. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك ىقپال ەتۋ مەن قىلمىستىق جازا قولدانۋمەن قاتار, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن دا كەڭىنەن جۇرگىزىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردى ەنگىزۋ قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر.
بۇل – ازاماتتاردى ءوز ارەكەتتەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مەن جازالاۋ قاعيداتىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى قۇرالدار. ءۇيدىڭ مىقتى ىرگەتاسى بولماسا, ونى سالۋ مۇمكىن ەمەس قوي. سول سياقتى, تەك ماجبۇرلەۋ شارالارىمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. بۇل جەردە سانالى ءتارتىپ, زاڭعا دەگەن قۇرمەت, ادامگەرشىلىك جانە جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى دە ماڭىزدى.
بۇل – تەك پوليتسيا ەمەس, بارلىق قوعام مۇشەلەرىنىڭ مىندەتى. سانالى تاربيە, زاڭعا دەگەن كوزقاراس – ەڭ الدىمەن وتباسىنان باستالادى. مىسالى, اتىراۋ وبلىسىنداعى 3 جاسار دىنمۇحاممەد جۇماجان دۇرىس سويلەي الماسا دا, قوقىس تاستاۋعا بولمايتىنىن تۇسىنەدى, ول بارلىق قازاقستاندىقتارعا ۇلگى بولدى. اناسىنىڭ ايتۋىنشا, بالاسىنا بۇل ءتارتىپتى اتا-اجەسى ۇيرەتكەن
وكىنىشكە قاراي, قوعامدا ءالى دە كەيبىر قاتە قالىپتاسقان ۇستانىمدار مەن ستەرەوتيپتەر بار. مىسالى, كەيبىر ازاماتتار ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەنى ءۇشىن جازانى جەڭىلدەتۋدى سۇراپ ءجۇر. بىراق وسى جىلدىڭ وزىندە 5 مىڭعا جۋىق جۇرگىزۋشى ماس كۇيىندە ۇستالدى.
جازا كۇشەيگەنىمەن, ونداي جاعدايلار ءالى دە بار. سوندىقتان بۇل جەردە قوعامدىق ايىپتاۋ تەتىگىن دە قوسۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ادامدار ماس كۇيىندە رۋلگە وتىرماۋى ءتيىس – پوليتسيادان قورىققاننان ەمەس, بۇل دۇرىس ەمەس ەكەنىن تۇسىنگەننەن. مۇنداي تۇسىنىك تەك زاڭمەن ەمەس, قوعامداعى ورتاق كوزقاراسپەن قالىپتاسادى.
ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزەتىندەرگە ەشقانداي جەڭىلدىك بولماۋى ءتيىس – ولار پوتەنتسيالدى قىلمىسكەرلەر. بيىل عانا ولاردىڭ كەسىرىنەن 18 ادام قايتىس بولىپ, 300-دەن استام ادام جاراقات الدى. ءار تراگەديا – ءبىر ەمەس, بىرنەشە وتباسىنىڭ تاعدىرى. جازانى جەڭىلدەتۋدى سۇراۋ – ماس كۇيدە رۋلگە وتىرۋدى قولداۋ دەگەن ءسوز.
- ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساناسىن ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ءبىزدىڭ حالقىمىز پارا بەرۋدى, جولدى رۇقسات ەتىلمەگەن جەردەن كەسىپ ءوتۋدى, قوقىس تاستاۋدى قاشان قويادى؟
– سوڭعى جىلدارى كوپ نارسە وڭ باعىتتا وزگەردى. ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى ءوستى. ونى اركىم ءوزى دە بايقاي الادى. مىسالى, بۇرىنمەن سالىستىرعاندا قازىر كوشەدە قولىنا سىرا ۇستاپ ءجۇرۋ نەمەسە تەمەكى تۇقىلىن تاستاۋ – زاڭ بۇزۋ دەپ سانالادى.
بۇل جەردە تسيفرلىق جۇيەلەردىڭ ءرولى دە وتە زور. جىل سايىن جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن باقىلايتىن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەر كەڭەيىپ جاتىر. بۇل – جولداعى ءتارتىپتى نىعايتاتىن ءتيىمدى قۇرال.
كەشەندى پروفيلاكتيكالىق شارالار ەلدەگى قۇقىقتىق مادەنيەتتى ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. قازىر قازاقستاندىقتار ۇساق زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا دا توزبەۋشىلىكپەن قاراي باستادى – بۇل دا ءتارتىپ ءۇشىن ماڭىزدى فاكتور.
كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ چاتتارىندا, وندا تىركەلگەن ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارمەن بىرگە, تۇرعىندار قوقىس تاستاۋ, قوعامدىق ورىندا تەمەكى شەگۋ سەكىلدى فاكتىلەردى ءجيى حابارلايدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەر دە ۇلكەن ءرول اتقارادى. كۇن سايىن جۇزدەگەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى بەينەماتەريالدار جەلىگە جۇكتەلەدى – ءبىز ولار بويىنشا دەرەۋ ارەكەت ەتەمىز. بۇل – قوعامدىق سانانى وياتۋداعى ماڭىزدى قۇرالعا اينالدى.
قازىر «قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. بۇل زاڭ ەرتە الدىن الۋ شارالارىنا باسىمدىق بەرەدى. ازاماتتاردى وسى سالاعا تارتۋ ءۇشىن العىس حاتتاردان باستاپ, اقشالاي سىياقىعا دەيىن كوتەرمەلەۋ شارالارى قاراستىرىلعان.
ماقسات – قازاقستاندىقتاردىڭ قاۋىپسىز ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ. مىسالى, ەۋروپادا كورشى پاتەردەگى شۋ – پوليتسياعا قوڭىراۋ شالۋعا سەبەپ بولادى. ولار بۇل ارەكەتىن ازاماتتىق بورىشىم دەپ سانايدى. بىزدە دە قۇقىقتىق سانا بىرتىندەپ ءوسىپ كەلەدى – تەز بولماسا دا, جىل سايىن جاقسارىپ جاتىر.
– ءبىز زاڭعا دەگەن قۇرمەت, قۇقىقتىق سانا جايلى ءجيى ايتامىز. الايدا, كوپشىلىك ءۇشىن زاڭ – پوليتسيامەن بايلانىستى. دەمەك, ەڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك – ۇلگى بولۋى ءتيىس پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە جۇكتەلەدى. بۇل دەڭگەيدە بولۋ ءۇشىن نە ىستەلىپ جاتىر؟
– ءيا, قوعامدا ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن جۇيەلى, كەشەندى ءتاسىل قاجەت. سانالى ازامات بالالىق شاقتان قالىپتاسادى, بۇل تاربيە مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالۋى كەرەك.
كادر دايىنداۋ – اسا ماڭىزدى باعىت. بۇگىندە ەلىمىزدەگى كوپتەگەن مەكتەپتەردە «جاس ساقشى» اتتى پوليتسەيلىك سىنىپتار اشىلعان. بۇل سىنىپتاردا بالالار پاتريوتيزم, زاڭعا باعىنۋ جانە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك رۋحىندا تاربيەلەنىپ جاتىر. بۇل – بولاشاقتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا كەلەتىن جاقسى كادرلىق الەۋەت.
ءبىز ولاردى ۆەدومستۆولىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا كورۋگە قۋانىشتى بولار ەدىك.
ءىىم-ءنىڭ ءوز وقۋ ورىندارى ۇلكەن وزگەرىستەردەن ءوتتى. وقۋ باعدارلامالارى جاڭارتىلدى, كيبەرقاۋىپسىزدىك, اناليتيكا, تسيفرلىق تەحنولوگيالار بويىنشا مودۋلدەر ەنگىزىلدى. ءبىلىم بەرۋ تەك كاسىبي داعدىعا عانا ەمەس, قۇندىلىقتار, كوشباسشىلىق جانە مورالدىق توزىمدىلىك قالىپتاستىرۋعا دا باعىتتالعان.
وسىلايشا, دايىندىقتىڭ تولىق ۆەرتيكالى قۇرىلادى: مەكتەپ – جوعارى وقۋ ورنى – قىزمەت. ونىڭ شارىقتاۋ شەگى – جاڭا بۋىن باسقارۋشىلارىن دايارلاۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا استانادا ءىىم باسقارۋ اكادەمياسى اشىلدى. بۇل – ستراتەگيالىق كوزقاراسى بار, اناليتيكالىق ويلايتىن, ۇجىمدى سوڭىنان ەرتە الاتىن جاڭا بۋىن باسشىلارىن دايىندايتىن جاڭا ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى.
بۇگىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىندا مىڭداعان قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى – ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار مەن جەدەل ۋاكىلدەردەن باستاپ, ساراپشىلار, تەرگەۋشىلەر جانە ارنايى بولىمشە جاۋىنگەرلەرىنە دەيىن. ولاردىڭ جۇمىسى تەك بىلىممەن شەكتەلمەيدى – شىدامدىلىق, ءتارتىپ, ىشكى كۇش قاجەت ەتەدى.
بۇل جەردە ءىىم ارداگەرلەرىنىڭ ءرولى ەرەكشە – ولاردىڭ تالىمگەرلىگى قىزمەت رۋحىن ساقتاپ, داستۇرلەردى جالعاستىرۋعا كومەكتەسەدى.
– ەرجان ساپاربەك ۇلى, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى قىلمىستىق جاعداي قانداي؟
– بيىلعى جىلدىڭ بەس ايىندا ەل بويىنشا 39 مىڭنان استام قىلمىس تىركەلدى. بۇل – وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 5 مىڭعا از, ياعني پايىزدىق قاتىناستا بۇل – ايتارلىقتاي تومەندەۋدى بىلدىرەدى.
سونىمەن قاتار, كىسى ءولتىرۋ, توناۋ, قاراقشىلىق, بۇزاقىلىق, زورلاۋ جانە باسقا دا اۋىر قىلمىستار ايتارلىقتاي قىسقاردى. بۇل, مەنىڭ ويىمشا, ەڭ الدىمەن قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتىق ساناسىنىڭ ارتۋى, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كۇشەيۋى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنىڭ بەلگىسى.
ارينە, مۇنداي ناتيجەگە تسيفرلىق رەسۋرستاردى, زاماناۋي ادىستەر مەن ءداستۇرلى قۇقىقتىق شارالاردى ءتيىمدى قولدانعان بارلىق قۇرىلىمداردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسى دا سەبەپ بولىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى ۇرلىقتىڭ ازايۋى دا بايقالادى. تەك سوڭعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ۇرلىق سانى 27%-عا قىسقاردى. بۇل – «بىرەۋدىڭ مۇلكىنە قول سۇعۋعا بولمايدى» دەگەن تۇسىنىكتىڭ حالىق ساناسىندا بەرىك ورنىعا باستاعانىن كورسەتەدى.
اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما – مال ۇرلىعى بولىپ قالا بەرگەن. بىراق الدىن الۋ شارالارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ ارقاسىندا, بۇل باعىتتا دا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. سوڭعى بەس جىلدا مال ۇرلىعى 75%-عا قىسقاردى.
ايتا كەتەيىن, بۇل ماسەلە تاۋكە حاننىڭ زامانىندا دا وزەكتى بولعان. ول كەزدە دە «جەتى جارعىدا» جىلقى جانە باسقا دا باعالى مال-م ۇلىكتى ۇرلاعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان.
ارينە, ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قىلمىستىڭ نولدىك دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋ. ءبىز ءدال وسى مەجەگە ۇمتىلىپ وتىرمىز. مينيسترلىك پەن بۇكىل جەكە قۇرام كۇندەلىكتى الدىن الۋ, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستارمەن اينالىسىپ, ءار ازامات ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدە.
ءيا, قىلمىس تۇرلەرى دە زامان تالابىنا ساي وزگەرىپ كەلەدى, اسىرەسە تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى. بىراق ءبىز دە قاراپ وتىرعان جوقپىز – بەيىمدەلىپ, قارسى تۇرۋ قۇرالدارىن كۇشەيتىپ, العا جىلجىپ كەلەمىز.
– دەمەك, قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭ ۇلكەن الاڭداۋشىلىعى – تسيفرلىق قاۋىپتەرمەن بايلانىستى ما؟ جالپى, ءوزىمىزدى جانە جاقىندارىمىزدى ينتەرنەتتەگى الاياقتاردان قالاي قورعاي الامىز؟
– ءيا, ەگەر قىلمىستاردىڭ جالپى قۇرىلىمىن پايىزدىق تۇرعىدا قاراساق, سوڭعى جىلدارى ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ارتقانىن كورەمىز. بۇرىن كوبىنە ۇرلىق باسىم بولسا, قازىر جاعداي وزگەردى.
وسى تەندەنتسياعا بايلانىستى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسكە باعىتتالعان جاڭا بولىمشە قۇرىلدى.
ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. جىلدىڭ العاشقى ايلارىنىڭ وزىندە ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى.
ەرتە ارەكەت ەتۋ جانە الدىن الۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا ازاماتتاردىڭ ءىرى كولەمدە قارجىلىق شىعىنعا ۇشىراۋىنا جول بەرىلمەدى.
الاياقتار الماق بولعان 1,5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات بۇعاتتالدى.
وپەراتيۆتىك ءىس-شارالار بارىسىندا الاياقتىق قوڭىراۋلار ءۇشىن قولدانىلعان نەمەسە قولدانىلۋى ءتيىس بولعان 90 مىڭعا جۋىق SIM-كارتا تاركىلەندى.
سونىمەن قاتار, جالعان حالىقارالىق نومىرلەر ارقىلى جاسالاتىن قوڭىراۋلاردى بۇعاتتاۋ جۇمىسى جولعا قويىلدى. 2022 جىلدان بەرى 67 ميلليوننان استام مۇنداي قوڭىراۋ بۇعاتتالىپ, قازاقستاندىقتارعا جەتپەي توقتاتىلدى.
بىراق بۇل جەردە ەڭ باستىسى – ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعى. بۇل – زامان تالابى.
وپەراتيۆتىك جۇمىس پەن كيبەر-گيگيەنانى ۇشتاستىرا وتىرىپ, ينتەرنەت-الاياقتىقپەن كۇرەستە ءتيىمدى ناتيجەلەرگە جەتە الامىز.
– بۇگىندە ينتەرنەت-پلاتفورمالار ەسىرتكى قىلمىسكەرلەرىنىڭ دە قىلمىستىق ارەكەتتەرىنە جول اشاتىن قۇرالعا اينالدى. بۇل باعىتتا قانداي ناتيجەلەر بار؟
– ەسىرتكىمەن كۇرەس – بىرنەشە ونجىلدىق بويى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان جۇمىس. سوڭعى جىلدارى جاڭا جاعدايلار مەن قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىس كۇشەيتىلدى.
بىرىنشىدەن, كادرلىق الەۋەت نىعايتىلدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەس باسقارماسى كوميتەت دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلدى.
وزدەرىڭىز دۇرىس ايتتىڭىزدار, قازىرگى تاڭدا ەسىرتكى تاراتۋشىلار ءجيى مەسسەندجەرلەر مەن كولەڭكەلى ينتەرنەت رەسۋرستارىن پايدالانادى. تولەمدەر كريپتوۆاليۋتا مەن جالعان شوتتار ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ياعني, ەسىرتكى قىلمىسى جاسىرىن ءارى بايلانىسسىز فورماعا كوشىپ جاتىر.
سوندىقتان وسىنداي جاسىرىن ادىستەرمەن كۇرەسۋ ءۇشىن دە زاماناۋي تاسىلدەر قاجەت.
2025 جىلدىڭ وزىندە زاڭسىز ەسىرتكى كونتەنتىن تاراتقان 12 مىڭنان استام ينتەرنەت-رەسۋرس بۇعاتتالدى.
كۇدىك تۋدىرعان 15 مىڭنان استام بانك كارتاسىنىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى.
سونىمەن قاتار, جاسىرىن ەسىرتكى زەرتحانالارىن جويۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا, 1,5 توننا سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ اينالىمعا تۇسۋىنە جول بەرىلمەدى. بۇل – ميلليونداعان ادامنىڭ تاعدىرىن قۇتقاردى دەگەن ءسوز. ويتكەنى ءبىر ناشاقور – بۇكىل وتباسىنىڭ تراگەدياسى.
سونىمەن بىرگە, زاڭناما دا جەتىلدىرىلۋدە. قىلمىستىق كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ەندى ەسىرتكى ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن تاراتۋشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ناقتى اجىراتىلعان. بۇعان ينتەرنەت-كۋرەرلەر مەن «زاكلادچيكتەر» (ەسىرتكىنى جاسىرىن ورىندارعا قالدىرۋشىلار) دە كىرەدى.
سونداي-اق, مەديتسينالىق ەمەس ماقساتتا ەسىرتكى تۇتىنعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلدى. بۇل – ناشاقورلىققا شالدىققانداردى وڭالتۋعا باعىتتالعان يكەمدى ءتاسىل قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اڭگىمەلەسكەن: گۇلجانات جۇبانيازوۆا
